سرویس جهان مشرق - روز دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵، تهران میزبان یکی از مهم‌ترین نشست‌های امنیتی سطح بالای ماه‌های اخیر در منطقه غرب آسیا شد. هیئت‌هایی متشکل از مقام‌های ارشد سه کشور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان که اعضای «پیمان مکه» یا توافق‌نامه دفاعی مشترک مکه هستند، به صورت ناگهانی و از پیش اعلام نشده، وارد پایتخت ایران شدند تا با مقام‌های ایرانی درباره مسائل امنیت منطقه‌ای رایزنی کنند.

این نشست که از سوی مقام‌های ایرانی و سعودی تأیید شده، از نظر بسیاری از ناظران و کارشناسان مسائل منطقه، فراتر از یک دیدار معمول دیپلماتیک بوده و به‌عنوان نشانه‌ای از نقش اساسی، تعیین کننده و پررنگ‌تر ایران در شکل‌دهی به تحولات امنیتی منطقه ارزیابی می‌شود.

ترکیب هیئت‌های شرکت‌کننده سطح بالای این سفر را به‌خوبی نشان می‌دهد. از سوی عربستان سعودی، شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع این کشور، ریاست هیئت را بر عهده داشت. پاکستان با حضور ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش و یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های نظامی این کشور، نمایندگی می‌شد. ترکیه نیز ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی (MIT) را به تهران اعزام کرد.

در طرف ایرانی، این نشست عمدتاً با دبیر شورای عالی امنیت ملی برگزار شد و گزارش‌ها حاکی از احتمال حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، نیز بوده است. علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، رسماً این سفر را تأیید کرد و اعلام داشت که هدف اصلی آن رایزنی درباره امنیت منطقه‌ای و پیشبرد ایده «امنیت درون‌زا» است.

ایران و اعضا پیمان مکه؛ گامی در شکل‌گیری امنیت درون‌زای منطقه‌ای

پیمان مکه که چند ماه پیش میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شد، چارچوبی دفاعی و امنیتی میان این سه کشور ایجاد کرده است. دیدار مشترک نمایندگان این پیمان با مقام‌های ایرانی، نخستین تماس سطح بالای همزمان میان ایران و همه اعضای این بلوک محسوب می‌شود و از این رو اهمیت ویژه‌ای یافته است.

این نشست می‌تواند گامی مؤثر در جهت شکل‌گیری امنیت درون‌زای منطقه‌ای باشد؛ ایده‌ای که جمهوری اسلامی ایران سال‌هاست بر آن تأکید دارد و بر پایه مشارکت کشورهای منطقه و پرهیز از دخالت قدرت‌های خارجی استوار است.

دکتر باقری کنی در این زمینه تصریح کرد که سه کشور حاضر در نشست به همراه ایران می‌توانند با بهره‌گیری از تجربه موفق ایران در حوزه امنیت‌سازی ملی، به‌ویژه در شرایط تنش‌های اخیر، به سمت ایجاد سازوکارهای امنیتی پایدار منطقه‌ای حرکت کنند.

در سوی مقابل، رائد قرملی، معاون وزارت خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، این سفر را در چارچوب تلاش‌های مستمر کشورهای عضو پیمان مکه برای کاهش تنش‌ها و حمایت از راه‌حل‌های دیپلماتیک توصیف کرد و از نقش محوری این کشورها در بازگرداندن امنیت و ثبات به منطقه سخن گفت.

برگزاری نشست تهران و تناقض روایت آمریکایی و صهیونی در رابطه با واقعیت‌های منطقه

برگزاری چنین نشستی در تهران، دستاوردی مهم برای قدرت نظامی و همچنین دستگاه دیپلماسی و قدرت نرم ایران به شمار می‌رود. در شرایطی که منطقه غرب آسیا با مجموعه‌ای از بحران‌ها و تنش‌ها روبه‌روست، از جمله تداوم جنگ میان عربستان و یمن، تحولات مرتبط با فلسطین و لبنان، و پیامدهای تنش‌های گسترده‌تر و در راس همه آن‌ها، فضای جنگی میان ایران و آمریکا و رژیم صهیونیستی، توانایی ایران در میزبانی از مقام‌های ارشد سه کشور تأثیرگذار منطقه‌ای، نشان‌دهنده ظرفیت بالای تهران برای ایفای نقش میانجی‌گرانه و تعیین کننده است.

در واقع بررسی مسئله دو جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه و تاثیر آن بر افزایش تاثیرگذاری ایران در تحولات منطقه‌ای، غیر قابل چشم پوشی است. در کلان پروژه آمریکایی - صهیونیستی برای تضعیف اساسی ایران با استفاده از راهبرد اقدام نظامی، در دو دوره جنگ تحمیلی نتها نتیجه مطلوب محور عبری - غربی حاصل نشد، بلکه نتیجه‌ای بر خلاف آنچه که تصیم گیران کاخ سفید و سران رژیم صهیونیستی انتظار آن را داشتند، ایجاد شد.

به اعتراف تحلیلگران غربی و عبری زبان، ایران نه تنها ساختار سیاسی و نظامی خود را حفظ کرد، بلکه پس از این درگیری‌ها همچنان به‌عنوان بازیگر غیرقابل‌چشم‌پوشی در معادلات امنیتی غرب آسیا ظاهر شده است.

این امر به‌عنوان نشانه‌ای از شکست تلاش‌ها برای منزوی یا حاشیه‌ای کردن ایران تفسیر می‌شود: حتی پس از جنگ‌های پرهزینه، قدرت‌های منطقه‌ای همچنان ایران را طرف ضروری مذاکره می‌دانند و ایده «امنیت درون‌زا»ی مورد تأکید تهران را جدی‌تر گرفته‌اند. از این رو واقعیت میدانی فعلی در منطقه — یعنی میزبانی تهران از مقام‌های ارشد سه کشور مهم منطقه — با روایت «ایران تضعیف‌شده و حاشیه‌ای» آمریکا و رژیم صهیونیستی سازگاری کامل ندارد.

معادلات امنیتی غرب آسیا بدون در نظر گرفتن مواضع ایران، قابلیت تحقق ندارد

این رویداد بیانگر آن است که بازیگران منطقه‌ای، حتی آن‌هایی که در چارچوب‌های امنیتی جداگانه‌ای مانند پیمان مکه گرد هم آمده‌اند، نمی‌توانند معادلات امنیتی غرب آسیا را بدون در نظر گرفتن مواضع و ظرفیت‌های ایران تنظیم کنند.

از منظر ژئوپلیتیک، این نشست را می‌توان نشانه‌ای از تغییر تدریجی در رویکرد برخی کشورهای منطقه نسبت به ایران ارزیابی کرد. عربستان سعودی که در سال‌های گذشته روابط پرتنشی با تهران داشت، اکنون در سطح وزیر دفاع خود وارد گفت‌وگوهای مستقیم امنیتی با ایران شده است. ترکیه نیز با اعزام رئیس سازمان اطلاعات خود، سطح بالایی از جدیت را در این تعامل نشان داده است. پاکستان هم که روابط سنتی نزدیک‌تری با ایران داشته، نقش پیشنهاد دهنده و تسهیل‌کننده این نشست را ایفا کرده است.

این ترکیب، فضایی را ایجاد کرده که در آن ایران نه به‌عنوان طرف منفعل، بلکه به‌عنوان بازیگری فعال و تعیین‌کننده ظاهر شده است.ایده امنیت درون‌زا که جمهوری اسلامی ایران بر آن تأکید دارد، یکی از محورهای اصلی این گفت‌وگوهاست.

بر اساس این دیدگاه، امنیت پایدار در منطقه تنها از مسیر همکاری کشورهای منطقه‌ای و بدون اتکا به قدرت‌های فرامنطقه‌ای قابل دستیابی است. تجربه ایران در مدیریت چالش‌های امنیتی خود در سال‌های اخیر، از جمله «جنگ تحمیلی دوم و سوم»، به‌عنوان الگویی موفق در این زمینه مطرح شده است. درواقع باید به این مسئله اشاره کرد که پذیرش نسبی این ایده از سوی کشورهای عضو پیمان مکه، خود نشان‌دهنده افزایش بیش از پیش وزن راهبردی ایران در محاسبات امنیتی منطقه است.

نفس برگزاری چنین نشستی در تهران و سطح بالای نمایندگان شرکت‌کننده، پیام روشنی به خارج از منطقه ارسال می‌کند: کشورهای غرب آسیا بیش از پیش به سمت یافتن راه‌حل‌های بومی و منطقه‌ای حرکت می‌کنند و ایران در مرکز این تحولات قرار دارد.

این دستاورد نه تنها در سطح نمادین، بلکه در سطح عملی نیز می‌تواند زمینه‌ساز هماهنگی‌های بیشتر در حوزه‌های امنیتی، ضدتروریسم و مدیریت بحران‌های منطقه‌ای شود. در مجموع، سفر هیئت‌های عربستان، ترکیه و پاکستان به تهران را می‌توان نقطه عطفی نسبی در تعاملات امنیتی منطقه دانست. این رویداد نشان می‌دهد که ایران همچنان از قدرت تأثیرگذاری قابل‌توجهی در تعیین جهت‌گیری‌های امنیتی غرب آسیا برخوردار است و بازیگران منطقه‌ای، فارغ از اختلافات گذشته، ناچار به تعامل با تهران هستند.