چکیده : کج شدن یا دفرمیته انگشتان دست عارضهای است که به دلیل اختلال در توازن سیستم پیچیده تاندونها، لیگامانها و استخوانها رخ میدهد. این مشکل میتواند ناشی از افزایش سن، بیماریهای مزمن یا آسیبهای ناگهانی باشد و علاوه بر ظاهر دست، عملکرد روزمره فرد را به طور جدی مختل کند. درک علت تغییر شکل انگشتان دست برای درمان موثر بسیار حیاتی است.
کج شدن یا دفرمیته انگشتان دست عارضهای است که به دلیل اختلال در توازن سیستم پیچیده تاندونها، لیگامانها و استخوانها رخ میدهد. این مشکل میتواند ناشی از افزایش سن، بیماریهای مزمن یا آسیبهای ناگهانی باشد و علاوه بر ظاهر دست، عملکرد روزمره فرد را به طور جدی مختل کند. درک علت تغییر شکل انگشتان دست برای درمان موثر بسیار حیاتی است.
علل اصلی کج شدن انگشتان دست
شناسایی علت تغییر شکل انگشتان دست گام اول در مسیر درمان است. دلایل مختلفی میتوانند منجر به این عارضه شوند:
بیماریهای سیستمیک و التهابی: آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) یکی از شایعترین علل است. این بیماری با حمله به غلاف مفصلی، باعث انحراف انگشتان (مخصوصاً به سمت انگشت کوچک یا انحراف اولنار) میشود. سایر بیماریهای التهابی نیز میتوانند علت تغییر شکل انگشتان دست باشند.
بیماریهای دژنراتیو (آرتروز): ساییدگی و تخریب غضروفها، به مرور زمان منجر به تشکیل زوائد استخوانی (گرههای هبردن و بوشارد) و کجی مفصل میگردد. این فرآیند تدریجی با درد و کاهش حرکت همراه است.
تروما و آسیبهای مکانیکی: ضربات مستقیم (مثل برخورد توپ ورزشی)، دررفتگیها و پارگی یا بریدگی تاندونها، از جمله مهمترین آسیبهای ناگهانی هستند که میتوانند علت تغییر شکل انگشتان دست باشند. حتی آسیبهای کوچک نیز میتوانند در طولانی مدت به این مشکل دامن بزنند.
عوامل مادرزادی و ژنتیکی: در برخی افراد، اختلال در شکلگیری یا جدا نشدن استخوانها در دوران جنینی اصلیترین علت تغییر شکل انگشتان دست است. این ناهنجاریها از بدو تولد قابل مشاهدهاند.
فشارهای عصبی و تاندونی: بیماریهایی نظیر سندروم تونل کارپال و سندروم دکوروان، با ایجاد فشار بر اعصاب و تاندونها، میتوانند به صورت غیرمستقیم علت تغییر شکل انگشتان دست و محدودیت حرکتی باشند. این فشارها اغلب منجر به درد و بیحسی نیز میشوند.
انواع رایج کج شدن و بدشکلی انگشتان دست
شناخت نوع دفرمیته برای تعیین مسیر درمانی موثر و هدفمند الزامی است. هر نوع بدشکلی، ویژگیهای خاص خود را دارد:
انگشت چکشی (Mallet Finger): افتادگی بند انتهایی انگشت (مفصل DIP) به دلیل پارگی تاندون اکستانسور (بازکننده) در اثر ضربه مستقیم است. این آسیب معمولاً در ورزشکاران رخ میدهد.
بدشکلی گردن قو (Swan Neck): در این حالت، مفصل میانی (PIP) بیش از حد باز میشود و مفصل انتهایی (DIP) خمیدگی پیدا میکند. این نوع دفرمیته بیشتر در بیماران روماتیسمی دیده میشود و علت تغییر شکل انگشتان دست در این افراد است.
دفرمیته بوتونیر (Boutonnière): این بدشکلی، دقیقاً برعکس گردن قو است؛ خمیدگی مفصل میانی و بازشدگی مفصل انتهایی به دلیل آسیب به اسلیپ مرکزی تاندون اکستانسور. معمولاً در اثر ضربه یا بیماریهای التهابی ایجاد میشود.
انقباض دوپویترن (Dupuytren's Contracture): ضخیم شدن فاسیای کف دست که باعث ایجاد طنابهای سفت و کشیده شدن انگشتان (معمولاً انگشت حلقه و کوچک) به سمت داخل کف دست میشود. این عارضه اغلب جنبه ارثی دارد و علت تغییر شکل انگشتان دست به صورت پیشرونده است.
انگشت ماشهای (Trigger Finger): گیر کردن و قفل شدن انگشت در حالت خمیده به دلیل التهاب و ضخیم شدن غلاف تاندون. این مشکل با درد و محدودیت در صاف کردن انگشت همراه است.
ناهنجاریهای مادرزادی: شامل کامپتوداکتیلی (خمیدگی مفصل میانی به سمت جلو) و کلینوداکتیلی (انحراف انگشت به پهلو) که از بدو تولد مشخص هستند.
راهکارهای درمانی غیرجراحی
خط اول درمان، به ویژه در مواردی که مفاصل هنوز انعطافپذیر هستند و دفرمیته شدید نیست، روشهای محافظهکارانه است. مداخله زودهنگام (مخصوصاً در ۲ هفته اول آسیبهای تروماتیک) شانس موفقیت درمانهای بدون جراحی را به شدت افزایش میدهد و از دائمی شدن دفرمیته جلوگیری میکند.
آتلبندی و بریس (Splinting): استفاده از آتل (مانند آتل استک برای انگشت چکشی یا آتلهای حلقهای Oval-8 برای گردن قو) جهت تثبیت مفصل در زاویه درست و فرصت دادن به ترمیم تاندون (معمولاً بین ۶ تا ۸ هفته). این روش نقش مهمی در اصلاح علت تغییر شکل انگشتان دست دارد.
فیزیوتراپی و کاردرمانی: تمرینات کششی، تقویتی (مثل تمرین با توپ نرم) و ماساژ دست برای رفع خشکی، بهبود دامنه حرکتی و جلوگیری از پیشرفت دفرمیته. کاردرمانی دست و پروتکلها و زمان طلایی کاردرمانی بر اساس نوع آسیب و علت تغییر شکل انگشتان دست تنظیم میشوند. در کاردرمانی دست کودکان نیز این تمرینات برای بهبود عملکرد دست طراحی میشوند.
دارو و تزریق: تجویز داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) برای کاهش درد و التهاب، و تزریق موضعی کورتیکواستروئیدها (کورتون) برای تسکین سریع. این روشها میتوانند به صورت موقتی درد را تسکین دهند.
تزریق آنزیم: تزریق آنزیم کلاژناز برای ضعیف کردن بافتهای سفت شده در بیماری دوپویترن. این روش یک جایگزین کمتر تهاجمی برای جراحی است.
پلاسمای غنی از پلاکت (PRP): روشی نوین برای تحریک ترمیم بافتهای تاندونی آسیبدیده با استفاده از فاکتورهای رشد خون خود بیمار. این درمان قابلیت بالایی در ترمیم بافتها دارد.
راهکارهای درمانی جراحی
در صورتی که درمانهای غیرجراحی مؤثر نباشند یا دفورمیتی مزمن و باعث ناتوانی شدید شده باشد، مداخلات جراحی ضرورت مییابد. جراحی میتواند علت تغییر شکل انگشتان دست را به طور دائمی برطرف کند.
جراحیهای بافت نرم و تاندون:
ترمیم تاندون: بخیه زدن تاندونهای پاره شده یا استفاده از پیوند تاندون (مثلاً برای اسلیپ مرکزی در بوتونیر). این جراحیها دقت بالایی میطلبند.
تنولیز (Tenolysis): آزادسازی تاندون از چسبندگیهای اطراف آن. این روش حرکت تاندون را تسهیل میکند.
فاسیکتومی (Fasciectomy): برداشتن بافتهای ضخیمشده کف دست در بیماران دوپویترن. این جراحی بهترین راهکار برای انقباضات شدید است.
خشک کردن مفصل (Arthrodesis / Fusion): جوش دادن دو استخوان مفصل به یکدیگر. این روش حرکت مفصل را کاملاً از بین میبرد اما درد را به طور قطعی حذف کرده و پایداری بالایی برای کارهای سنگین ایجاد میکند. این روش علت کج شدن آرنج دست را نیز در موارد خاصی میتواند برطرف کند، اگرچه عمدتاً در انگشتان استفاده میشود.
تعویض مفصل (Arthroplasty): جایگزینی مفصل تخریبشده با پروتزهای سیلیکونی، فلزی یا کربنی. مزیت این روش حفظ توانایی حرکت دادن انگشت است اما معمولاً برای افراد مسنتر یا با فعالیت بدنی کمتر توصیه میشود، زیرا پروتزها ممکن است با گذشت زمان فرسوده شوند. این گزینه آخرین راهحل برای موارد شدید است. ضعف عضلات دست میتواند در موارد خاصی به علت کج شدن آرنج دست و انگشتان کمک کند، اما عمدتاً به عنوان یک عارضه ثانویه در نظر گرفته میشود. علت تغییر شکل انگشتان دست میتواند پیچیده باشد و نیاز به رویکرد چند رشتهای دارد.
