سرویس دفاع و امنیت مشرق‌ _ موشک های دوش پرتاب ضد هوایی بخشی از لایه آخر پدافندی در برابر تهدیداتی نظیر جنگنده و بالگرد در وضعیت پرواز ارتفاع پست و همچنین تهدیدات نوظهور تر مثل پرنده های بدون سرنشین و موشک های کروز هستند.

قدمت موشک های دوش پرتاب ضد هوایی که در اختصار انگلیسی به عنوان MANPADS شناخته می شوند تقریبا به اواسط جنگ سرد باز می گردد که با توسعه جنگنده هایی با قابلیت پرواز در ارتفاع پست و همچنین بالگردهای جدید که در نزدیک سطح زمین پرواز می کردند نیاز به توسعه تسلیحات موشکی برای ایفای نقش مکمل در کنار توپ های ضد هوایی احساس می شد.

در دو سوی دیوار برلین در اردوگاه های شرق و غرب، تلاش ها برای توسعه موشک‌های ضد هوایی دوش پرتاب آغاز شد و تقریبا اولین محصولات عملیاتی در این بخش در شوروی سابق موشک دوش پرتاب سری استرلا با کد ناتو SA۷ و در اردوگاه غرب و ساخت ایالات متحده آمریکا، موشک FIM۴۳ ملقب به " چشم قرمز " بود. به صورت کلی عمده موشک های دوش پرتاب تا به امروز از سیستم هدفیابی حرارتی بهره می برند و به دنبال اثر حرارتی خارج شده از موتور هواگرد هدف می روند.

در دوران پیش از انقلاب اسلامی تعدادی از موشک های SA۷ از شوروی سابق خریداری شده و وارد سازمان رزم ارتش ایران شدند و البته این موشک ها در دوره دفاع مقدس نیز مورد استفاده قرار گرفتند.

در ادامه دفاع مقدس ۸ ساله و به ویژه قبل از عملیات والفجر ۸ و تصرف شبه جزیره فاو، ایران موفق شد تا از طریق مجاهدین افغانی که در آن زمان درگیر نبرد با ارتش شوروی در این کشور بودند به تعدادی از نسل جدید موشک های دوش پرتاب ساخت آمریکا یعنی استینگر نیز دست پیدا کند که این موشک‌ها در مقابله با هواپیماهای تهاجمی عراق در جریان آن عملیات موفق ظاهر شدند.

در دوره پس از جنگ تحمیلی ۸ ساله نیز صنایع دفاعی کشورمان با الگو گیری از موشک های دوش پرتاب سری QW ساخت چین، توسعه موشک های دوش پرتاب ضد هوایی سری میثاق را آغاز کرد که تولید شده و به نیروهای مسلح تحویل داده شدند.

البته با توجه به حجم بالای مصرف موشک های پدافندی در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان و نیاز به تجهیز یگان های بیشتری از جمله نیروهای بسیج در سراسر کشور به موشک های دوش پرتاب، در هفته های اخیر شاهد ورود برخی تسلیحات پدافندی جدید به سازمان رزم نیروهای مسلح بودیم .

سوپر ایگلا به ایران وارد شد!

بر اساس تصویر منتشر شده در یکی از تجمعات مردمی در اهواز، حداقل یک واحد موشک دوش پرتاب سری ایگلا از سری S دیده می شود. واژه S در این مدل در حقیقت مربوط به واژه Super است و این مدل پیشرفته ترین عضو از خانواده موشک های دوش پرتاب سری ایگلا به حساب می آید. اما پیش از معرفی دقیق این مدل، نگاهی کلی به سری موشک های دوش پرتاب خانواده ایگلا ساخت شوروی سابق و البته روسیه داشته باشیم.

با توجه به پیشرفت سیستم های مقابله با موشک های دوش پرتاب نسل اولیه به ویژه سیستم های هشدار دهنده به خلبانان و توسعه فریب دهنده های حرارتی موسوم به Flare ( شراره ) توسعه سیستم هدایتی جدید از جمله مهم ترین نیازمندی ها برای موشک جدید بود. در موشک های سری ایگلا با سیستم هدایت حرارتی دو کاناله رو به رو هستیم که یک سیستم فروسرخ برای کشف هدف و یک سامانه برای کشف شراره ها و اقدامات متقابل مقابل دشمن و عدم فریب توسط آنها تعبیه شده است.

موشک های خانواده ایگلا در سه مدل ایگلا ۱ با کد ناتو SA ۱۶ ، ایگلا با کد ناتو SA ۱۸ و سوپر ایگلا یا همان ایگلا اس با کد ناتوی SA ۲۴ هستند. موشک های این سری توسط کارخانجات KB Mashinostroyeniya روسیه طراحی و تولید می شوند.

دو مدل اولیه این موشک در دوره شوروی سابق طراحی شده و در سالهای ۱۹۸۱ و ۱۹۸۳ میلادی وارد خدمت شده و به شکل گسترده ای به متحدان شوروی سابق نیز صادر شدند. از جمله کاربران این موشک ها می توان به هندوستان ، کوبا ، صربستان ، پرو ، اکوادور ، اتیوپی ، چاد ، عراق ، آنگولا و تقریبا تمامی جمهورهای جدا شده از شوروی سابق از جمله اوکراین نیز اشاره کرد.

دو مدل اولیه ایگلا حدود ۱۷ کیلو و ۹۰۰ گرم وزن داشته (منظور وزن پرتابگر به همراه موشک) و وزن سر جنگی موشک ها حدودا ۱ کیلو و ۱۷۰ گرم ماده شدید الانفجار است. سرعت در موشک سام ۱۶ در حدود ۵۷۰ متر بر ثانیه و نمونه سام ۱۸ نزدیک به ۶۰۰ تا ۸۰۰ متر بر ثانیه است. در بحث برد موشک سام ۱۶ بردی در حدود ۵ کیلومتر و موشک سام ۱۸ بردی در حدود ۵ هزار و ۲۰۰ متر دارد. ارتفاع درگیری هر دو موشک نیز حدود ۳.۵ کیلومتر است.

هر دوی این موشک ها در درگیری های مختلفی از ابتدای دهه ۱۹۹۰ میلادی تا به امروز حضور داشته اند. این موشک ها برای مثال بر فراز عراق در جریان عملیات طوفان صحرا حداقل مسئول ساقط کردن یک فروند اف ۱۶ آمریکایی و یک فروند جنگنده تورنادوی انگلیسی هستند. در درگیری های ادامه دار بر فراز یوگوسلاوی سابق در طی دهه ۹۰ حداقل یک فروند جنگنده هاریر انگلیسی و یک فروند میراژ ۲۰۰۰ فرانسوی نیز توسط موشک های سری ایگلا سرنگون شدند.

در سال ۲۰۱۶ میلادی یک فروند بالگرد کبرا ارتش ترکیه توسط گروه تروریستی PKK مجهز به موشک سام ۱۸ سرنگون شد. در سال ۲۰۱۴ میلادی یک فروند بالگرد Mi ۱۷ ارتش مصر در صحرای سینا توسط یک تیر موشک از سری ایگلا توسط شاخه های گروه تروریستی داعش هدف قرار گرفته و سرنگون شد.

اما این دو مدل از موشک ها در جنگ روسیه و اوکراین نیز بسیار خوب عمل کردند. بر اساس اسناد تصویری در دسترس، سرنگون کردن ۴ فرونده هواپیمای جنگنده سوخو ۲۵ ، ۱ فروند جنگنده سوخو ۳۴ ، یک فروند بالگرد کاموف ۵۲ و همچنین حداقل ۴ یا ۵ فروند موشک کروز روسی نیز توسط این موشک ها انجام شده است. سرنگون کردن موشک های کروز به وسیله موشک های دوش پرتاب برای اولین بار در جنگ روسیه و اوکراین به صورت عملیاتی دیده شده است.

اما به سراغ موشک ایگلا اس با کد SA ۲۴ برویم. آخرین عضو موشک های دوش پرتاب سری ایگلا در بحث مشخصات و مختصات دارای تفاوت هایی با نمونه های قبلی خود است. وزن لانچر و موشک با هم در وضعیت آماده برای پرتاب در حدود ۱۹ کیلوگرم و وزن سر جنگی این موشک نیز در حدود ۲.۵ کیلوگرم است. در بخش سر جنگی نسبت به دو موشک قدیمی تر سری ایگلا شاهد افزایش یک کیلو و ۲۰۰ گرمی هستیم که مشخصا قدرت تخریب این موشک را شدیدا افزایش می دهد.

برد این موشک به حدود ۶ کیلومتر افزایش پیدا کرده و البته ارتفاع درگیری آن در همان حدود ۳۵۰۰ متر باقی مانده است. سیستم جستجوگر دو کاناله این موشک برای مقابله با سیستم های فریب دهنده موشک های حرارتی تقویت شده است.

به صورت خاص می توان گفت که اضافه شدن موشک ایگلا اس به زرادخانه پدافندی کشور توان دفاع ارتفاع پایین ما را خصوصا در برابر تهدیداتی مثل موشک های کروز یا پهپادهای جاسوسی دشمن به شدت افزایش خواهد داد و هر گونه تلاش برای عملیاتی شبیه به جستجوی خلبان جنگنده سرنگون شده امریکایی را با کمین های مرگبارتر و خسارات بسیار بیشتر برای متجاوزین امریکایی مواجه خواهد کرد.

پیشرفته ترین دوش پرتاب جهان به زودی در ایران

اما با این وجود که اضافه شدن موشک ایگلا اس یک گام مهم و قابل توجه در افزایش توان پدافندی ارتفاع پایین کشور بوده اما در ادامه و احتمالا تا قبل از پایان سال شمسی جاری شاهد ورود به خدمت بهترین موشک دوش پرتاب ضد هوایی عملیاتی حال حاضر جهان به سازمان رزم پدافند هوایی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران خواهیم بود.

مدتی قبل از جنگ رمضان بود که نشریه فایننشال تایمز خبر از قراردادی بین ایران و روسیه به ارزش نزدیک به ۵۰۰ میلیون یورو برای خرید موشک های پدافند هوایی دوش پرتاب سری "وربا" ( Verba ) با کد ناتو SA۲۹ ساخت روسیه داده بود. قرارداد سنگین دو طرف شامل خرید ۵۰۰ عدد پرتابگر این موشک ها و همچنین ۲۵۰۰ تیر موشک های مربوط به آن بعلاوه سیستم های مخصوص دید در شب برای این پرتابگرها بوده است. بنا به اعلام این رسانه قرار است که تحویل این موشک ها به ایران بین سالهای ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ میلادی انجام شود.

موشک هایی مثل سری QW چینی، میثاق یا ایگلا اس از موشک های دوش پرتاب اصطلاحا نسل سوم به حساب می آیند ولی موشک دوش پرتاب وربا یک نسخه نسل ۴ محسوب می شود.

این موشک نیز ساخت مجموعه صنعتی KB Mashinostroyeniya روسیه است و دارای وزن کلی ۱۷ کیلو و ۲۵۰ گرم بوده و از سر جنگی به وزن ۱.۵ کیلوگرم بهره می برد. برد این موشک ۶.۵ کیلومتر و ارتفاع درگیری آن نیز در حدود ۴.۵ کیلومتر است که بهبود قابل توجهی را نسبت به سری ایگلا اس نشان می دهد. سرعت نهایی این موشک نیز حدود ۵۰۰ مثر در ثانیه است. این موشک از سال ۲۰۱۴ وارد خدمت ارتش روسیه شده و البته به کشور ارمنستان نیز صادر شده است.

اما نکته اصلی در بهبود و ارتقا این موشک نسبت به سری ایگلا در سیستم هدایتی آن نهفته است. موشک این سامانه به یک سیستم هدایتی ۳ کاناله مجهز شده است که در ۳ طیف مادون سرخ میانی ، مادون قرمز نزدیک و البته فرابنفش اقدام به جستجو و کشف اهداف می کند. تقریبا هیچ موشک دوش پرتاب ضد هوایی در جهان که از هدایت فروسرخ بهره می برد از این قابلیت برخوردار نیست.

با این ترکیب سه گانه، شناسایی و کشف اهداف با کمترین سطح خروجی حرارتی ممکن شده و فریب دادن این موشک با اقدامات متقابلی مثل پرتاب شراره حرارتی نیز تقریبا غیر ممکن شده است. هر آنچه این موشک روی آن قفل و به سمت آن شلیک کند به احتمال فراوان مورد اصابت قرار خواهد گرفت.

همان طور که در تصاویر بالا مشاهده می کنید یک پهپاد بسیار کوچک با موتور الکترونیکی و اثر حرارتی بسیار کم نیز از دست موشک وربا امکان فرار نداشته و با موفقیت مورد اصابت قرار گرفته است.

در کنار موشک ایگلا اس، اضافه شدن موشک وربا به سازمان رزم کشور می تواند لایه بسیار مستحکم تر و قوی تری را در ارتفاع پایین برای مقابله با موشک های کروز، پهپادها و بالگردهای متجاوز دشمن ایجاد کند و خاطراتی تلخ تر از ماجرای انهدام ۱۱ فروند هواگرد امریکایی در عملیات اصفهان را برای آنها تکرار کند.