به گزارش مشرق، بر اساس چارچوب اجرایی طرح «مسیر زنگزور» که در ۸ آگوست ۲۰۲۵ میان وزرای امور خارجه ارمنستان و آمریکا به امضا رسید، ۷۴ درصد سهام این پروژه به آمریکا و تنها ۲۶ درصد آن به ارمنستان اختصاص یافته است؛ موضوعی که در عمل به معنای تسلط آمریکا بر این پروژه تلقی میشود.
همچنین مدیریت این مسیر که در مجاورت مرز ایران قرار دارد، به یک شرکت امنیتی خصوصی آمریکایی واگذار شده است؛ اقدامی که میتواند زمینه استقرار نیروهای آمریکایی در جنوب ارمنستان و در نزدیکی مرز ایران را فراهم کند. این مرز بهعنوان عقبه راهبردی ارمنستان و تنها گذرگاه پایدار این کشور به جهان خارج شناخته میشود. از این رو، حضور امنیتی آمریکا در قالب پروژه «کریدور زنگزور» میتواند تهدیدات متعددی را برای ارمنستان به همراه داشته باشد.
انزوای ژئوپلیتیک ارمنستان
اهمیت مرز ایران و ارمنستان از آن جهت است که مرزهای شرقی این کشور با جمهوری آذربایجان و مرزهای غربی آن با ترکیه از زمان استقلال ارمنستان در سال ۱۹۹۱، بهدلیل مناقشه قرهباغ و حمایت آنکارا از باکو، عملاً مسدود بوده است. مسیر شمالی از طریق گرجستان نیز به دلیل جنگها و تنشهای داخلی، همواره با بیثباتی و آسیبپذیری مواجه بوده است.
در چنین شرایطی، مرز جنوبی با ایران به دلیل روابط تاریخی مناسب و منافع راهبردی مشترک تهران و ایروان، تنها شریان پایدار ارتباطی ارمنستان با جهان محسوب میشود؛ مسیری که در جریان جنگ اول و دوم آرتساخ، نقش مهمی در تأمین کالا و حتی تسلیحات مورد نیاز ارمنستان ایفا کرده است.
با توجه به رویکردهای توسعهطلبانه جمهوری آذربایجان و ترکیه، حتی در صورت عادیسازی روابط میان طرفها نیز مرزهای شرقی و غربی ارمنستان از ثبات و اطمینان لازم برخوردار نخواهند بود. از این رو، واگذاری مدیریت این گذرگاه حیاتی به یک بازیگر خارجی و استقرار نیروهای آمریکایی در آن میتواند حاکمیت ارمنستان بر مهمترین مسیر راهبردی خود را محدود کرده و این کشور را در معرض انزوای ژئوپلیتیک قرار دهد.
با توجه به رقابت و تقابل راهبردی واشنگتن و تهران، کنترل آمریکا بر مرز ایران و ارمنستان میتواند به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی بر ایروان تبدیل شود. چنین وضعیتی نهتنها روابط اقتصادی و امنیتی ارمنستان با ایران بهعنوان مهمترین همسایه راهبردی و همچنین هند بهعنوان شریک راهبردی این کشور را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه استقلال تصمیمگیری ایروان را نیز با محدودیت مواجه خواهد کرد.
در چنین شرایطی، ارمنستان ممکن است ناگزیر شود سیاستهای خود را در چارچوب ملاحظات ژئوپلیتیک آمریکا تنظیم کند؛ موضوعی که میتواند توازن سنتی سیاست خارجی این کشور را برهم بزند.
ایالات متحده در سالهای اخیر درگیر رقابت گسترده با روسیه و چین بوده و از سوی دیگر، ارمنستان برای مسکو و پکن دارای اهمیت ژئوپلیتیک ویژهای است. ارمنستان در حلقه نخست امنیتی روسیه قرار دارد و همزمان از موقعیت مهمی در مسیر طرح «کمربند - جاده» چین برخوردار است.
بر همین اساس، برخی تحلیلها حاکی از آن است که واشنگتن تلاش دارد از ظرفیتهای ژئوپلیتیک ارمنستان برای اعمال فشار بر روسیه و چین بهرهبرداری کند. تجربههای پیشین در گرجستان و اوکراین نیز از سوی منتقدان این رویکرد بهعنوان نمونههایی از پیامدهای رقابت قدرتهای بزرگ در محیط پیرامونی روسیه مطرح میشود.
در نتیجه، یکی از سناریوهای نگرانکننده برای ارمنستان، تبدیل شدن این کشور به عرصه رقابت بازیگران بینالمللی و منطقهای است؛ وضعیتی که میتواند هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی قابل توجهی را بر ایروان تحمیل کند. ارمنستان در شمالغرب ایران واقع شده و هرگونه حضور امنیتی آمریکا در این کشور، علاوه بر ایجاد نگرانیهای امنیتی برای تهران، میتواند یکی از مسیرهای مهم کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
منتقدان این طرح معتقدند تجربه برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس که طی دهههای گذشته میزبان حضور گسترده نظامی آمریکا بودهاند، نشان میدهد ورود بازیگران فرامنطقهای به معادلات امنیتی منطقه میتواند پیامدهای ناخواستهای برای کشورهای میزبان به همراه داشته باشد.
بر این اساس، ادامه روند فعلی ممکن است ارمنستان را در معرض تنشهای جدید منطقهای قرار دهد. همچنین برخی کارشناسان بر این باورند که حتی در صورت مخالفت دولت میزبان با استفاده از خاک خود برای اقدامات نظامی، امکان کنترل کامل بر رفتار و تصمیمات بازیگران خارجی مستقر در آن کشور همواره وجود ندارد.
اجرای کریدور زنگزور اگرچه در ظاهر با هدف کاهش تنشها میان ایروان و باکو مطرح شده است، اما از نگاه منتقدان میتواند پیامدهایی برای امنیت ملی، اقتصاد و حاکمیت ارمنستان به همراه داشته باشد. در همین راستا، تأکید میشود که دولت ارمنستان باید در ارزیابی این طرح، منافع ملی و ملاحظات راهبردی بلندمدت خود را در اولویت قرار دهد.
۰۱:۳۱ - ۱۴۰۵/۰۳/۱۴
