به گزارش مشرق، پس از پایان جنگ ۴۰روزه، تهدید به ازسرگیری حملات علیه ایران همچنان در مواضع و لفاظی‌های مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی دیده می‌شود. از نظر نظامی، بعید است واشنگتن و تل‌آویو گزینه حمله را به‌کلی کنار گذاشته باشند؛ بااین‌حال، آنها اکنون و با توجه به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و نظامی دیگر این‌گونه نیست که از آزادی عمل نامحدود برای آغاز جنگ برخوردار باشند.
جنگ گذشته فقط به زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی ایران آسیب نزد؛ در همان حال، محدودیت‌های راهبرد نظامی آمریکا و اسرائیل را نیز آشکار کرد. حملات گسترده نتوانستند ایران را به تسلیم وادار کنند، توان موشکی و پهپادی آن را از بین ببرند یا همه پیامدهای منطقه‌ای درگیری را مهار کنند، در مقابل، هزینه‌های نظامی و اقتصادی جنگ، فشار بر ذخایر تسلیحاتی و نگرانی متحدان آمریکا از گسترش دوباره بحران، محاسبات واشنگتن را دشوارتر کرده است،
این در حالی است که در ایران علاوه بر باقی‌ماندن گزینه ضربه زدن و توان نظامی به‌خصوص در بخش موشکی و پهپادی، روحیه مقاومت و ایستادگی دربرابر استکبار جهانی و صهیونیسم با اتحاد و یکپارچگی مردم تحت هدایت مقام معظم رهبری به‌نسبت قبل قوی‌تر شده است.
از سوی دیگر، شرایط سیاسی آمریکا و اسرائیل نیز نسبت به آغاز جنگ تغییر کرده است، تحولات انتخاباتی در آمریکا، بحران تشکیل دولت در اسرائیل و نگرانی کشورهای عربی از تبدیل‌شدن دوباره به میدان رویارویی، عواملی هستند که نمی‌توان در ارزیابی احتمال جنگ بعدی نادیده گرفت.
در چنین شرایطی پرسش برای آمریکا و اسرائیل این است؛ آیا می‌توانند جنگی تازه را با هزینه‌ای قابل‌قبول آغاز کنند، دامنه آن را در کنترل نگه دارند و از دستیابی به نتیجه‌ای نامطمئن جلوگیری کنند؟
شکست انتخاباتی ترامپ
یکی از مهم‌ترین تحولاتی که محاسبات دولت آمریکا را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ۴ نوامبر است. دموکرات‌ها در این انتخابات توانستند کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به‌دست بگیرند؛ اتفاقی که برای ترامپ به‌معنای مواجهه با کنگره‌ای است که دیگر در اختیار حزب خودش نیست،
این شکست صرفاً نتیجه نارضایتی عمومی از عملکرد دولت نبود، جنگ علیه ایران و تأثیر آن بر هزینه‌های زندگی، از جمله عواملی بود که به‌زیان جمهوری‌خواهان تمام شد. نارضایتی از سیاست‌های ترامپ، به‌ویژه نقش جنگ با ایران در افزایش هزینه‌های زندگی، به دموکرات‌ها کمک کرد در ایالت‌هایی که به‌طور سنتی جمهوری‌خواه محسوب می‌شوند نیز کرسی به دست آورند. ترامپ و معاونش جی‌دی ونس نیز پس از انتخابات به تأثیر جنگ بر شکست جمهوری‌خواهان اذعان کردند.
اهمیت این نتیجه برای احتمال جنگ دوباره آن است که ادامه درگیری با ایران، از این پس با فشار سیاسی بیشتری در داخل آمریکا همراه خواهد بود. دموکرات‌ها وعده داده‌اند از اکثریت خود برای نظارت بر دولت، بررسی تصمیم‌های ترامپ و پاسخ‌گو کردن مقام‌های آن استفاده کنند.
کنترل کنگره به‌خودی‌خود اختیار رئیس‌جمهور برای صدور فرمان حمله نظامی را از بین نمی‌برد، اما می‌تواند هزینه سیاسی و قانونی تصمیم‌های نظامی دولت را افزایش دهد؛ به‌ویژه اگر جنگی تازه به افزایش قیمت انرژی، فشار بر بودجه عمومی یا تلفات نظامی منجر شود،
از این منظر، ترامپ احتمالاً این مسئله را در نظر خواهد گرفت که هرگونه تشدید تنش با ایران ممکن است به موضوعی محوری در منازعه با کنگره جدید تبدیل شود؛ کنگره‌ای که دموکرات‌ها در آن انگیزه سیاسی روشنی برای زیر سؤال بردن سیاست خارجی و عملکرد اقتصادی دولت خواهند داشت.
ذخایر تسلیحاتی آمریکا
یکی از محدودیت‌های مهم آمریکا برای ورود به یک جنگ تازه، میزان مهمات و به‌ویژه موشک‌های رهگیر باقی‌مانده پس از درگیری قبلی است. جنگ ۴۰روزه باعث مصرف حجم گسترده‌ای از تسلیحات تهاجمی و دفاعی آمریکا شد.
مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) در ارزیابی خود از وضعیت ذخایر تسلیحاتی این کشور در ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد که موجودی موشک‌های رهگیر پاتریوت آمریکا به کمتر از یک‌هزار فروند و موشک‌های سامانه تاد به حدود ۲۵۰ فروند کاهش یافته است. این مرکز هشدار داد که کاهش ذخایر ممکن است ارتش آمریکا و متحدانش را ناچار کند در برابر حملات موشکی، با احتیاط بیشتری از رهگیرهای باقی‌مانده استفاده کنند.
اهمیت این مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم موشک‌های رهگیر، به‌ویژه در برابر موشک‌های بالستیک، جایگزین‌های محدودی دارند. آمریکا نمی‌تواند فرض کند در صورت آغاز جنگی تازه، به همان میزان گذشته امکان استفاده از سامانه‌های پدافندی خود را خواهد داشت، افزون بر این، بازسازی ذخایر تسلیحاتی فقط به تأمین بودجه وابسته نیست؛ ظرفیت تولید، زنجیره تأمین قطعات و زمان لازم برای ساخت و تحویل موشک‌ها نیز در این روند نقش دارند،
این محدودیت صرفاً به دفاع موشکی مربوط نمی‌شود. آمریکا در جنگ گذشته بخشی از مهمات تهاجمی و تسلیحات دقیق خود را نیز مصرف کرد. از نگاه راهبردی، هرچه ذخایر تسلیحاتی آمریکا در خاورمیانه بیشتر مصرف شود، آمادگی این کشور برای مواجهه با بحران‌های احتمالی در مناطق دیگر، به‌ویژه شرق آسیا، نیز با پرسش‌هایی روبه‌رو خواهد شد.
در نتیجه، آغاز جنگی تازه ممکن است واشنگتن را با انتخاب دشوارتری میان مصرف دوباره ذخایر محدود و پذیرفتن ریسک آسیب‌دیدن نیروها و پایگاه‌هایش روبه‌رو کند.
ایران پس از جنگ ۴۰روزه
برای ارزیابی احتمال جنگ دوباره، نمی‌توان فقط به حملات نظامی آمریکا و اسرائیل نگاه کرد؛ باید دید جنگ گذشته چه‌چیزی درباره ظرفیت دفاعی و قدرت پاسخ‌گویی ایران آشکار کرد. حملات گسترده آمریکا و اسرائیل نتوانستند توان پاسخ‌گویی ایران را از بین ببرند یا تهران را به پذیرش خواسته‌های طرف مقابل وادار کنند.
ارزیابی مؤسسه کارنگی از توازن نظامی جنگ نشان می‌دهد که آمریکا و اسرائیل در دستیابی اهداف عملیاتی خود، از جمله تضعیف توان هسته‌ای، موشکی و پهپادی ایران، موفقیت‌هایی به دست آوردند؛ بااین‌حال، مشخص نیست این دستاوردهای نظامی تا چه‌اندازه به موفقیت راهبردی تبدیل شده باشند. به‌ارزیابی این مؤسسه، ایران با وجود خسارات گسترده، ساختار حکومتی خود را حفظ کرد و همچنان بخشی از توان موشکی و پهپادی خود را در اختیار دارد.
گزارش مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) درباره جنگ نیز به تفاوت راهبرد دو طرف اشاره می‌کند، بر اساس این ارزیابی، آمریکا و اسرائیل عمدتاً بر حملات متمرکز و مستقیم علیه اهداف نظامی و زیرساخت‌های ایران تکیه داشتند، درحالی که ایران با گسترش جغرافیایی درگیری و استفاده از ابزارهای نامتقارن، تلاش کرد هزینه جنگ را به سطحی فراتر از میدان نبرد داخل ایران منتقل کند. این گزارش تأکید می‌کند که راهبرد گسترش افقی درگیری از سوی ایران، فشارهای پیش‌بینی‌نشده‌ای بر توان آمریکا وارد کرد و در نهایت، زمینه‌ساز نوعی بن‌بست نظامی شد،
به‌بیان دیگر، ایران نشان داد که حتی در شرایط برتری هوایی طرف مقابل نیز می‌تواند از ظرفیت موشکی و پهپادی خود برای پاسخ‌گویی استفاده کند و میدان درگیری را به پایگاه‌های آمریکا، اهداف اسرائیلی و مسیرهای حیاتی اقتصادی در منطقه گسترش دهد. این توانایی، به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که طرف مقابل برای مقابله با حملات ایران ناچار به استفاده از سامانه‌های دفاعی گران‌قیمت و محدود خود است.
ارتش یمن و باب‌المندب
ارتش یمن و جنبش مقاومت انصارالله در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ با استفاده از موشک‌های ضدکشتی، پهپادها، قایق‌های انفجاری و عملیات علیه کشتی‌های تجاری مرتبط با رژیم‌های متجاوز توانست خطر عبور از دریای سرخ را افزایش دهد و شمار زیادی از شرکت‌های کشتیرانی را به تغییر مسیر وادار کند.
اهمیت این تهدید در تحولات سال ۲۰۲۶ بیشتر شده است. گزارش رویترز در سپتامبر از پیشروی نیروهای مسلح یمن در مناطق ساحلی یمن و جزایر نزدیک باب‌المندب خبر داد؛ تحولاتی که خطر برای کشتی‌های عبوری از این تنگه را افزایش داده است،
به این ترتیب، اگر جنگی تازه علیه ایران آغاز شود و ارتش و انصارالله یمن تصمیم بگیرد به‌طور مستقیم وارد درگیری شود، باب‌المندب نیز می‌تواند به یکی از نقاط فشار بر آمریکا، اسرائیل و اقتصاد جهانی تبدیل شود.
یمن پیش‌تر توانسته است با حملات محدود اما مستمر، شرکت‌های کشتیرانی را به دور زدن دریای سرخ و عبور از مسیر طولانی‌تر دماغه امید نیک وادار کند، تکرار یا تشدید چنین وضعیتی می‌تواند زمان انتقال کالا و انرژی را افزایش دهد، هزینه سوخت و بیمه کشتی‌ها را بالا ببرد و فشار تازه‌ای بر زنجیره تأمین جهانی وارد کند.
کشورهای عرب
یکی از پیامدهای مهم جنگ گذشته، آشکار شدن آسیب‌پذیری کشورهای عربی میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا بود. این کشورها سال‌ها حضور نظامی واشنگتن را بخشی از تضمین امنیت خود می‌دانستند، اما حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا و برخی زیرساخت‌های انرژی در منطقه نشان داد که در صورت وقوع جنگ، همین کشورها ممکن است به اهداف پاسخ نظامی تبدیل شوند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی در دوم نوامبر نوشت تهدید ترامپ به حمله دوباره به ایران، نگرانی متحدان آمریکا در خلیج فارس را افزایش داده است. این کشورها بیم دارند که تصمیمی که در واشنگتن گرفته می‌شود، آنها را در معرض پاسخ ایران قرار دهد؛ درحالی که امکان چندانی برای کنترل تصمیم آمریکا یا پیامدهای جنگ ندارند. رویترز همچنین به آسیب‌پذیری پایگاه‌های نظامی آمریکا و تأسیسات انرژی کشورهای منطقه در برابر حملات احتمالی اشاره کرد.
این نگرانی فقط به محاسبات نظامی محدود نیست، اقتصاد بسیاری از کشورهای خلیج فارس به صادرات انرژی، تجارت دریایی، سرمایه‌گذاری خارجی و ثبات منطقه‌ای وابسته است، بازگشت جنگ می‌تواند سرمایه‌گذاری‌ها را به تأخیر بیندازد، هزینه بیمه و حمل‌ونقل را افزایش دهد و زیرساخت‌های حیاتی این کشورها را در معرض خطر قرار دهد.
در همین چارچوب، مقام‌های منطقه‌ای نیز مخالفت خود را با بازگشت درگیری اعلام کرده‌اند. انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، در نشست گفت‌وگوی منامه ابراز امیدواری کرد که مسیر دیپلماسی باز شود و تأکید کرد کشورش خواهان دور دیگری از رویارویی در منطقه نیست. بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، نیز هشدار داد که جنگی تازه می‌تواند مخرب‌تر از درگیری قبلی باشد و هیچ‌کس به‌تنهایی قادر نخواهد بود پیامدهای آن را کنترل کند.
این مواضع نشان می‌دهد که حتی برخی از نزدیک‌ترین شرکای منطقه‌ای آمریکا نیز از بازگشت جنگ استقبال نمی‌کنند. برای واشنگتن، این مسئله مهم است؛ زیرا اجرای یک عملیات نظامی گسترده در منطقه به مجموعه‌ای از امکانات لجستیکی، دسترسی‌های هوایی، پایگاه‌ها و همکاری کشورهای میزبان وابسته است. اگر این کشورها نگران باشند که همکاری با آمریکا آنها را در معرض حملات ایران قرار می‌دهد، هزینه سیاسی و عملیاتی استفاده از این امکانات افزایش خواهد یافت،
در واقع، یکی از دستاوردهای راهبردی ایران در جنگ گذشته این بود که نشان داد حضور پایگاه‌های آمریکا در منطقه فقط یک ابزار بازدارندگی نیست؛ در صورت گسترش درگیری، این پایگاه‌ها می‌توانند به نقاط آسیب‌پذیر و منابع فشار بر کشورهای میزبان تبدیل شوند.
رژیم صهیونیستی و بحران تشکیل دولت
اسرائیل نیز در آستانه احتمال درگیری دوباره با ایران با مجموعه‌ای از محدودیت‌های داخلی و نظامی روبه‌روست. انتخابات پارلمانی ۲۷ اکتبر این رژیم به هیچ‌یک از دو بلوک اصلی اکثریت لازم برای تشکیل دولت را نداد.
بلوک راست‌گرا به‌رهبری نتانیاهو ۵۳ کرسی و ائتلاف مخالفان به‌رهبری گادی آیزنکوت ۴۸ کرسی به دست آوردند؛ درحالی که برای تشکیل دولت به دست‌کم ۶۱ کرسی نیاز است. احزاب عرب نیز در مجموع ۱۹ کرسی کسب کردند و به بازیگرانی تعیین‌کننده در مذاکرات تشکیل دولت تبدیل شدند.
در هشتم نوامبر، اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، مأموریت تشکیل دولت را به آیزنکوت سپرد. او ۲۸ روز فرصت دارد تا ائتلافی با اکثریت پارلمانی تشکیل دهد و در صورت نیاز می‌تواند ۱۴ روز دیگر نیز مهلت بگیرد. تا زمان تشکیل دولت جدید، دولت موقت نتانیاهو همچنان مسئول اداره امور کشور خواهد بود،
این وضعیت به‌معنای آن نیست که اسرائیل در دوره انتقال قدرت قادر به انجام عملیات نظامی نیست؛ دولت نتانیاهو همچنان اختیارات اجرایی دارد، اما بن‌بست سیاسی و دشواری تشکیل ائتلاف، فضای تصمیم‌گیری را پیچیده‌تر می‌کند. دولت آینده نیز باید درباره سیاست امنیتی، نحوه مواجهه با ایران و هزینه‌های جنگ‌های چندجبهه‌ای تصمیم بگیرد؛ موضوعاتی که در جامعه و ساختار سیاسی اسرائیل محل اختلاف هستند.
محدودیت‌های نظامی اسرائیل حتی از بحران سیاسی آن نیز ملموس‌تر است، ارتش این رژیم پس از سال‌ها درگیری در چند جبهه، با فشار بر ذخایر مهمات، موشک‌های رهگیر و نیروی انسانی مواجه شده است.
روزنامه اقتصادی کالکالیست در ژوئیه ۲۰۲۶ به‌نقل از یک مقام ارشد دفاعی اسرائیل هشدار داد که این کشور در رویارویی بعدی با آمادگی کمتری وارد میدان خواهد شد، این مقام از کمبود مهمات و موشک‌های رهگیر و اختلاف وزارتخانه‌های دفاع و دارایی بر سر بودجه و تأمین تسلیحات انتقاد کرده بود.
تنگه هرمز و هزینه اقتصادی جنگ
یکی از مهم‌ترین ابزارهای فشار ایران در جنگ گذشته، توانایی اثرگذاری بر امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز بود. اهمیت این آبراه فقط به کشورهای منطقه محدود نمی‌شود؛ بخش مهمی از تجارت جهانی انرژی از این مسیر عبور می‌کند. بر اساس گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا، حدود ۲۷ درصد تجارت دریایی نفت خام و فرآورده‌های نفتی جهان و نزدیک به ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع‌شده از تنگه هرمز عبور می‌کند،
از همین رو، هرگونه اختلال در عبور کشتی‌ها از این آبراه می‌تواند به افزایش قیمت نفت و گاز، بالا رفتن هزینه حمل‌ونقل و بیمه کشتی‌ها و در نهایت افزایش قیمت کالاها در بازارهای جهانی منجر شود. در جنگ گذشته نیز تهدید و اختلال در تردد دریایی، بحران را از سطح یک رویارویی نظامی منطقه‌ای فراتر برد و آثار آن را به اقتصاد جهانی منتقل کرد.
برای دولت ترامپ، این مسئله اهمیت سیاسی ویژه‌ای دارد. انتخابات میان‌دوره‌ای نشان داد که افزایش هزینه‌های زندگی و قیمت انرژی می‌تواند به عاملی علیه حزب حاکم تبدیل شود، در چنین شرایطی، آغاز جنگی تازه که بار دیگر بازار انرژی را دچار بی‌ثباتی کند، ممکن است فشار اقتصادی و انتخاباتی بر دولت آمریکا را افزایش دهد، به‌ویژه آنکه رویکرد جدید کنگره نیز قرار است بر موضوع هزینه‌های زندگی و پاسخ‌گویی دولت تمرکز کند.
هزینه اقتصادی جنگ فقط به قیمت نفت محدود نمی‌شود، گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ به‌نقل از برآورد دفتر بودجه کنگره اعلام کرد که هزینه عملیات نظامی آمریکا تا اول اوت به حدود ۳۸ میلیارد دلار رسیده است، این رقم نشان می‌دهد که حتی بدون آغاز دور تازه‌ای از جنگ، عملیات نظامی علیه ایران هزینه سنگینی بر بودجه آمریکا تحمیل کرده است.
عدم‌امکان کنترل جنگ
در نهایت، مهم‌ترین محدودیت برای آغاز جنگی تازه، نه لزوماً فقدان توان نظامی، بلکه نامشخص بودن نتیجه و دشواری کنترل پیامدهای آن است. آمریکا و اسرائیل ممکن است بتوانند در مدت کوتاهی حملات گسترده‌ای علیه اهداف نظامی و زیرساختی ایران انجام دهند؛ اما تجربه جنگ گذشته نشان داد که برتری در توان هوایی و تسلیحاتی الزاماً به‌معنای دستیابی به همه اهداف سیاسی و راهبردی نیست،
از این منظر، حمله دوباره ممکن است با اهدافی محدود آغاز شود، اما هیچ تضمینی وجود ندارد که در همان محدوده باقی بماند. پاسخ ایران می‌تواند پایگاه‌های آمریکا و زیرساخت‌های کشورهای میزبان را درگیر کند، امنیت کشتیرانی را به خطر بیندازد و بازیگران منطقه‌ای را وارد میدان کند، چنین وضعیتی ممکن است آمریکا را با انتخاب دشواری روبه‌رو سازد: یا دامنه عملیات را گسترش دهد و هزینه‌های بیشتری بپذیرد، یا در شرایطی که اهداف اعلام‌شده هنوز محقق نشده‌اند، از ادامه جنگ خودداری کند،
در همین زمینه، رویترز در گزارش دوم نوامبر خود به‌نقل از مقام‌های اروپایی نوشت که آمریکا ممکن است در کوتاه‌مدت از نیرو و تجهیزات لازم برای حمله به ایران برخوردار باشد، اما حمله به تأسیسات هسته‌ای لزوماً به‌معنای نابودی کامل توانمندی‌های ایران نخواهد بود.
جمع‌بندی؛ گزینه جنگ باقی است، اما از لفاظی تا عمل فاصله زیاد است
مجموع این تحولات نشان می‌دهد که احتمال حمله دوباره آمریکا و اسرائیل به ایران را نمی‌توان منتفی دانست، واشنگتن و تل‌آویو همچنان ممکن است در شرایطی خاص، استفاده دوباره از نیروی نظامی را انتخاب کنند، بااین‌حال، شرایط برای آغاز جنگی تازه نسبت به گذشته پیچیده‌تر شده است.
ترامپ پس از شکست انتخاباتی با کنگره‌ای مخالف روبه‌رو خواهد بود و جنگ علیه ایران به یکی از عوامل مهم این شکست تبدیل شده است. ذخایر موشک‌های رهگیر آمریکا کاهش یافته‌اند، اسرائیل با کمبود مهمات و فشار بر نیروی انسانی مواجه است و کشورهای عربی میزبان پایگاه‌های آمریکا نیز نگران‌اند که بار دیگر هزینه تصمیمی را بپردازند که در واشنگتن گرفته می‌شود. در سوی دیگر، ایران با وجود خسارات سنگین جنگ گذشته، ظرفیت پاسخ‌گویی و تهدید منافع نظامی و اقتصادی طرف مقابل را حفظ کرده است،
بنابراین، مسئله اصلی این نیست که آمریکا و اسرائیل دیگر قادر به حمله نیستند؛ مسئله این است که حمله نظامی لزوماً به‌معنای پیروزی سیاسی و راهبردی آنها نیست. جنگ ۴۰روزه نشان داد که می‌توان به زیرساخت‌های نظامی ایران آسیب زد، اما نمی‌توان با اطمینان از نابودی کامل توان پاسخ‌گویی آن، کنترل دامنه درگیری یا تحقق همه اهداف اعلام‌شده سخن گفت.
در چنین شرایطی، جنگ دوباره همچنان یکی از گزینه‌های روی میز واشنگتن و تل‌آویو است، اما دیگر تصمیمی نیست که بتوان آن را صرفاً با محاسبه برتری نظامی گرفت. هزینه‌های داخلی و خارجی، محدودیت‌های تسلیحاتی و احتمال گسترش بحران، هرگونه حمله تازه را به تصمیمی پرریسک‌تر تبدیل کرده است.
