به گزارش مشرق، کانال تلگرامی «پارتیزان»، در مطلبی تفصیلی، به محاسن و معایب سامانه‌ی پدافندی بومی برد-کوتاه «مجید» پرداخته است. از آن‌جا که ما اکنون در وقفه‌ی توقف آتش هستیم، و جدای از این، همواره باید در جهت ترمیم، بهسازی و ارتقاء سامانه‌های رزمی و دفاعی بود، این مطلب و مطالب این‌چنینی واجد نکات فنی قابل‌تامل و بهره هستند.

سامانه پدافندی مجید به عنوان موفق‌ترین سامانه در دو جنگ اخیر، برای مقابله با تهدیدات ارتفاع پایین شامل پهپادها و ... طراحی شده است. پوشش راس زاویه یا همان زاویه ارتفاعی (Elevation Coverage) ۰ تا ۱۲ درجه این سامانه، یکی از مهمترین پارامترهای عملیاتی آن محسوب می‌شود که مستقیماً با معماری بدون رادار و ساختار اپتیکی آن ارتباط دارد.

حسگرهای الکترواپتیک نصب‌شده روی برجک این سامانه، میدان دید ۳۶۰ درجه در سمت (Azimuth) را فراهم می‌کنند، اما در حوزه راس زاویه (Elevation) به محدوده ۰ تا ۱۲ درجه نسبت به افق محدود شده‌اند. این ویژگی طراحی، ریشه در دکترین «پدافند پسیو ارتفاع پست» دارد، اما در عمل مجموعه‌ای از مزایا و نواقص جدی را به همراه می‌آورد که در این یادداشت به تفصیل تحلیل می‌شوند.

مبانی طراحی و مزایای عملیاتی محدوده ۰ تا ۱۲ درجه: انتخاب پوشش راس زاویه باریک ۱۲ درجه عمدتاً ناشی از حذف رادار و اتکای محض به حسگرهای الکترواپتیک است. این حسگرها برای دستیابی به نرخ فریم بالا و قدرت تفکیک کافی در تشخیص اهداف کوچک و سریع، به میدان دید محدود نیاز دارند.

مزیت اصلی، تمرکز کامل بر «خط افق» است، جایی که اکثر تهدیدات کم ارتفاع (مانند موشک‌های کروز و پهپادهای تهاجمی) به دلیل محدودیت پروفایل پروازی، از آن عبور می‌کنند. پهنای باریک زاویه‌ای اجازه می‌دهد تا سامانه با صرف انرژی محاسباتی کمتر، نرخ به‌روزرسانی بالایی داشته باشد و اهدافی را که ناگهان از پشت موانع یا با زاویه حمله تقریباً افقی ظاهر می‌شوند، سریعاً رهگیری کند.

همچنین، ماهیت غیرفعال حسگرها به همراه فقدان هرگونه تابش راداری، مجید را در برابر جنگ الکترونیک و نشانگرهای هشدار (RWR) هواگردها نامرئی می‌کند که یک مزیت تاکتیکی ارزشمند در لایه آخر پدافندی محسوب می‌شود.

نقص‌های ساختاری و آسیب‌پذیری‌های عملیاتی: با وجود این محاسن، محدودیت ذاتی پوشش ۰ تا ۱۲ درجه ارتفاعی منجر به نواقصی می شود که مجید را در میدان نبرد مدرن به شدت آسیب‌پذیر می‌کند:

▪️۱- نابینایی کامل در برابر حملات از بالا (Dive Attack و Overhead Gap): هر هدفی که با زاویه راس بیش از ۱۲ درجه (یعنی بالاتر از این نوار باریک) به سامانه نزدیک شود، تا لحظه ورود به محدوده ۱۲ درجه، توسط مجید نادیده گرفته می‌شود.

▪️پهپادهای انتحاری که تاکتیک شیرجه عمودی را به کار می‌برند، در عمل تنها در فاصله‌ای بسیار نزدیک (زیر چندصدمتر) قابل تشخیص هستند که زمان واکنش را به صفر می‌رساند. بدتر آنکه ناحیه مخروطی شکل بالای برجک (Cone of Silence) هرگز تحت پوشش قرار نمی‌گیرد؛ بنابراین یک پهپاد کوچک که مستقیماً از فراز سامانه عبور کند، اصلاً دیده نمی‌شود.

▪️۲- حساسیت شدید به موانع طبیعی و مصنوعی: پوشش نزدیک به افق (۰ تا ۱۲ درجه) به خط دید مستقیم (Line of Sight) وابسته است. یک تپه، ساختمان، دیوار یا حتی درخت انبوه در فاصله چندصدمتری می‌تواند بخش بزرگی از میدان دید را مسدود کند.

▪️برخلاف رادار که شکست (Diffraction) امواج را ممکن می‌سازد، حسگرهای اپتیکی هیچ قابلیتی برای دیدن پشت مانع ندارند. در محیط شهری یا کوهستانی، این نقص به ایجاد «دالان های کور» متعدد منجر می‌شود که دشمن به راحتی از آنها عبور می‌کند.

▪️۳- آسیب‌پذیری در برابر خطای تراز خودرو: سامانه مجید روی خودروهای تاکتیکی نصب می‌شود. در زمین‌های ناهموار، کج شدن شاسی به میزان تنها ۳ درجه، محدوده مؤثر راس زاویه را جابه‌جا می‌کند (مثلاً به ۳ تا ۱۵ درجه یا ۳- تا ۹ درجه).

▪️این جابه‌جایی ساده باعث می‌شود یا بخش بالای ۱۲ درجه از پوشش خارج شود، یا بخشی از اسکن به زیر افق (داخل زمین) معطوف گردد که عملاً بی‌فایده است. برخلاف سامانه‌های راداری مجهز به تثبیت الکترونیکی، مجید برای جبران تراز به مکانیزم‌های مکانیکی دقیق و زمان‌بر نیاز دارد.

▪️۴- محدودیت در رهگیری همزمان اهداف در عمق میدان: با پهنای تنها ۱۲ درجه، سامانه قادر به رهگیری همزمان دو هدف در یک سمت جغرافیایی اما در دو ارتفاع متفاوت (مثلاً یک پهپاد در ۵ درجه و یک موشک کروز در ۱ درجه) نیست، مگر آنکه هر دو در یک خط افق دقیق قرار گیرند. این نقص به خصوص در برابر حملات موجی (Swarm) که از سطوح ارتفاعی مختلف نفوذ می‌کنند، کشنده است.

جمع‌بندی و ارزیابی نهایی: سامانه مجید در کنار نکات مثبت و نقص را باید صرفاً یک «مکمل نقطه‌ای برای ترمیم روزنه‌های کور سامانه‌های بلندبرد» و نه یک سامانه پدافندی همه‌جانبه درنظر گرفت. استقرار این سامانه بدون پشتیبانی حسگرهای ارتفاع‌یاب یا بدون رعایت دقیق شرایط توپوگرافی یا بدون دوش‌پرتاب‌ها و توپ‌های پدافندی، با ریسک غافلگیری از زوایای مرده همراه خواهد بود و سبب می‌شود هم‌چون جنگ اخیر گاهی توسط دشمن شکار شود.