سرویس اقتصاد مشرق - شبکه بانکی کشور در دو هفته اخیر با اختلالی پایدار و گسترده مواجه بوده است. ماجرا از اواسط خردادماه ۱۴۰۵ آغاز شد، زمانی که اختلالی فراگیر در خدمات چهار بانک بزرگ – شامل بانک ملی، بانک صادرات، بانک تجارت و بانک توسعه صادرات – رخ داد. این مشکل، خدمات پایهای نظیر سامانههای انتقال وجه پایا و ساتنا، دستگاههای کارتخوان متصل به این بانکها، خودپردازها و اپلیکیشنهای همراه بانک را بهطور کامل یا بهصورت مقطعی از کار انداخت.
امروز، ۲ تیرماه ۱۴۰۵، بار دیگر مشتریان چند بانک بزرگ از جمله ملی، تجارت، صادرات و ملت از بروز مشکل در خدمات کارتی و موبایلی این بانکها خبر دادهاند. با وجود گذشت نزدیک به دو هفته و اعلامهای مکرر مسئولان مبنی بر رفع موقتی مشکلات، این بحران همچنان بهطور کامل مهار نشده است.
دامنه اختلالات حتی به اپلیکیشن همراه بانک ملت و دیگر بانکها نیز کشیده شده و زندگی روزمره، معاملات مسکن، وصول چکها و کسبوکارهای مردم را با چالش جدی روبهرو کرده است. اختلال امروز نیز بار دیگر بر شدت این مشکلات افزوده است.
دلیل اختلال و بیانیه رسمی بانک مرکزی
بانک مرکزی پس از روزها سکوت، با انتشار اطلاعیهای رسمی، علت اختلالات اخیر در شبکه بانکی را شفافسازی کرد. بر اساس این بیانیه، مشکل بهوجودآمده در فرایند چهار بانک اصلی (ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات)، ناشی از یک حمله سایبری گسترده به زیرساختهای ارتباطی بوده است.
بانک مرکزی در این اطلاعیه ضمن عذرخواهی از هموطنان، تأکید کرده که هیچگونه دسترسی غیرمجاز، سرقت یا نشت اطلاعات محرمانه مشتریان رخ نداده و تمامی اطلاعات و سپردهها کاملاً امن هستند. با این حال، به دلیل ابعاد فنی پیچیدهٔ حمله، فرآیند پاکسازی کامل و پایدارسازی سیستمها، زمانبر خواهد بود.
همچنین بانک مرکزی شایعات پیرامون قطع عمدی سامانهها برای کنترل بازار ارز و طلا را بهطور قاطع تکذیب کرد و آن را «کذب محض» خواند.
در بخش دیگری از این بیانیه، با هدف رفع نیاز مشتریان بانکهای یادشده، تصمیماتی دربارهٔ افزایش سقف تراکنشهای قابل انجام در این بانکها – از جمله انتقال وجه کارتی، پایا و خرید اینترنتی – اعلام شده است.
توضیحات مسئولان و ابعاد فنی ماجرا
مسئولان بانکی و نمایندگان مجلس نیز ابعاد تازهتری از این بحران را شفاف کردهاند. به گفتهٔ شورای هماهنگی بانکها و شرکت خدمات انفورماتیک (پشتیبان فنی اصلی این شبکه)، تیمهای فنی بهصورت شبانهروزی با روشهای جایگزین توانستهاند بخشی از خدمات کارتبهکارت و پایا را بهطور متزلزل به مدار بازگردانند.
از سوی دیگر، میثم ظهوریان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، پس از جلسهٔ اضطراری با وزیر اقتصاد و مدیران بانکی اعلام کرد که حمله، دقیقاً هستهٔ خدماتی این چهار بانک را که توسط شرکت خدمات انفورماتیک مدیریت میشود، هدف قرار داده است. وی اشاره کرد که به دلیل پیچیدگی بالای حمله، حتی تغییر سختافزارها نیز در روزهای اول نتوانسته مشکل را کاملاً حل کند و منشأ دقیق آن هنوز در دست بررسی است.
توضیحات شرکت خدمات انفورماتیک درباره اختلالات ۲ تیر
پس از تکرار اختلالات در دوم تیر، شرکت خدمات انفورماتیک اعلام کرد: "در پی بروز برخی اختلالات در سامانههای کارتمحور بانکهای ملی، صادرات و تجارت که ناشی از حملات سایبری، به استحضار مشتریان گرامی و هموطنان عزیز میرساند، شرکت خدمات انفورماتیک بهمنظور پیشگیری از هرگونه دسترسی غیرمجاز و صیانت از امنیت دادهها و داراییهای مشتریان، در حال حاضر ارائه خدمات مبتنی بر کارت را به صورت موقت از دسترس خارج کرده است. تیمهای فنی و متخصصان امنیت سایبری در حال رفع اختلالات ایجادشده هستند تا امکان بهرهبرداری دوباره از خدمات فراهم شود. ضمن عرض پوزش بابت وقفه پیشآمده در انجام امور بانکی، از تمام کاربران و مشتریان محترم تقاضا میشود ضمن حفظ صبوری و شکیبایی، اخبار و اطلاعات تکمیلی در خصوص زمان بازگشت به وضعیت عادی را صرفاً از طریق درگاههای اطلاعرسانی رسمی و مراجع ذیصلاح پیگیری کنند. اطمینان میدهیم تمام تلاش مجموعه بر این است که با بهرهگیری از حداکثر توان فنی، این اختلالات در کوتاهترین زمان ممکن برطرف شود".
روابط عمومی بانک ملت نیز در گفتوگو با رسانهها اعلام کرد که قطعیهای ایجادشده در خدمات این بانک مقطعی و طبیعی است.
بانک ملی نیز ضمن تأیید بروز مجدد اختلال، اعلام کرد که این مشکل در حالی رخ داده که امروز قرار بود اختلالات خدمات این بانک بهطور کامل برطرف شود.
بانک تجارت نیز اعلام کرد که بخشی از خدمات این بانک پیشتر از زیرساختهای شرکت خدمات انفورماتیک جدا شده، اما همچنان بخشی از سرویسها از طریق این شرکت ارائه میشود. این بانک تأکید کرده که هنوز مشخص نیست آیا اختلال فعلی مرتبط با همان بخش زیرساختی است یا خیر و موضوع در حال بررسی توسط تیمهای فنی است.
بانک صادرات نیز از بروز اختلال در خدمات خود اظهار بیاطلاعی کرده است. پیگیری خبرنگار فارس از بانک مرکزی نشان میدهد علت اختلال دوباره، حمله سایبری به سایت پشتیبان خدماتدهنده به ۴ بانک ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات بوده و شرکت خدمات انفورماتیک برای جلوگیری از درز اطلاعات فعلا این سایت پشتیبان را از خدماتدهی خارج کرده است.
اختلالات بانکی چه مشکلاتی برای مردم ایجاد کرد
گزارشهای میدانی نشان میدهند که با وجود ادعای مسئولان مبنی بر حل مشکلات کارتی، سامانههای حیاتی نظیر ساتنا و پایا در شعب همچنان با قطعی مکرر مواجهاند و مردم امکان جابهجایی پول برای معاملات بزرگ (مانند خرید مسکن و خودرو یا پاس کردن چکهای خود) را ندارند. همچنین کسبوکارهای متصل به کارتخوانهای این بانکها اعلام کردهاند که مبالغ فروش آنها روزهاست به حسابشان واریز نشده است.
تحلیلگران فناوری و رسانههای اقتصادی در واکنش به این ماجرا، انتقاد کردهاند که این حادثه نشان داد مفهوم بانکداری دیجیتال در ایران با بحران جدی در حوزهٔ تابآوری سایبری روبهروست و تمرکز خدمات چندین بانک بزرگ در یک شرکت پشتیبان، ضریب آسیبپذیری کل کشور را بالا برده است. نقد مهم دیگر رسانهها به سکوت خبری و عدم اطلاعرسانی شفاف در روزهای ابتدایی بازمیگردد. کارشناسان معتقدند در عصر دیجیتال، مدیریت روایت و ارتباط صادقانه با افکار عمومی به اندازهٔ رفع اشکال فنی اهمیت دارد و ابهام چندروزهٔ مسئولان، باعث رواج شایعات و از بین رفتن اعتماد عمومی به امنیت داراییها شده است.
با این حال، فارغ از ابعاد فنی حادثه و اطمینانبخشی مسئولان دربارهٔ امنیت اطلاعات مشتریان، مسئلهٔ اصلی برای بسیاری از مردم همچنان پابرجاست؛ اختلالی که در آستانهٔ سررسید اقساط، چکها و تعهدات مالی ابتدای تیرماه رخ داده و گروه قابلتوجهی از مشتریان این بانکها را با مشکلات تأمین نقدینگی و معیشتی مواجه کرده است.
بخش قابلتوجهی از مشتریان این بانکها، منابع مالی، پساندازها و سرمایهٔ در گردش خود را در همین شبکهٔ بانکی متمرکز کردهاند؛ ازاینرو هرگونه اختلال در دسترسی به حسابها و خدمات پایهٔ بانکی، مستقیماً بر زندگی روزمره و فعالیتهای اقتصادی آنان اثر میگذارد.
در روزهای گذشته، بسیاری از شهروندان، صاحبان کسبوکار و فعالان اقتصادی در انجام تعهدات مالی، تسویهٔ معاملات، وصول مطالبات و تأمین نقدینگی مورد نیاز خود با مشکلات متعددی مواجه شدند.
طی یک سال اخیر، دشمن آمریکایی-صهیونی بارها به تکاپوی اختلال در روند فعالیت بانکها افتاده و به روشهای مختلف، چرخهٔ فعالیت را مختل کرده است. در جنگ دوازدهروزهٔ خرداد ۱۴۰۴ نیز ارتش تروریستی سایبری دشمن، تعدادی از بانکهای کشور را دچار اختلال کرد.
همچنین در ایام فتنهٔ دیماه ۱۴۰۴، یکی از اهداف تروریستهای خیابانی دشمن، تخریب و آتشزدن بانکهای حیاتی کشور بوده است. حتی در جنگ چهلروزه نیز برخی شعب بانکها با جنگندههای دشمن هدف بمباران سنگین قرار گرفتند.
در چنین شرایطی که دشمن تلاش میکند از طریق حملات سایبری و ایجاد اختلال در زیرساختهای مالی، زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار دهد و اعتماد عمومی به شبکه بانکی کشور را هدف قرار دهد، مدیریت فنی بحران تنها بخشی از پاسخ محسوب میشود. بخش دیگر و به همان اندازه مهم، مدیریت افکار عمومی و اطلاعرسانی شفاف درباره ابعاد حادثه، روند رفع مشکلات و اقدامات انجامشده برای جلوگیری از تکرار آن است. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که در بسیاری از عملیاتهای سایبری، هدف صرفاً از کار انداختن یک سامانه نیست، بلکه ایجاد نگرانی عمومی، تشدید بیاعتمادی و شکلدهی به جنگ روانی علیه جامعه نیز بخشی از اهداف مهاجمان محسوب میشود.
از این رو، شفافسازی دقیق و بهموقع از سوی نهادهای مسئول نهتنها یک مطالبه عمومی، بلکه بخشی از فرآیند خنثیسازی عملیات دشمن نیز به شمار میرود. ارائه گزارشهای مستند از منشأ حملات، میزان خسارات، اقدامات جبرانی و برنامههای ارتقای امنیت سایبری میتواند مانع از شکلگیری شایعات و روایتهای غیرواقعی در فضای رسانهای شود. در واقع، هر میزان که دستگاههای مسئول در اطلاعرسانی دقیقتر، پاسخگویی مستمرتر و تبیین ابعاد فنی حادثه موفقتر عمل کنند، امکان بهرهبرداری روانی و رسانهای دشمن از این رخداد نیز کاهش خواهد یافت.
حمله به زیرساختهای بانکی صرفاً یک تهدید فنی علیه چند سامانه پرداخت نیست؛ بلکه تلاشی برای اخلال در نظم اقتصادی، ایجاد نااطمینانی در میان شهروندان و آسیبزدن به سرمایه اجتماعی کشور است. به همین دلیل، همانگونه که تقویت لایههای امنیت سایبری و افزایش تابآوری زیرساختها یک ضرورت راهبردی محسوب میشود، پاسخگویی شفاف، ارتباط مستمر با مردم و مدیریت فعال فضای رسانهای نیز باید به عنوان بخشی از راهبرد ملی مقابله با جنگ ترکیبی و شناختی دشمن مورد توجه قرار گیرد.
۱۷:۲۴ - ۱۴۰۵/۰۴/۰۲
۲۳:۵۵ - ۱۴۰۵/۰۴/۰۲
