بیشتر بخوانید:
یک چشم دیگر شیطان هم با پهپادهای ایرانی کور شد / چرا هدف قرار دادن AN/FPS-۱۱۷ مهم است؟ +تصاویر
بلایی که ترکیب "حاج قاسم و خیبرشکن" بر سر آمریکا و اردن آوردند! / یک موشک دیگر ایرانی وارد لیگ هایپرسونیکها شد +فیلم و تصاویر
تبخیر سرباز آمریکایی با موشک هایپرسونیک ایرانی / هوافضای سپاه انتقام سربازان نزاجا را گرفت +فیلم و تصاویر
نگاهی به اهمیت و ویژگیهای کلاهک موشک
به طور کلی، موشکهای نظامی ساخته شدهاند تا مواد منفجره را به محل هدف برسانند و پس از اصابت، با انفجار حاصله آن را از بین ببرند. این محموله در بخشی از موشک که اصطلاحاً به آن سر جنگی (کلاهک جنگی Warhead) گفته میشود قرار میگیرد. در موشکهای بالستیک قدیمی و برخی از موشکهای بالستیک فعلی، سرجنگی ثابت است یعنی موشک در مرحله نهایی حرکت، به همراه کل بدنه خود به سمت زمین میآید. در حالی که در موشکهای جدید، سرجنگی جدا شونده است یعنی بخش مربوط به محموله انفجاری پس از مرحله اوجگیری از موشک جدا شده و به سمت زمین حرکت میکند.
خانواده موشکهای بالستیک راهبردی (استراتژیک) ایرانی که بیشترین اثر را روی شکست دو تجاوز آمریکا و اسرائیل به خاک کشورمان گذاشتند، از انواع سرجنگیها بهرهمند هستند که هر یک مربوط به عملیات خاصی است. این کلاهکها صرف نظر از ثابت یا جدا شونده بودن، دستکم از سه وجه قابل بررسی و مقایسه هستند: وجود قابلیت هدایت، خصوصیات شکلی و نوع محموله جنگی.
تا حدود یک دهه قبل، عمده موشکهای بالستیک با استفاده از سامانه کنترل بردار رانش راهبری(کنترل) میشدند بنابر این پس از اتمام سوخت و خاموش شدن پیشران، قابل هدایت و راهبری نبودند. این سرجنگیهای جدا شونده، قبلا فاقد هدایت بوده و از اینرو به صورت ذاتاً پایدار طراحی میشدند تا پس از ورود مجدد به جو و ایجاد نیروهای آیرودینامیکی بر اثر حرکت روی بدنه، به سمت زمین جهت گرفته و به مختصات انتهایی مسیر حرکت خود برسند. از آنچه در ظواهر پیداست، میتوان نتیجه گرفت سرجنگی موشکهای بالستیک ایرانی از نسل شهاب و نمونههای توسعه یافته از روی آن تا قبل از عماد، از نوع هدایت شونده با سطوح آیرودینامیکی نبودند اما در نسلهای بعدی، پیشرفت هایی همچون استفاده از موتورهای راکتی کوچک واکنشی، به عنوان راه حل معمول در پرتابههای خارج از جو (یا سایر راههای ممکن) ، توانستند پس از جدایی از بدنه موشک، قابلیت تصحیح مسیر پیدا کنند.
اولین نمونه های استفاده از این ابتکارات، در موشک بالستیک کوتاهبرد فاتح-110 دیده شد که با توجه به بهرهمندی از بالکهای کنترلی روی سرجنگی، تا انتهای مسیر قابل هدایت و راهبری (کنترل) است. به همین خاطر، در برخی از نمونههای فاتح و مدلهای توسعه سافته از این خانواده ، سرجنگی جدا شونده مشاهده می شد که احتمال مورد اصابت قرار گرفتن این سرجنگی کوچک که سرعتی بالا دارد توسط سامانههای ضدموشکی دشمن مانند پاتریوت، بسیار کاهش یافت و یکی از دلایل اصایت دقیق پایگاه های آمریکا در اطراف خاک کشورمان، همین دقت کلاهک و سرجنگی مدرن آن بود.
نمونههای مختلف این موشک دارای محموله انفجاری شدید است که در نمونههای زمین به زمین سرعت آن نسبت به نمونه دریایی بیشتر است. این موشک همچنین از سامانههای پیشرفته هدایت و ناوبری برخوردار است.
مروری بر انواع کلاهک های موشکهای ایرانی
از نظر ظاهری، اولین انواع سرجنگیهای موشک شهاب به عنوان نخستین خانواده موشکهای بالستیک ایرانی، مخروطی ساده بودند که بعدها با دو نوع دیگر، تنوع یافتند. نوعی که در اینجا آن را «سه مخروطی» مینامیم با دو بخش مخروطی که اولی زاویه بیشتری دارد شروع شده و به واسطه یک حجم استوانه ای با طول قابل توجه به بخش مخروطی سوم میرسد. این ترکیب به نظر میرسد تا چند سال قبل، معمولترین ترکیب هندسه ظاهری کلاهکهای جنگی موشکهای بالستیک کشور بئد زیرا علاوه بر خانواده شهاب، در موشکهای قیام و سجیل-1 و 2 و عاشورا و قدر-1 و قدرF و موشک جدید قدرH نیز دیده میشود.
دقت در تصویر فوق نشان میدهد سرجنگی موشکهای قدر و سجیل مشابه موشک قیام هستند که با افزوده شدن یک سطح مخروطی واسط به بدنه بزرگتر این موشکها متصل شدهاند. در واقع باید این بخش واسط در بالا قطری مشابه موشک قیام و در پائین قطری مشابه قدر و سجیل داشته باشد. بنا بر این بخش اصلی سرجنگی موشکهای کشور میتواند مشترک باشد که ضمن صرفه اقتصادی بیشتر، انعطافپذیری عملیاتی بالاتری نیز ایجاد مینماید.
نوع دیگر که آن را «دومخروطی» مینامیم، با یک حجم مخروطی از دماغه شروع شده و به واسطه یک حجم استوانهای کوتاه به بخش مخروطی انتهایی میرسد. سرجنگی موشکهای دوربرد از جو خارج شده و پس از طی بخش قابل توجهی از مسیر خود در خارج از آن مجدداً به جو بازگشته و به سوی هدف سرازیر میشوند. با توجه به کم بودن ضریب نیروی مقاوم این طرح کلاهک، رسیدن موشک سجیل به سرعتی منحصر به فرد در هنگام اصابت به هدف، ممکن شده است.
در طی یک دهه اخیر که قدرت و تنوع موشکهای بالستیک کشورمان با رشد چشمگیری مواجه شده، متخصصان ایرانی با بهرهگیری از طرحهای موجود و اجرای محاسباتی که دارای پیچیدگیهای علمی و فنی بالایی است اقدام به بهسازی طرح کلاهک موشکهای کشورمان کرده اند. علاوه بر محاسبات آیرودینامیکی و دینامیک پروازی، تولید موادی که درجه حرارت بسیار بالای ایجاد شده در چنین سرعتهایی را تحمل کرده و امکان اتمام مأموریت را به سرجنگی بدهد نیز از مسائل بسیار پیچیده در رسیدن به این موفقیت است.
به نوعی می توان نقطه مشترک در بین تمامی مدلهای توسعه یافته تر به نسبت نسل اول موشک های ایرانی را وجود سر جنگی مجهز به بالک در آنها دانست. این نوع سر جنگی در ابتدا در خانواده موشک های سری فاتح دیده و کم کم در چندین مدل دیگر از موشک ها و راکت های هدایت دقیق ایرانی نیز مشاهده شد. آنچه که واضح و مسلم است، در اینجا ما با یک سر جنگی جدا شونده مجهز به یک سیستم پیشران مستقل و همچنین توانایی هدایت تا لحظه برخورد رو به رو هستیم. مشخصا بالک های به کار رفته در سر جنگی این سامانه ها به منظور هدایت سر جنگی در مرحله آخر پرواز به کار می روند و می توانند دقت بالای موشک های بالستیک ایرانی را تضمین کنند.
" به نظرم، ایرانی ها توان نصب بالک ها روی موشکهای بالستیک را داشته و می توانند با استفاده از قابلیت، دقت موشک های خود را شدیدا افزایش داده و موشکی با برد 2000 کیلومتر با توان حمله دقیق داشته باشند. آنها (ایران) می توانند با این موشک های 2000 کیلومتری که دقت بالایی پیدا کرده اند کشورهایی مثل اسراییل و حتی مصر را فلج کنند. اگر عاقلانه اهدافی را مثل نیروگاه ها انتخاب کرده و آنها را هدف قرار بدهند، پس بدون نیاز به سلاح هسته ای می توانند کشوری را فلج کنند."
بلوک هدایت، کنترل و سرجنگی در موشکهای ذوالفقار و دزفول (پائین) - دو موشک دقیقی که نتایج درخشانی در جنگ اخیر گرفتند
ذوالفقار (بالا) و دزفول (پائین)
تحول کلاهکهای بالستیک با ظهور رضوان و خیبرشکن
شهریورماه سال ۱۴۰۱ بود که یک دستاورد جدید موشکی متعلق به نیروی هوافضای سپاه، در رژه بزرگ نیروهای مسلح رونمایی و موشک بالستیک زمین به زمین "رضوان" در جوار مرقد مطهر امام خمینی (ره) به نمایش درآمد. در آن زمان، فرمانده وقت کل سپاه پاسداران اعلام کرد که این موشک، بالستیک و نقطهزن است که با سرعت هشت برابر سرعت صوت وارد جو زمین میشود. به گفته سرلشکر شهید حسین سلامی، محصول جدید متخصصان دفاعی کشورمان، تک مرحلهای، دارای حدود هزار و ۴۰۰ کیلومتر برد با سوخت مایع و سرجنگی جداشونده شدیدالانفجار بوده که ضمن قابلیت پرتاب از سکوهای ثابت و متحرک، از توانایی هدایتپذیری و اصابت با دقت بالا به هدف برخوردار است.
این محصول جدید ابعادی مشابه با موشک قیام را نشان می داد اما در همین وضعیت یکسان، برد این موشک جدید حدود 500 کیلومتر افزایش یافته بود که نشان از بهبود چشمگیر کیفیت و ارتقاء سامانه های مختلف همچون سوخت و موتور "رضوان" داشت.
اولین رونمایی از موشک رضوان در سال 1401
همچنین در نوع کلاهک ها، تفاوت هایی در مدل نصب شده روی "رضوان" و قیام 1 و 2 دیده می شد. بهره گیری موشک جدید از سامانه TVC (تراست ویکتورینگ /تغییر بردار رانش) برای هدایت و مانور بهتر نشان می داد متخصصان صنعت دفاعی کشورمان در حال تعمیم این ویژگی مهم روی محصولات مختلف موشکی بومی هستند؛ ضمن آنکه در انتهای بدنه نیز از بالک های پایدارساز استفاده می شود تا هدایت و کنترل آن، با دقت بسیار بالایی همراه باشد. آخرین ویژگی مهم این موشک جدید نیز شعاع مرگبار صدمتری آن بود که نشان می داد در عین افزایش برد، قدرت سرجنگی نیز کاهش نیافته است.
نسل اول موشک خیبرشکن نیز در بهمن ماه ۱۴۰۰ و در چهل و سومین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی رونمایی شد؛ موشک خیبرشکن ۱۰٫۵ متر طول، ۸۰ سانتیمتر قُطر و ۴٫۵ تن وزن داشت که شامل یک کلاهک ۵۰۰ کیلوگرمی میشود. کلاهک آن از نوع انفجاری سریع و شدید است و بردی حدود ۱۴۰۰ کیلومتر دارد.
خاصیت گلاید کنندگی کلاهک خیبرشکن در فاز شیرجه نهایی، اصلی ترین ویژگی این موشک برای عبور از پدافند هوایی دشمن و اصابت دقیق به اهداف است که در دو جنگ اخیر، شاهکارهای فراوانی را به نام خود ثبت کرد و یکی از دلایل افت شدید سامانه های پدافندی آمریکا و رژیم صهیونیستی و تلاش آنها برای آتش بس با ایران، همین قدرت و دقت بالای موشک خیبرشکن و نسلهای بعدی آن است.
موشک خرمشهر ۱ برای اولین به تاریخ ۳۱ شهریور ماه سال ۱۳۹۶ در مراسم رژه نیروهای مسلح رونمایی شد. مشخصا به صورت واضح شاهد یک طراحی با قطر بسیار بیشتر نسبت به موشک های بالستیک قبلی ایران بودیم و اولین سیگنال واضح این بود که موشک مورد نظر یا دارای برد بیشتر یا توانایی حمل سرجنگی سنگین تر است. با توجه به تاکید فرماندهی کل قوا (شهید آیت الله سید علی خامنه ای ) در خصوص حفظ برد موشک در عدد ۲ هزار کیلومتر در مقطع کنونی و سخنان سردار شهید حاجی زاده فرمانده وقت نیروی هوافضای سپاه، در همان روز مشخص شد که برد موشک خرمشهر فعلا ۲ هزار کیلومتر است.
دو کلاهک مهیب ایرانی- موشک خرمشهر 2 در سمت راست و موشک خرمشهر 4 در سمت چپ
در همان موقع بود که توجه ها به سمت بحث وزن سر جنگی رفت و مشخص شد این بار ایران به سراغ افزایش قدرت تخریب موشک های خود به شکل جدی رفته است. کلاهکی که در نسل اول موشک خرمشهر مشاهده می شد از نوع مخروطی ساده با یک نوک غیر تیز با انحنای کم برای کاهش اثرات مخرب حرارت در سرعت های پروازی بالا و هایپرسونیک بود. خرمشهر ۲ نشان داد که علاوه بر سر جنگی اصلی طراحی شده برای این موشک ، سرهای جنگی مختلف دیگر موجود در کشور نیز برای این موشک قابلیت نصب دارد و اصطلاحا در این بخش موشک از طراحی ماژولار برخوردار است.
سرجنگی سوم موشک خرمشهر با نمونه های دو مخروطی و سه مخروطی موشک های شهاب-۳ و قدر مشابهت داشت و نسل جدید موشک خرمشهر با نام خیبر یا همان خرمشهر چهار، ۱۵۰۰ کیلوگرم ماده منفجره داشت و کارشناسان صهیونیستی الام کردند سر جنگی این موشک دارای سیسستم پیشران مستقل خود برای خود از سری vernier است و سرعت این سر جنگی بعد از جدا شدن از بدنه و شیرجه نهایی روی هدف در حدود ۸ ماخ است
کلاهک منفرد یا خوشهای ؛ کدام موثرتر است؟
از نظر ماهیت عملکردی سر جنگی، دسته بندی از نظر منفرد یا غیر منفرد بودن آن صورت میگیرد. کلاهک منفرد، نوع معمول و پایه کلاهک هر موشکی است. این سرجنگی بسته به مأموریت تعریف شده برای آن میتواند انفجاری شدید، ترکشزا، آتشزا و ... باشد که در موشکهای بالستیک عموماً از نوع انفجاری شدید است. جرم سرجنگی منفرد نسلهای اول موشک شهاب-3 که در کلاهک مخروطی ساده جا داده شدهاند از نوع انفجاری شدید است. نوع دیگر، کلاهک «چندگانه» یا «مجتمع» است که در واقع از کنار هم قرار گرفتن تعدادی کلاهک کوچکتر حاصل شده و پس از جدا شدن کلاهک اصلی از موشک و در زمان مطلوب، این کلاهکهای کوچک از سرجنگی اصلی جدا شده و با فاصله گرفته از هم به نقاط مختلفی برخورد میکنند.
سرجنگی «خوشهای» را میتوان نوعی از کلاهکها مجتمع دانست که از تعداد زیادی بمبچه(بمبلت) تشکیل شدهاند. این نوع سرجنگی برای پوشش دادن یک منطقه نسبتاً وسیع که اهدافی با مقاومت کم در آن پراکنده شدهاند مناسب است. البته بمبچههای سرجنگی خوشهای موشکهای بالستیک با بمبهای خوشهای معمولی که از هواپیماها رها میشوند ممکن است تفاوتهای ابعادی داشته باشند. نوع دیگری از سرجنگیهای موشکهای ایران، «بارانی» نامیده شده است. این کلاهک نیز از تعداد زیادی بمبچه تشکیل شده اما فرایند عملکرد آن با خوشهای متفاوت است به طوریکه پس از رسیدن به سطح زمین این مهمات به صورت شعاعی به اطراف پراکنده میشوند.
سرجنگی موشک های بالستیک قدر/سجیل/قیام قابل تجهیز به انواع مهمات فرعی در سه نوع
کلاهکهایی با نفس اژدها؛ موشک ایرانی مجهز به سرجنگی بلست
در جریان تحویل انبوه 4 نوع موشک بالستیک به سپاه پاسداران در سال 1392، وزیر دفاع و پشتیبانی وقت نیروهای مسلح کشورمان از تجهیز شدن موشکهای ایرانی به سر جنگی "بلست" (بلاست) خبر داد و از موشکهای قدر یک اچ و قیام به عنوان نمونه هایی از موشک های ایرانی که به این کلاهک ها مجهز شده اند یاد کرد. البته به نظر می رسد به دلایلی از جمله عدم علاقمندی نیروهای مسلح کشورمان به آغاز جنگ شهری یا زیرساختی، این مدل از کلاهک فعلا مورد استفاده قرار نگرفته است.
"بلست" (Blast ) در حقیقت یک واژه انگلیسی است که می توان آن را به عنوان "انفجار شدید" ، " انفجار نیرومند" و یا به عبارت عامیانه تر "ترکاندن" ترجمه کرد. در حقیقت منظور از این نوع سرجنگی ، سرهای جنگی "شدید الانفجار" است. "blast wave" یا به نوعی موج اولیه انفجار که پس از اصابت این گونه از سرهای جنگی ایجاد می شود، یک موج بسیار فشرده از هوا همانند بازدم به حساب می آید که با سرعت مافوق صوت حرکت کرده و در مسیر خود انسان ها، خودروها، سازه ها و به نوعی هر چیزی را تخریب می کند. البته این موج چندین میلی ثانیه و در محوطه ای در نزدیکی محل وقوع انفجار رخ می دهد.
موج اولیه انفجار یا Blast wave
محله Chiswick در لندن که در جنگ دوم جهانی با یک فروند موشک با سرجنگی شدید الانفجار هدف قرار گرفت
