به گزارش مشرق؛‌ شبکه خبری الجزیره امروز شنبه در گزارشی تحلیلی، با ابراز شگفتی از توانایی جمهوری اسلامی ایران در حفظ امنیت غذایی خود با وجود جنگ، محاصره دریایی و تحریم های بین المللی، اذعان کرده است که تهران با تکیه بر ترکیبی از تولید داخلی، ذخایر راهبردی غیر متمرکز و مسیرهای تجاری جایگزین، موفق شده است سفره مردم را در برابر شوک‌های بیرونی تا حد زیادی مصون نگه دارد.

این گزارش که با نگاهی متفاوت از بسیاری از تحلیل های غربی تهیه شده، بر خلاف تصور رایج از فروپاشی اقتصادی ایران، از انعطاف پذیری بالای سیستم تأمین کالاهای اساسی این کشور سخن می‌گوید.

۸۵ درصد نیاز غذایی با تولید داخل

بر اساس این تحلیل، ایران از ظرفیت قابل توجهی در حوزه کشاورزی برخوردار است و یکی از تولید کنندگان عمده محصولات استراتژیک در منطقه به شمار می‌رود.

غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی ایران، در اظهاراتی که در فروردین ماه سال ۱۴۰۵ منتشر شد، اعلام کرده که تولیدات داخلی در حال حاضر حدود ۸۵ درصد از نیازهای کشور به کالاهای اساسی و مواد غذایی را پوشش می‌دهد.

این رقم، از نگاه مقامات ایرانی، گویای آن است که امنیت غذایی کشور علیرغم فشارهای ناشی از مخاصمات نظامی، همچنان در وضعیت مطلوبی قرار دارد.

انبارهای غذا در سراسر ایران؛ راهبرد غیرمتمرکزی که قحطی را ناکام گذاشت

آمارهای رسمی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد نیز این ادعا را تأیید می‌کند. برآورد فائو نشان می‌دهد که مجموع تولید غلات ایران در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۹.۵ میلیون تن رسیده است که سهم گندم از این مقدار، ۱۲ میلیون تن و سهم برنج، ۳.۹ میلیون تن بوده است.

این حجم از تولید، به ایران اجازه می‌دهد تا از یک حاشیه امن مناسب در تأمین خوراک جمعیت خود برخوردار باشد و وابستگی خود را به بازارهای خارجی کاهش دهد.

با این حال، الجزیره در ادامه گزارش خود تصریح کرده که سیاستگذاران ایرانی صرفاً به تولید داخلی اکتفا نکرده و یکی از هوشمندانه‌ترین راهبردها برای مقابله با محاصره، اجرای سیاست «ذخایر راهبردی غیر متمرکز» بوده است.

بر اساس این الگو، حجم عظیمی از کالاهای اساسی نه در یک نقطه متمرکز، بلکه در نقاط متعدد و پراکنده در سراسر کشور انبار می‌شود.

این اقدام، مرکزیت زدایی از توزیع مواد غذایی را به همراه دارد و در صورت بروز هرگونه اختلال در بنادر جنوبی یا تأخیر در رسیدن محموله‌های وارداتی، امکان مدیریت بحران را با کمترین اختلال فراهم می‌کند.

به اعتقاد تحلیلگران الجزیره، این ابتکار عمل، یکی از عوامل کلیدی در جلوگیری از بروز قحطی و کمبود شدید در دوران جنگ بوده است.

بندرهای شمالی و مرزهای زمینی؛ رگه‌های تنفسی اقتصاد ایران

علاوه بر این، دولت ایران برای پایداری هرچه بیشتر زنجیره تأمین، سیاست تخصیص نرخ ارز ترجیحی به واردات برخی محصولات کشاورزی، به ویژه گندم، را در پیش گرفته است.

اگرچه این سیاست همواره با انتقادات اقتصادی از حیث ایجاد فشار بر بودجه دولتی روبه رو بوده، اما فائو در گزارش های خود پذیرفته است که این مداخله ارزی توانسته تا حد زیادی جلوی رشد افسار گسیخته قیمت مواد غذایی را بگیرد و از فشار معیشتی بر اقشار کم درآمد بکاهد.

اما شاید جذاب ترین بخش گزارش الجزیره، به مسیرهای جایگزین ورود کالاهای اساسی اختصاص دارد. با توجه به اینکه بنادر جنوبی ایران در خط مقدم تهدیدها و محدودیت‌های ناشی از محاصره دریایی قرار دارند، تهران به طور جدی از ظرفیت بنادر شمالی خود در دریای خزر بهره می‌برد.

از این مسیر، محموله‌های غلات و سایر محصولات راهبردی از کشورهای روسیه، قزاقستان و دیگر جمهوری‌های آسیای مرکزی وارد شده و سپس از طریق شبکه ریلی و جاده‌ای به نقاط مختلف کشور منتقل می‌شوند.

هرچند الجزیره تأکید دارد که ظرفیت این مسیر به پای بنادر جنوبی نمی‌رسد، اما آن را به عنوان یک «رگه تنفسی حیاتی» توصیف کرده است که تا حد زیادی فشار محاصره را کاهش داده و در کنار مرزهای زمینی با همسایگان، به شبکه تأمین کشور جان تازه ای بخشیده است.

در بُعد مالی و ارزی، این گزارش به موضوع دارایی های مسدود شده ایران در خارج از کشور پرداخته است. بر اساس برآوردها، حدود ۱۰۰ میلیارد دلار از منابع ایران در بانک های خارجی بلوکه شده است و به ادعای الجزیره برخی تفاهم‌های سیاسی در جریان است تا بخشی از این وجوه، صرفاً برای تأمین کالاهای بشردوستانه و اساسی مانند گندم، ذرت و سویا آزاد شود.

این کالاها به ویژه برای صنایع دام و طیور ایران حیاتی هستند و آزادسازی آنها به کاهش فشار بر ذخایر ارزی کشور کمک شایانی خواهد کرد.

در موازات این تلاش‌های سیاسی، اقتصاد ایران به سمت احیای سیستم پایاپای یا تهاتر کالا نیز حرکت کرده است.

الجزیره در این بخش از تحلیل خود می نویسد که ایران با استفاده از عوائد حاصل از صادرات نفت و گاز، در ترتیبات تجاری با کشورهایی نظیر چین، موفق شده است ارزش واردات غذایی خود را به صورت مستقیم و خارج از شبکه بانکی سنتی تسویه کند.

نکته حائز اهمیت اینکه پس از آخرین محاصره دریایی، دولت ایران اعلام کرده که قصد دارد این سیستم را توسعه دهد و به واردکنندگان کالاهای اساسی اجازه دهد تا با دریافت و فروش شمش های نفت، هزینه‌های وارداتی خود را تأمین مالی کنند.

بر اساس این طرح جدید، وزارت جهاد کشاورزی به عنوان هماهنگ کننده میان شرکت های واردکننده و وزارت نفت ایفای نقش خواهد کرد تا فرایند تهاتر با شفافیت و سرعت بیشتری اجرا شود.

الجزیره در خاتمه این گزارش تحلیلی خود، اگرچه به چالش‌های پیش رو نظیر وابستگی به ذخایر موجود و سرعت مصرف آنها اشاره کرده است، اما در مجموع با لحنی توأم با شگفتی، از سیاست‌های اتخاذ شده توسط ایران به عنوان الگویی موفق در مدیریت بحران غذا یاد می‌کند؛ الگویی که نشان داده است با وجود محاصره همه جانبه، می‌توان با بهره‌گیری از ابتکارات داخلی و انعطاف در سیاست خارجی و مالی، امنیت غذایی را به عنوان خط قرمز اصلی کشور حفظ کرد.

این رویکرد مثبت و معطوف به واقعیت‌های میدانی از سوی یک رسانه تأثیرگذار در جهان عرب، نشانه ای از تغییر نگاه برخی ناظران منطقه‌ای نسبت به توانمندی‌های عملی ایران در شرایط جنگی است.