به گزارش مشرق، در طول تاریخ، درگیری‌های نظامی عمدتاً در چارچوب تقابل مستقیم فیزیکی و با استفاده از نیروهای مسلح مرسوم تعریف می‌شدند. مرزها خط مقدم بودند، توپ‌ها و تانک‌ها ابزار اصلی تعیین‌کننده معادلات میدان نبرد به شمار می‌رفتند، و هدف نهایی، اشغال سرزمین یا شکست کامل ارتش دشمن بود.

با این حال، تحولات سریع فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی در دو دهه اخیر، مفهوم سنتی «جنگ» را به کلی متحول ساخته است. امروز، دشمنان دیگر تنها از مرزهای فیزیکی عبور نمی‌کنند؛ آنها از کانال‌های نامرئی داده‌ها، امواج اینترنت و زیرساخت‌های دیجیتال نفوذ می‌کنند.

به عبارت دقیق‌تر، بخشی از بستر درگیری از میدان‌های باز نبرد به فضای مجازی و رسانه‌ای منتقل شده است. این پدیده نوظهور با عنوان «جنگ ترکیبی» یا «جنگ شناختی» شناخته می‌شود.

تعریف جنگ ترکیبی و ابعاد آن

جنگ ترکیبی به راهبردی اطلاق می‌شود که در آن، بازیگران دولتی و غیردولتی به طور هماهنگ از ترکیبی از ابزارهای متعارف (نظامی)، نامتعارف (چریکی و تروریستی)، جرایم سازمان‌یافته سایبری و عملیات تأثیرگذار اطلاعاتی (رسانه‌ای و دیپلماتیک) برای دستیابی به اهداف خود استفاده می‌کنند.

در این الگو، مرز میان صلح و جنگ، جبهه داخلی و خارجی، و عامل نظامی و غیرنظامی به طور سیستماتیک محو می‌شود. هدف نهایی در جنگ ترکیبی، «تسلط بر ادراک» است. دشمن به دنبال آن است که با تخریب اعتماد عمومی به نهادهای حاکمیتی، ایجاد تفرقه قومی-مذهبی و تضعیف اراده ملی، فروپاشی را از درون رقم بزند، بی‌آنکه لاجرم نیازی به اشغال فیزیکی سرزمین باشد.

فضای مجازی به مثابه بهترین بستر برای این نوع جنگ عمل می‌کند، چرا که هزینه ورود به آن پایین، سرعت انتشار اطلاعات در آن بسیار بالاست و رهگیری منشأ حملات با پیچیدگی‌های حقوقی و فنی متعددی همراه است.

تفاوت الگوی جنگ سایبری؛ حمله به قصد فلج کردن زندگی

جدیدترین و بارزترین مصداق این تغییر ماهیت تهدید، تحولات نظامی-سایبری در خاورمیانه از اواخر فوریه ۲۰۲۶ است. در این بازه زمانی، یک عملیات ترکیبی هماهنگ علیه ایران آغاز شد که در آن، ضربات موشکی و حملات هوایی دقیق با یک فروپاشی برنامه‌ریزی شده شبکه‌ای همراه شد.

براساس گزارش‌های نهادهای امنیت سایبری جهانی، از همان ساعات اولیه عملیات موسوم به «عملیات خشم حماسی» در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، زیرساخت اینترنت ایران هدف یک لایه حملات ترکیبی قرار گرفت.

گزارش‌ها نیز نشان داد که دسترسی به اینترنت در ایران در نخستین ساعات درگیری از سطح عادی سقوط کرد. نکته حائز اهمیت آن است که این قطعی صرفاً ناشی از بمباران فیزیکی تأسیسات نبود، بلکه نتیجه حملات سایبری دقیق و گسترده‌ای بود که همزمان با ضربات نظامی اجرا شد.

این الگو نشان می‌دهد که اکنون عملیات سایبری دیگر یک اقدام «پشتیبان» نیست، بلکه به عنوان یک رکن هم‌سطح با حملات کینتیک (فیزیکی) طراحی و اجرا می‌شود. مختل کردن شبکه بانکی کشور نمونه بارزی از این موضوع است.

با توجه به بانک‌هایی که مورد حمله جدی سایبری قرار گرفتند می‌توان گفت که دشمن عملاً با حمله به شبکه بانکی به دنبال ایجاد چالش در پرداخت حقوق نیروهای مسلح و کارمندان دولت بود.

حمله به نرم‌افزارهای روزمره؛ نفوذ به حریم خصوصی

یکی از تاکتیک‌های برجسته در جنگ شناختی مدرن، هدف قرار دادن ابزارهای دیجیتالی است که مردم به آنها اعتماد دارند. در جریان بحران اخیر، گزارش‌های متعددی منتشر شد مبنی بر اینکه اپلیکیشن‌های مذهبی و کاربردی محبوب در ایران، مانند اپلیکیشن تقویم بادصبا که بیش از ۵ میلیون نصب در گوگل پلی دارد، مورد نفوذ قرار گرفته‌اند.

این اپلیکیشن‌ها که کاربران برای اطلاع از اوقات شرعی و امور روزمره خود به آنها اتکا دارند، به جای سرورهای دولتی، به عنوان ابزاری برای ارسال پیام‌های روانی استفاده شدند. کاربران این اپلیکیشن به جای نوتیفیکیشن‌های معمول، پیام‌هایی با مضمون «کمک فرا رسیده» و فراخوان‌هایی برای سرنگونی نظام دریافت کردند.

این اقدام یک تهاجم در جنگ روانی محسوب می‌شود. دیگر خبری از پخش اعلامیه‌های کاغذی از هواپیما نیست. امروز، سلاح، «اعتماد» کاربر به گوشی هوشمندش است.

هماهنگی سیستماتیک ساختارهای تروریستی با حملات سایبری

دومین مؤلفه اصلی در تغییر ماهیت تهدید، از بین رفتن مرز سنتی میان «هکرهای دولتی»، «گروه‌های هکتیویست» و «سلول‌های عملیاتی تروریستی» است. امروز در فضای جنگ ترکیبی، شاهد یک زنجیره فرماندهی منسجم هستیم که در آن، یک یگان سایبری اطلاعات را جمع‌آوری می‌کند، یک گروه هکتیویست آن را در فضای عمومی پخش می‌کند تا جو روانی ایجاد کند، و در نهایت یک شبکه تروریستی از همان داده‌ها برای هدف‌گیری فیزیکی افراد یا تأسیسات استفاده می‌نماید.

سلاح‌سازی هوش مصنوعی و دیپ‌فیک در جنگ داخلی

افزون بر هک و نفوذ، سلاح جدید دشمن در جنگ ترکیبی، استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی برای جعل واقعیت است. در بحران اخیر، حجم عظیمی از محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. ویدیوهای دیپ‌فیک که لحظات فروریختن ساختمان‌ها را نشان می‌دادند، در حالی دست به دست می‌شدند که در واقعیت هرگز رخ نداده بودند و عمدتاً از بازی‌های ویدیویی نظامی (مثل Arma ۳) یا مولدهای ویدیویی مانند Veo ۳ گوگل برداشت شده بودند.

هدف از این جریان‌سازی، «تخریب حافظه جمعی» و «تضعیف باورپذیری هرگونه روایت رسمی» بود. وقتی جامعه ای با سیل عظیم اخبار جعلی، شایعات ضدونقیض و تصاویر ساختگی مواجه می‌شود، به تدریج توانایی تشخیص درست از نادرست را از دست می‌دهد.

این وضعیت که به «فرسایش حقیقت» معروف است، بهترین بستر را برای نفوذ اپوزیسیون خارج از کشور و گروه‌های تروریستی داخلی برای القای این باور فراهم می‌کند که «نظام توانایی اداره کشور را از دست داده است».

بهانه‌سازی علیه یک الزام دفاعی

گذار از جنگ کلاسیک به جنگ شناختی-شبکه‌ای، معادلات امنیت ملی را به کلی تغییر داده است. در شرایط خاص جنگی، همانطور که شواهد اخیر نشان می‌دهد، اینترنت بین‌المللی به یک «کریدور نظامی» برای دشمن تبدیل می‌شود؛ نه برای انتقال سرباز، بلکه برای انتقال هراس، جعل واقعیت و هماهنگی آشوب.

تجربه کشورهای دیگر و گزارش‌های نهادهای بین‌المللی امنیت سایبری به وضوح نشان می‌دهد که در لحظه برخورد موشک‌ها، حفظ شبکه ملی و محدودسازی هوشمند دسترسی به بسترهای خارجی، نه یک انتخاب سیاسی، بلکه یک ضرورت دفاعی برای جلوگیری از فروپاشی امنیت روانی و حتی فیزیکی جامعه است.