سرویس فرهنگ و هنر مشرق - مسئله اکران در سینمای ایران تنها به تعداد فیلمهایی که روی پرده میروند محدود نمیشود؛ مسئله اصلی، چگونگی توزیع فرصت نمایش میان فیلمهایی است که برای رسیدن به مخاطب، به سالن و سانس نیاز دارند. در چنین شرایطی، تصمیمهای مربوط به اکران میتوانند بر میزان دیدهشدن آثار، درآمد فیلمها و تداوم فعالیت اقتصادی سینما تأثیر بگذارند و البته سئوالهای زیر درباره چرخه اکران اهمیت فراوانی دارد. سؤالهای مطرح شده زیر در سینمای ایران همواره بدون پاسخ ماندهاند.
-آیا نظام اکران سینمای ایران فرصت نمایش را به شکل متعادل توزیع میکند؟
-چه تفاوتی میان تعداد سالنهای اختصاصیافته به فیلمها و تعداد سانسهای آنها وجود دارد؟
-آیا توزیع سانسها با تعداد سالنها تناسب دارد؟
-آیا برخی فیلمها یا دفاتر پخش، فرصت نمایش بیشتری نسبت به سایر فیلمها دارند؟
-نقش شورای صنفی نمایش در تعیین یا تنظیم این وضعیت چیست؟
-این نوع توزیع چه پیامدهایی برای فیلمهای کمسانس، سینماداران، مخاطبان و بازگشت سرمایه تولیدکنندگان دارد؟
- وجود تبعیض در چرخه اکران چه زمانی به اتمام می رسد؟
-آیا کیفیت تولید در چرخه اکران اهمیت خواهد داشت؟
اطلاعاتی زیر مربوط به روز چرخه اکران ۲۹ شهریور است. با تقسیم تعداد سانس بر تعداد سالن، میتوانیم یک شاخص مقدماتی برای بررسی شدت نمایش به دست آوریم. این شاخص نشان میدهد بهطور میانگین، برای هر سالن چند سانس به یک فیلم اختصاص داده شده است؛ البته به شرط آنکه تعداد سالن و سانس مربوط به یک بازه زمانی یکسان باشند.
آمار اکران روز ۲۹ شهریور، دستکم در میان فیلمهای بررسیشده، تفاوتهایی را در تعداد سالنها و سانسهای اختصاصیافته نشان میدهد. این اختلافها پرسشهایی را درباره معیارهای توزیع سانس و میزان تناسب میان ظرفیت نمایش فیلمها ایجاد میکند؛ پرسشهایی که پاسخ آنها نیازمند بررسی دقیقتر دادهها و سازوکار تصمیمگیری در اکران است.
| فیلم | تعداد سالن | تعداد سانس |
| زنده شور | ۲۲۶ | ۳۷۹ |
| اسکورت | ۲۲۵ | ۳۸۹ |
| استخر | ۲۲۲ | ۳۵۶ |
| خانوم والده | ۳۳۶ | ۹۴۱ |
| فیلم | تعداد سالن | تعداد سانس |
| زنده شور | ۲۱۰ | ۳۶۱ |
| اسکورت | ۱۹۵ | ۳۴۸ |
| استخر | ۱۸۸ | ۳۱۸ |
| خانوم والده | ۲۹۰ | ۸۱۱ |
«استخر» و «زندهشور» هر دو ۲۴ تیر ۱۴۰۵ اکران شدهاند؛ در حالی که «اسکورت» تازه ۱۱ شهریور وارد اکران شده است.
یعنی ۲۱ شهریور، این دو فیلم قدیمی تقریباً وارد هفته دهم اکران شدهاند، در حالی که «اسکورت» هنوز هفته دوم خود را پشت سر میگذارد.
طبق ماده ۱۲ نظامنامه اکران، سقف نمایش فیلم در سرگروه ۷ هفته است؛ بعد از آن حداکثر سه هفته امکان ادامه در سایر سینماها وجود دارد و بعد از هفته دهم ادامه اکران فقط با محدودیتهای مشخص امکانپذیر است. مهمتر اینکه در پردیسهای حداقل ۷ سالن، فیلم قدیمی میتواند در یک سالن ادامه پیدا کند؛ در سینماهای ۴، ۵ و ۶ سالنه حداکثر سه سانس و در سینماهای سهسالنه و کمتر حداکثر دو سانس.
چرا استخر و زندهشور هنوز اکران میشوند؟
در چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر فیلم اسکورت و زنده شور هر دو موفق به دریافت سیمرغ بهترین فیلم از نگاه تماشاگران شدند. حالا پرسش اصلی این است چرا پس از هفت هفته اکران زنده شور بر اساس آیین نامهها تعداد سالنها و سانسها، از فیلم اسکورت بیشتر است؟
آیا این دو فیلم پس از ورود به هفته دهم، «استخر» و «زندهشور» دقیقاً با سهم سالن و سانس مجاز اکران میشوند یا همچنان بخشی از ظرفیت اکران فیلمهای تازهوارد را اشغال کردهاند؟ آیا این تصویری از عدالت در اکران است؟
«اسکورت» در نخستین هفته اکران، با وجود تازهوارد بودن، توانست در هفته دوم به بیش از ۱۱۳ هزار مخاطب برسد و حتی در فروش روزانه از «زندهشور» و «استخر» عبور کند.
در سه روز نیمبهای روز سینما نیز «اسکورت» حدود ۶۹ هزار مخاطب داشت؛ «زندهشور» حدود ۷۳.۵ هزار و «استخر» حدود ۷۸ هزار مخاطب. یعنی فاصله این فیلم تازهوارد با دو فیلم قدیمی بسیار کمتر از چیزی بوده که صرفاً با تعداد هفتههای اکران آنها انتظار میرود و این موضوع را هم باید در نظر گرفت اگر تعداد سالنها برابر و تعداد سانسهای اکران با دو فیلم زنده شور و استخر برابر بودند اسکورت به فروش بیشتری دست پیدا می کرد. چون بر اساس نگاه کیفی مثل کیفیت ساخت «اسکورت» مثل زنده شور و استخر چند لوکیشینی و محدود نیست.
نکته قابل توجه این است که اگر فیلم زنده شور و استخر فروش بالایی دارند، میزان فروش دربرخی شهرهایی است که عموما از فروش بالای فیلم سینمایی برخوردار نیستند و به لطف این فروش است که میتوانند همچنان در صدر پرفروش ها بایستند. میزان تبلیغات زنده شور و استخر در شبکههای ماهواره ای که هم اکنون تعیین کننده هستند، بسیار گسترده است.
حالا شائبه فروش شهرهایی که میزان آمار تماشای آنان بسیار کم است و تبلیغات عجیب استخر و زنده شور کمک شایانی به فروش این دو فیلم برای گرفتن میزان سالن و سانسهای بیشتر موثر است.
برنامه منتشرشده پردیس سینمایی تک یزد برای ۲۴ شهریور بسیار گویاست:
«اسکورت» : ۱ سانس
«استخر» : ۲ سانس
«زندهشور» : ۱ سانس
این پردیس پنج سالن دارد.
اما در ۲۵ شهریور که فیلمهای جدید «خانوم والده» و «جانشین» وارد چرخه شدند، وضعیت چنین بود:
«خانوم والده» : ۴ سانس
«جانشین» : ۱ سانس
«اسکورت» : ۲ سانس
«استخر» : ۱ سانس
«زندهشور» : ۱ سانس
و این ترکیب در ۲۷ و ۲۸ شهریور نیز تکرار شده است.
این داده به تنهایی اثبات تخلف نیست؛ اما یک پرسش جدی درباره اجرای سیاست تخصیص ظرفیت ایجاد میکند: فیلمی که از ۲۴ تیر روی پرده است، در اواخر شهریور همچنان میتواند سانس داشته باشد، در حالی که فیلم تازهواردی مثل «اسکورت» در همان سالن با ظرفیت محدودتری مواجه است.
در ۱۱ شهریور، شورای صنفی نمایش قرارداد «اسکورت» را با سرگروهی پردیس هویزه ثبت کرده بود.
از طرف دیگر، ماده ۱۵ نظامنامه اکران تصریح میکند پردیسهای بیش از ۷ سالن باید برای تمام فیلمهای جدید حداقل سه سانس چرخشی در دو هفته ابتدایی خدمات ارائه کنند؛ پردیسهای ۴ تا ۶ سالنه نیز در صورت رعایت شرایط، حداقل یک سانس برای فیلم جدید در دو هفته اول دارند. همچنین سینماهای سهسالنه و پایینتر نمیتوانند یک فیلم را در بیش از یک سالن نمایش دهند.
پس اگر در دادههای سمفا مشخص شود که یک پردیس بزرگ، برای «اسکورت» کمتر از سهم الزامی اختصاص داده ولی برای «استخر» یا «زندهشور» ظرفیت بالاتری حفظ کرده، موضوع دیگر صرفاً «رقابت گیشهای» نیست؛ بلکه میتواند مغایرت با ضوابط تخصیص سالن و سانس باشد.
«استخر» و «زندهشور» در پردیسهای ۷ سالن به بالا
بعد از هفته دهم، طبق ماده ۱۲، ادامه فیلم قدیمی در چنین پردیسهایی باید در یک سالن باشد.
اگر داده سمفا نشان دهد مثلاً:
استخر و زنده شور ۲ سالن یا بیشتردر یک پردیس ۷ سالن به بالا، این مورد میتواند مغایر با تبصره ۲ ماده ۱۲ باشد.
۲. سینماهای ۴ تا ۶ سالنه
در این سینماها فیلم بعد از هفته دهم حداکثر سه سانس میتواند داشته باشد.
بنابراین اگر سمفا برای یک سینمای پنجسالنه مثلاً:
استخر یا زنده شور ۴ سانس ثبت کرده، اینجا موضوع بسیار روشنتر است.
محروم کردن فیلم تازهوارد از سهم الزامی این شاید از خود ادامه اکران دو فیلم قدیمی مهمتر باشد.
ماده ۱برای پردیسهای بزرگ، ارائه خدمات به تمام فیلمهای جدید را الزام کرده است. بنابراین اگر «اسکورت» یا «خانوم والده» در پردیسهای مشمول، سهم الزامی خود را نگرفته باشند، در حالی که فیلمهای قدیمی سهم بیشتری دریافت کرده باشند، باید آن را جداگانه بررسی کرد.
در این میان، شورای صنفی نمایش بهعنوان یکی از نهادهای مرتبط با تنظیم امور اکران، باید در مرکز بررسی قرار گیرد. پرسش اساسی این است که آیا تصمیمهای اکران با معیارهای شفاف و قابل ارزیابی اتخاذ میشوند و آیا این تصمیمها به توزیع متوازنتر فرصت نمایش کمک میکنند؟
ظرفیتهای مشکوک اکران «خانوم والده»؛ از تعداد سانس تا قدرت توزیع
یکی از پرسشهای قابل طرح درباره وضعیت اکران «خانوم والده»، تفاوت میان تعداد سالن و سانس اختصاصیافته به این فیلم و سایر آثار همزمان است. بر اساس دادههای ارائهشده، «خانوم والده» از تعداد سانس و سالن بالاتری نسبت به سه فیلم «زنده شور»، «اسکورت» و «استخر» دارد. این اختلاف، بهتنهایی نشانه تخلف یا تبعیض نیست، اما پرسشی جدی درباره معیارهای تخصیص ظرفیت نمایش ایجاد میکند: چه میزان از این ظرفیت بر اساس تقاضای واقعی مخاطب تعیین شده و چه میزان به پیشبینی فروش، قدرت تبلیغاتی، قراردادهای اکران یا سایر عوامل مرتبط است؟
مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم فیلم «خانوم والده» محصول و پخش عامریان فیلم است و قرارداد اکران آن نیز در قالب سرگروه آزاد ثبت شده است، بااینحال، میتوانند نقطه شروعی برای بررسی ارتباط میان ساختار پخش، ظرفیت نمایش و عملکرد تجاری فیلم باشند.
نقد اصلی در اینجا متوجه ضرورت شفافیت در تصمیمگیری است. اگر تعداد سالن و سانس بر اساس تقاضای پیشبینیشده یا عملکرد فروش اختصاص مییابد، باید مشخص شود که این معیارها چگونه اندازهگیری میشوند و آیا برای همه فیلمها به شکل یکسان اعمال میشوند. همچنین، اگر قدرت تبلیغاتی یا دسترسی به ابزارهای فروش بر عملکرد یک فیلم تأثیر میگذارد، لازم است رابطه میان این عوامل و میزان ظرفیت نمایش با دادههای قابل بررسی تحلیل شود.
در جداول بالا یک فیلم کمدی با متوسط هزینه که بزرگترین پارامتر آن حضور رضا عطاران «زن پوش» است، نسبت به همه آثار سینمایی اکران شده از از تعداد سالن و سانس بیشتری برخوردار است. کمدی که از حیث کیفی اثر نازل و بسیار مبتذلی است اما به واسطه نام تهیهکنندهاش به صورت سلطهواری در سینمای ایران اکران شده است. در واقع محصول مبتذل به واسطه «سلطه» «عامریان فیلم» فیلم از تعداد سالن بیشماری برخوردار است. این سلطه را چنین میتوان تشریح کرد:
عامریان فیلم به عنوان سازنده و پخش کننده فیلم «خانوم والده»، فیلمی را روانه پروانه پرده سینما کرده که دریافت آن برای سایر دفاتر تولید و پخش غیرممکن است.
اگر فرضیه بالا رد شود بازهم این فرضیه را میتوان مطرح کرد که این شرکت پخش سامانه بلیط فروشی خود را تحت عنوان «بلیط دات آی آر» راه اندازی کرده است که خریدار بلیط در بسیاری از موارد به سایت آی تیکت، متعلق به سینما شهر هدایت میشود. در واقع از سامان بلیط سینماتیکت پشتیبانی میکند. آی تیکت متعلق به سینماشهر از شرکت وابسته به سازمان سینمایی است.
فیلمهایی که عامریان فیلم در سینماها نمایش میدهد به مدت طولانی اکران میشود که رکورد اکران تاریخ پس از انقلاب متعلق به این کمپانی است و فیلم فسیل از تاریخ بیست و پنجم اسفند ۱۴۰۱ تا پایان سال ۱۴۰۲ به مدت یکسال در ۶۹۴ سینما و در ۱۴۹۸۷۹ سانس اکران داشته است.
پشتیبانی GEMTV از عامریان و شایسته فیلم
سلطه عامریان فیلم و شایسته فیلم (پخش کننده استخر و زنده شور) آنجایی نمود پیدا می کند که این دو کمپانی از امکانات تبلیغاتی شبکه GEM برخوردار هستند. بر اساس شنیدهها پخش هر تبلیغی از این شبکه در ابتدای سریالهای این شبکه و در پایان هر اپیزود مشمول پرداخت ۱۰ هزار دلار هزینه است و فیلم فسیل از عامریان فیلم از چنین امکان تبلیغی برخوردار بود. شایسته فیلم برای تبلیغات دو فیلمش از این امکان استفاده کرده است. ابزار تبلیغاتی GEM کمک شایانی برای اکران استمراری آثار سینمایی میکند.
پرسش مهم این است که آیا تفاوت در توان مالی و دسترسی تبلیغاتی دفاتر پخش، به تفاوت در فرصت رقابت فیلمها برای جذب مخاطب و حفظ موقعیت اکران منجر میشود؟ پاسخ به این پرسش مستلزم مقایسه میان فیلمهایی با شرایط تبلیغاتی متفاوت و بررسی معیارهای تصمیمگیری در اختصاص سالن و سانس است. در این چارچوب، موضوع GEM میتواند بخشی از یک تحقیق گستردهتر درباره شفافیت، رقابت و توزیع فرصتهای نمایش در سینمای ایران باشد.
در واقع آمارهای غیردقیق فروش در برخی شهرهای ایران، تبلیغات شبکه GEM و بسیاری از موارد دیگر موجب روی پرده ماندن طولانی برخی آثار سینمایی میشود و این موضوع باید از جانب سازمان سینمایی و شورای صنفی نمایش مورد بررسی قرار گیرد.
