سرویس دفاع و امنیت مشرق _ در هفته های اخیر اخبار متعددی از سوی منابع روسی و غربی در خصوص خرید جنگنده های سوخو۳۰ اس ام۲ توسط نیروی هوایی کشورمان شنیده شده است؛ گفته می شود ایران قصد دارد ۱۲ فروند جنگنده سوخو۳۰ روسی از نسخه SM۲ را خریداری کند.

یک پرنده خاص با مجموعه ای از توانایی های ویژه که می تواند هم در نقش آموزشی و هم در نقش تهاجمی به نهاجا برای بازسازی خود کمک کند.

بد نیست نگاهی داشته باشیم به سیر تکامل این جنگنده و توانایی هایی که در اختیار دارد.

سوخو ۳۰ اس ام ۲؛ مسیر طولانی از هندوستان تا روسیه

بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ میلادی، فدراسیون روسیه به عنوان وامدار اصلی شوروی سابق با حجم عظیمی از مشکلات خصوصا در بحث اقتصادی و تامین بودجه رو به رو بود. در این میان یکی از اصلی ترین گزینه های روسیه برای کسب درآمد و ایجاد اشتغال فروش تسلیحات به کشورهای مختلف بود.

برای نمونه قرارداد فروش صدها فروند جنگنده سوخو ۲۷ به چین یکی از اولین قراردادهای سنگین نظامی روسیه بود.

اما هندوستان به عنوان یک مشتری قدیمی تسلیحات ساخت شوروی سابق به دنبال یک جنگنده چند منظوره سنگین بود و پاسخ را در سوخو ۳۰ پیدا کرد. خود جنگنده سوخو ۳۰ در حقیقت یک توسعه بر اساس نمونه دو سرنشین سوخو ۲۷ با افزایش قابلیت های تهاجم هوا به سطح و به نوعی پاسخ شوروی سابق و روسیه به جنگنده آمریکایی F-۱۵E بود.

در نهایت مذاکرات به یک توافق بزرگ برای مونتاژ ۱۴۰ فروند جنگنده سوخو ۳۰ با کد MKI در داخل هندوستان به ارزش حدودا ۳ میلیارد دلار رسید. کار مونتاژ توسط صنایع هوایی هندوستان HAL انجام شد و در سالهای بعد قراردادهای جدید بیشتری بین هندوستان و روسیه به امضا رسید و تا سال ۲۰۲۰ میلادی صنایع HAL تعداد ۲۷۲ فروند جنگنده Su ۳۰ MKI را تحویل نیروی هوایی این کشور داده است.

تا بیش از یک دهه روسها تعداد بسیار اندکی از سری سوخو ۳۰ را خدمت نیروی هوایی خود داشتند ولی بازار صادراتی پر رونقی را برای این جنگنده ایجاد کردند. به غیر از هندوستان کشورهایی مثل الجزایر، چین، اندونزی، مالزی، قزاقستان، ونزوئلا، اوگاندا، ویتنام، مغولستان، بلاروس و ارمنستان صادر کردند.

حدود ۱۴ سال پیش بود که اولین سوخو ۳۰ اس ام برای نیروی هوایی روسیه پرواز خود را انجام داد. این هواپیما از دو دستگاه موتورهای توربوفن سری AL-۳۱FP قدرت گرفته و می تواند به سرعت نهایی ۲ برابر سرعت صوت دست پیدا کند. این موتور به سیستم تغییر دهنده بردار رانش مجهز است که می تواند گازهای خروجی موتور را در زوایای مختلف کنترل کرده و این توانایی به همراه بالک های نصب شده در کنار کابین خلبان موسوم به " کانارد " توان مانور پذیری فوق العاده بالایی را به این جنگنده می دهد.

طول این هواپیما تقریبا ۲۱.۹ متر، فاصله بین دو نوک بال در حدود ۱۴.۷ متر و ارتفاع آن ۶.۳۶ متر است. این هواپیما توان پرواز تا ارتفاع بیش از ۱۷ کیلومتر را داشته و با سرعت ۲۳۰ متر در ثانیه صعود انجام دهد. در بحث مانور پذیری این پرنده امکان انجام مانورهای سنگینی حتی بیش از ۹ جی را نیز دارد.

سیستم راداری این جنگنده رادار آرایه فازی غیر فعال با طراحی ترکیبی مدل N۰۱۱M Bars است که در مدل MKI نیز وجود دارد. این رادار در برابر اهداف بزرگ مثل هواپیماهای پشتیبانی (انواع آواکس و سوخت رسان ها یا کشتی های بزرگ) برد کشفی در حدود ۴۰۰ کیلومتر دارد. این رادار توان رهگیری همزمان ۱۵ هدف و درگیری با ۴ هدف را دارد و علاوه بر بحث توانایی رزم هوا به هوا و هوا به سطح، توانایی نقشه برداری از سطح زمین و تعقیب اهداف سطحی را نیز برای این جنگنده فراهم می کند.

در بحث سامانه های تسلیحاتی طیف کاملی از تسلیحات روسی مثل موشک های هوا به هوای سری R-۲۷، R-۷۷ و R-۷۳ و موشک های ضد رادار / ضد کشتی KH-۳۱، موشک دوربرد KH ۵۹ در کنار انواع بمب های هدایت شونده سری KAB ۵۰۰ و KAB ۱۵۰۰ از جمله سلاح های اصلی این جنگنده به حساب می آید. معمولا این هواپیما توان حمل ۸ تن محموله رزمی را داشته و می تواند تا فاصله ۱۵۰۰ کیلومتر پرواز کرده و بعد از انجام ماموریت همین فاصله را نیز باز گردد. در بحث جنگ الکترونیکی این هواپیما معمولا به سامانه جنگال جامع Khibiny-U مجهز شده است.

روس ها اما با گسترش ناوگان سوخو ۳۵ خود از یک سو و نیاز به ارتقاء توانایی ناوگان هوایی خود، یک طرح ارتقاء جالب موسوم به سوخو ۳۰ در استاندارد SM۲ را اجرا کرد. این هواپیما که اولین پرواز خود را در فوریه ۲۰۲۱ را انجام داده در حقیقت یک سوخو ۳۰ است که عمده توانایی خود را از سوخو ۳۵ دریافت کرده است.

در هواپیمای سوخو ۳۰ اس ام ۲ تغییرات اصلی شامل تعویض موتورها، سامانه راداری، سامانه جنگال و سیستم جستجوگر و تعقیب فروسرخ است. تمام این سیستم ها با سوخو ۳۵ مشترک است.

سوخو ۳۰ اس ام ۲ به شکل خاص به رادار N۰۳۵ Irbis-E مجهز است. یک رادار آرایه فازی غیر فعال با طراحی ترکیبی که توان کشف هدفی با سطح مقطع راداری به اندازه ۳ متر مربع را در فاصله ۴۰۰ کیلومتری را دارد. این رادار در بحث نقشه برداری وضعیت SAR از سطح زمین توان تهیه نقشه هایی با کیفیت ۱ متر مربع از سطح زمین را دارد در حالی که کیفیت رادار N۰۱۱M Bars در این بخش ۱۰ متر است. این رادار توانایی رهگیری ۳۰ هدف و درگیری همزمان با ۸ هدف را دارد که نسبت به مدل N۰۱۱M Bars دو برابر افزایش پیدا کرده است.

به صورت کلی سوخو ۳۰ اس ام ۲ یک فروند سوخو ۳۵ است که به جای یک نفر دارای ۲ نفر سرنشین است.

چرا خرید SM۲ برای ایران مهم است؟

با توجه به اخبار موجود قرار است که کشورمان تعداد ۱۲ فروند جنگنده سوخو ۳۰ اس ام ۲ را که قبلا ساخته شده و ساعت پروازی پایینی دارند را در سال ۲۰۲۷ میلادی تحویل بگیرد. اما چرا خرید این پرنده یک قدم مثبت و مهم برای نهاجا به حساب می آید؟

مبحث مهم و اولیه کمک به افزایش ساعت پروازهای آموزشی و آماده کردن خلبان های جدید برای ناوگان جنگنده های سوخو ۳۵ نهاجا است. بر اساس اطلاعات موجود در فضای مجازی، کشور ما تعداد ۴۸ فروند جنگنده سوخو ۳۵ نیز سفارش داده است.

در بحث آموزشی خلبانان جت در مرحله اول وارد کابین جنگنده یاک ۱۳۰ می شوند و با فضای کابین های دیجتال و صفحات نمایشگر که وضعیت و شباهت بالایی به کابین جنگنده های پیشرفته مثل سوخو ۳۵ دارد را تجربه می کند.

اما در بحث سوخو ۳۵ این مسئله بسیار مهم است که در این هواپیما تنها ۱ خدمه وجود دارد و اولین پرواز در اصل پرواز سولوی خلبان به حساب می آید. هر چقدر خلبان آموزش های لازم را دیده باشد و در شبیه ساز پرواز کرده باشد اما همیشه درصدی از مشکلات و احتمال بروز حادثه در این نوع پرنده ها وجود دارد.

حالا با اضافه شدن سوخو ۳۰ اس ام ۲ و داشتن کابین دو نفره فضایی برای آموزش و شبیه سازی واقعی برای خلبانان سوخو ۳۵ ایجاد می شود و آنان می توانند با اطمینان بیشتری برای پرواز با جنگنده های سوخو ۳۵ اقدام کنند. در عین حال خدمه زمینی و تکنسین های نیروی هوایی ارتش نیز به جای کار بر روی چند نوع موتور و رادار مختلف برای هر دو مدل هواپیما صرفا با یک نوع موتور و یک نوع رادار سر و کار دارند و این مسئله در بحث هزینه و زمان کاهش قابل توجهی را موجب می شود.

اما در کنار بحث آموزش و آماده سازی خدمه سوخو ۳۵ باید به این مسئله نیز اشاره کرد که خود هواپیمای سوخو ۳۰ اس ام ۲ به خاطر بهره بردن از دو نفر خدمه و داشتن یک نفر افسر کنترل کننده سامانه های تسلیحاتی در کابین عقب و داشتن رادار و سیستم های کشف هدف پیشترفته خود می تواند در نقش یک پلتفرم تهاجمی بسیار قدرتمند در کنار سوخو ۳۵ های نهاجا ظاهر شود. گزینه ای مثل موشک هوا به هوای برد بلند R۳۷M با برد بیش از ۳۰۰ کیلومتر از جمله تسلیحاتی است که می تواند برای این جنگنده در نقش هوا به هوا توانایی بالایی را ایجاد کند.

به صورت کلی می توان گفت که ۴۸ فروند سوخو ۳۵ در کنار ۱۲ فروند سوخو ۳۰ اس ام ۲ می تواند یک ناوگان ۶۰ فروندی مناسب برای آغاز بازسازی و نوسازی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران را ایجاد کند.