به گزارش مشرق؛ در روزهای اخیر، همزمان با بررسی وضعیت جوی کشور، برخی کارشناسان از احتمال گرمتر شدن قابل توجه تابستان خبر دادهاند و برخی دیگر این پیشبینی را رد میکنند. این اختلاف نظر به پیچیدگی سامانههای اقلیمی و نقش پدیدههایی مانند النینو و دورپیوندهای جوی بازمیگردد که میتوانند الگوهای دما و بارش را در مقیاس منطقهای و جهانی تغییر دهند.
النینو پدیدهای اقلیمی در اقیانوس آرام است که بهطور دورهای و معمولاً حوالی کریسمس رخ میدهد. در این حالت، دمای آبهای سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام افزایش مییابد و این تغییر باعث برهم خوردن الگوهای معمول گردش جو و تغییر شرایط آبوهوایی در سطح زمین میشود.
مکانیسم شکلگیری و گسترش اثرات النینیو در سامانه گردش عمومی جو
حسین اردکانی پدر علم هواشناسی ایران در این باره میگوید: «امسال سالی بوده که سازمان جهانی هواشناسی گزارش کرده است پدیده النینو که بهعنوان فاز گرم نوسانات اقلیمی شناخته میشود فعال شده است. البته تلفظ صحیح آن النینیو است. در این وضعیت، آبهای گرم سطحی در بخش شرقی و مرکزی اقیانوس آرام، بهویژه در نزدیکی سواحل اکوادور و پرو، افزایش پیدا میکند و به سمت شرق گسترش مییابد. این گرمایش باعث تغییر در گردش جو میشود.
بهطوری که در این مناطق هوای گرم و مرطوب به سمت بالا صعود میکند و موجب تشکیل ابرهای بارشی و بارندگیهای شدید و سیلآسا میشود. در مقابل، در مناطق غربی اقیانوس آرام مانند اندونزی و بخشهایی از جنوبشرق آسیا، کاهش بارش رخ میدهد و شرایط خشکسالی و هوای خشکتر از حالت معمول ایجاد میشود، در حالی که این مناطق در حالت عادی معمولاً بارشهای بیشتری در فصلهای گرم دارند.»
اندونزی و پرو نقطههای کنترل انرژی و گرمای جو جهانی هستند. وقتی این نقاط تغییر میکنند، مثل این است که کل نقشه حرکت هوا در زمین تنظیم مجدد میشود و ایران هم بهصورت غیرمستقیم تحت تأثیر آن قرار میگیرد.
این پدیده معمولا از حدود یکی دو ماه قبل کریسمس آغاز میشود و در حوالی کریسمس به بیشترین شدت خود میرسد. سپس ممکن است در بازههای زمانی متفاوتی ادامه پیدا کند و گاهی بین دو تا پنج سال نیز تداوم داشته باشد. به همین دلیل النینیو میتواند اثرات گستردهای بر آبوهوا در بخشهای مختلف جهان داشته باشد. با این حال، بیشترین تأثیرات آن در مناطق استوایی و تا حدود ۲۵ درجه عرض جغرافیایی دیده میشود، هرچند در برخی موارد اثرات آن در عرضهای جغرافیایی بالاتر نیز بهصورت غیرمستقیم مشاهده شده است.
نقش دورپیوندها در انتقال سیگنالهای اقلیمی
اردکانی توضیح میدهد: «این پدیده بیشتر در عرضهای جغرافیایی پایین خود را نشان میدهد؛ یعنی از حدود خط استوا (صفر درجه) تا حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه عرض شمالی و جنوبی. با این حال، به دلیل شدت و گستردگی اثرات آن، گاهی پیامدهای آن از طریق انتقال رطوبت و انرژی جوی میتواند تا عرضهای میانی جو نیز گسترش پیدا کند؛ بهطوری که حتی در حدود ۵۰ تا ۶۰ درجه عرض جغرافیایی هم اثرات غیرمستقیم آن مشاهده میشود.
این موضوع به پدیدهای به نام دورپیوندها مربوط است؛ یعنی ارتباط و تأثیر تغییرات اقلیمی در یک منطقه بر مناطق بسیار دورتر. در علم هواشناسی، حدود ۱۰ نوع دورپیوند اصلی شناخته شده است که این الگوها میتوانند یکدیگر را در برخی شرایط تقویت یا تضعیف کنند و در نهایت بر الگوهای جهانی آبوهوا اثر بگذارند.»
امسال بر اساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی و همچنین بر مبنای آن، سازمان هواشناسی ایران نیز در این زمینه توضیحاتی ارائه کرده و اعلام کرده است که تابستان امسال میتواند بسیار گرم و شدید باشد. اما آیا واقعا تابستان داغی منتظر ماست؟
تابستان نرمال و پاییز پربارشی در پیش داریم
اردکانی به این پرسش میدهد: «در این ۷۰ سالی که در علم هواشناسی فعالیت داشتهام، بهطور مثال در تهران بیشینه دما در تابستان تا حدود ۴۴ درجه سانتیگراد ثبت شده است. در خوزستان نیز بیشینه دما در برخی سالها به حدود ۵۲ تا ۵۳ درجه و حتی در مواردی نزدیک به ۵۴ درجه سانتیگراد رسیده است. حال اگر امسال سالی بسیار گرم و استثنایی باشد، ممکن است در تهران دما تا حدود ۴۶ درجه و در برخی مناطق خوزستان نیز در بعضی شهرها تا حدود ۵۷ یا ۵۸ درجه سانتیگراد افزایش پیدا کند.
من هیچوقت چنین پیشبینیای را بهطور قطعی قبول نمیکنم. این پدیده تقریبا از همین ماه شکل میگیرد و طی حدود سه ماه به بیشینه شدت خود میرسد؛ جایی که گفته میشود دمای آب سطحی اقیانوس میتواند تا حدود ۳.۵ درجه سانتیگراد افزایش پیدا کند. این مقدار افزایش بسیار قابل توجهی است.
در طول حدود ۵۰ سال گذشته، معمولاً در رخدادهای النینیو افزایش دما در محدوده حدود ۲.۵ تا ۳ درجه در بخشهایی از اقیانوس آرام استوایی مشاهده شده است، اما اگر این مقدار به حدود ۳.۵ درجه برسد، میتواند انرژی گرمایی بیشتری را وارد جو کند. در نتیجه این گرما میتواند از طریق گردشهای جوی به بخشهای مختلف جهان منتقل شود و در برخی مناطق باعث بروز دماهای بسیار بالا و شرایط هوای گرمتر از حد معمول شود.
با این حال من فکر نمیکنم که دمای تهران از ۴۴ درجه بالاتر برود. بر اساس تحقیقاتی که انجام دادهایم، رسیدن تهران به ۴۴ درجه یک حالت خاص و استثنایی بوده است. امسال شرایط بهنظر معمولی است و در مردادماه یا اواخر تیر، ممکن است حداکثر دما در تهران حدود ۴۱ تا ۴۲ درجه سانتیگراد باشد. همچنین استان خوزستان نیز احتمالاً بیشینه دمایی در حدود ۵۱ تا ۵۲ درجه را تجربه خواهد کرد.
تا اینجا هوا نسبت به سال گذشته خنکتر بوده است. به نظر من تابستان نیز میتواند روند نرمال خود را طی کند، اما در مورد پاییز، به دلیل وجود این پدیده، اگر دورپیوندهای دیگر آن را خنثی نکنند، ممکن است شرایط متفاوتی داشته باشیم.»
این یعنی اردکانی معتقد است که بهاحتمال زیاد پاییز امسال، برخلاف پاییز سال گذشته، از اوایل آبانماه بارشها آغاز شود.
در سال گذشته نیز پدر علم هواشناسی ایران یکی دو ماه زودتر پیشبینی کرده بود که بارندگی از حدود ده آذر شروع میشود و همین اتفاق هم افتاد و در ادامه بارندگیهای بسیار خوبی در کل منطقه داشتیم؛ بهطوری که حتی در بهمنماه نیز بارشها مناسب و برفهای خوبی ثبت شد. پیشبینی اردکانی نیز این بود که بارشها به شرایط نرمال میرسد و در عمل هم بارندگی در سطح نرمال قرار گرفت.
به گفته اردکانی زمستان سال گذشته تنها چند استان در جنوب البرز، مانند زنجان، قزوین، البرز، تهران و سمنان، به دلایل مختلف که مفصل است، کمی بارش کمتر از نرمال داشتند.
