سرویس فرهنگ و هنر مشرق - پیکسار در پنجمین قسمت «داستان اسباب بازی» اینبار نه یک اسباببازی شرور، بلکه یک صفحهنمایش درخشان را بهعنوان رقیب کودکان معرفی میکند؛ روایتی درباره نسلی که آرامآرام از دنیای خیال، بازیهای سنتی و دوستیهای واقعی فاصله میگیرد.
در چهار قسمت قبلی «داستان اسباببازی»، دشمن اسباببازیها معمولاً موجودی از جنس خودشان بود؛ از حسادت و رقابت گرفته تا ترس از کنار گذاشته شدن. اما در قسمت پنجم، وودی، باز و جسی با دشمنی متفاوت روبهرو میشوند؛ دشمنی که نه چهره ترسناکی دارد و نه اسلحهای در دست گرفته است.
اینبار رقیب اصلی اسباببازیها یک تبلت هوشمند است؛ وسیلهای که توجه کودک را از دنیای واقعی به جهان بیپایان صفحهنمایشها میکشاند.
«داستان اسباببازی ۵» در ظاهر یک انیمیشن خانوادگی است، اما در لایههای عمیقتر به یکی از مهمترین نگرانیهای والدین امروز میپردازد: آیا فناوری در حال گرفتن جای بازی، تخیل و ارتباط انسانی کودکان است؟
مجموعه «داستان اسباببازی» از ابتدا درباره رابطهای عاطفی میان کودکان و اسباببازیهایشان بود. وودی، گاوچرانی کهنهکار، باز لایتیر، فضانوردی با رویاهای بزرگ، و دیگر شخصیتهای این مجموعه همیشه نماد یک مفهوم ساده بودند: اسباببازی فقط یک شیء نیست؛ بخشی از خاطرات، تخیل و دنیای درونی کودک است.
دنیای کودکان تغییر کرده است؟
در «داستان اسباببازی ۵»، بانی، صاحب جدید اسباببازیها، دیگر مانند گذشته وقت زیادی را با وودی و دوستانش نمیگذراند. توجه او به سمت یک فناوری جدید جلب شده است؛ تبلتی هوشمند به نام «لیلیپاد» ( Lilypad ) که به سرعت تبدیل به مرکز سرگرمی او میشود.
این دستگاه برخلاف دشمنان قبلی مجموعه، قصد نابودی اسباببازیها را ندارد. حتی ظاهر آن دوستانه و جذاب است. اما همین ویژگی، آن را به رقیبی پیچیدهتر تبدیل میکند؛ زیرا بدون خشونت، بدون تهدید و بدون درگیری مستقیم، میتواند چیزی مهمتر را از اسباببازیها بگیرد: زمان و توجه کودک.
جنگ جدید؛ جنگ بر سر توجه کودکان
رسانههای بسیاری در تحلیلهای خود درباره «داستان اسباببازی ۵» تأکید کردهاند که فیلم در واقع بازتاب یک نگرانی گسترده اجتماعی است: رقابت میان بازی سنتی و فناوری دیجیتال. در گذشته، کودک برای سرگرم شدن مجبور بود چیزی خلق کند. یک جعبه مقوایی میتوانست تبدیل به خانه شود، چند عروسک میتوانستند یک داستان کامل بسازند و چند تکه لگو میتوانستند دنیایی تازه ایجاد کنند.
صفحهنمایشها شرایط را تغییر دادهاند
کودک امروز میتواند تنها با لمس یک صفحه وارد هزاران بازی، ویدئو و محتوای سرگرمکننده شود. او دیگر همیشه سازنده داستان نیست؛ گاهی فقط مصرفکننده داستانهایی است که دیگران برایش ساختهاند. «داستان اسباببازی ۵» دقیقاً همین تغییر را هدف قرار میدهد. پرسش اصلی فیلم این نیست که آیا فناوری خوب است یا بد؛ بلکه این است که وقتی فناوری تمام فضای ذهنی کودک را اشغال کند، چه چیزی از دست میرود؟
پایان عصر بازیهای خیالی؟
یکی از مهمترین نگرانیهایی که در گزارشهای مرتبط با فیلم مطرح شده، کاهش نقش بازیهای سنتی در رشد کودکان است.
روانشناسان کودک سالهاست تأکید میکنند بازی آزاد و تخیلی نقش مهمی در رشد ذهنی و اجتماعی کودکان دارد.
وقتی کودک با یک عروسک بازی میکند، فقط سرگرم نیست. او شخصیت خلق میکند، داستان میسازد، احساسات مختلف را تجربه میکند، مهارت حل مسئله را تمرین میکند، یاد میگیرد با دیگران همکاری کند.
اما بسیاری از سرگرمیهای دیجیتال، مسیر متفاوتی دارند. کودک وارد جهانی میشود که از قبل طراحی شده است، شخصیتها، قوانین و مسیر بازی اغلب مشخص هستند.
به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند استفاده افراطی از فناوری ممکن است فرصت تجربه «خلاقیت آزاد» را کاهش دهد.
در «داستان اسباببازی ۵»، این نگرانی در قالب یک داستان ساده نمایش داده میشود: اسباببازیهایی که زمانی مهمترین همراه کودک بودند، حالا باید برای دیده شدن دوباره تلاش کنند.
تبلت؛ دشمن یا نماد یک تغییر بزرگ؟
نکته جالب درباره فیلم این است که پیکسار فناوری را بهطور کامل محکوم نمیکند. تبلت «لیلیپاد» یک شخصیت شرور کلاسیک نیست. این دستگاه مانند «سید» در قسمت اول یا دشمنان دیگر مجموعه، قصد آسیب زدن ندارد. جذابیت آن واقعی است و کودکان واقعاً میتوانند از فناوری چیزهای مفیدی یاد بگیرند.
مسئله، وابستگی است؟
مشکل زمانی آغاز میشود که صفحهنمایش جایگزین همه چیز شود، جای بازی بیرون از خانه؛ جای گفتوگو با خانواده، جای دوستی با کودکان دیگر، و حتی جای تخیل شخصی.
به همین دلیل مهمترین پیام اصلی فیلم «داستان اسباببازی ۵» است، یک رویکرد ضد فناوری نیست؛ بلکه هشداری درباره از بین رفتن تعادل است.
کودکی در عصر الگوریتمها
یکی از تفاوتهای مهم نسل جدید کودکان با نسلهای گذشته این است که آنها از نخستین سالهای زندگی با فناوری احاطه شدهاند. کودک امروز تنها با اسباببازی انتخاب نمیکند؛ او با الگوریتمهایی مواجه است که تلاش میکنند توجهش را برای مدت بیشتری حفظ کنند. هر ویدئو، هر بازی و هر پیشنهاد جدید میتواند کودک را بیشتر در جهان دیجیتال نگه دارد. از این منظر، تبلت در «داستان اسباببازی ۵» فقط یک وسیله نیست؛ نماد یک اقتصاد بزرگ است که بر پایه جذب توجه انسانها، حتی کودکان، ساخته شده است. وودی و دوستانش در واقع علیه یک دستگاه نمیجنگند؛ آنها علیه فراموش شدن ارزشهای دنیای واقعی مبارزه میکنند.
بحران ارتباط؛ کودکی که تنها میشود
یکی دیگر از موضوعاتی که فیلم به آن اشاره دارد، تغییر شکل ارتباط کودکان است. فناوری امکان ارتباط سریع را فراهم کرده، اما منتقدان میپرسند: آیا هر ارتباط دیجیتالی میتواند جایگزین رابطه انسانی واقعی شود؟ بازی گروهی کودکان در یک اتاق، گفتوگو، خنده، اختلاف و آشتی، تجربههایی هستند که در رشد اجتماعی نقش دارند. اما وقتی کودک ساعتهای زیادی را تنها مقابل یک صفحه بگذراند، ممکن است فرصت کمتری برای تجربه این روابط داشته باشد. «داستان اسباببازی ۵» از همین زاویه، ادامه طبیعی مسیر مجموعه است. اگر قسمتهای قبلی درباره ترس اسباببازیها از فراموش شدن توسط کودک بودند، قسمت جدید درباره ترس بزرگتری است:اینکه شاید خود کودکان نیز در جهانی پر از فناوری، بخشی از تجربه کودکی را فراموش کنند.
پیکسار و هشدار درباره آینده کودکان
پیکسار در طول سالها نشان داده که پشت داستانهای ساده کودکانه، مسائل پیچیده انسانی را پنهان میکند. «وال-ئی» درباره مصرفگرایی و نابودی محیط زیست بود. «بالا» درباره تنهایی و خاطرات انسانی حرف میزد. «درون و بیرون» به دنیای احساسات کودکان پرداخت. حالا «داستان اسباببازی ۵» سراغ یکی از مهمترین مسائل عصر دیجیتال رفته است: آینده کودکی.
فیلم توصیه نمیکند کودکان باید فناوری را کنار بگذارند. بلکه یادآوری میکند که کودکی فقط با صفحهنمایش ساخته نمیشود. کودکان همچنان به بازی، خیال، لمس کردن، ساختن، دویدن و ارتباط واقعی نیاز دارند.
«داستان اسباببازی ۵» شاید در ظاهر درباره چند اسباببازی قدیمی باشد که تلاش میکنند جایگاه خود را حفظ کنند، اما در واقع درباره یک پرسش بزرگتر است:
در جهانی که فناوری هر روز بیشتر وارد زندگی انسانها میشود، چگونه میتوان چیزی را حفظ کرد که قرنها بخش مهمی از رشد انسان بوده است؟
قدرت خیال.
شاید بزرگترین پیام وودی و دوستانش این باشد که هیچ فناوریای، حتی پیشرفتهترین تبلتها، نمیتواند کاملاً جایگزین لحظهای شود که یک کودک با دستهای خودش جهانی تازه میسازد.
