به گزارش مشرق، در جهانی که نبردها تنها با سلاح و ارتش پیش نمیروند، رسانهها به بازیگران خاموش، اما اثرگذار سیاست جهانی بدل شدهاند. سرویس جهانی بی بی سی بهعنوان یکی از پرنفوذترین رسانههای فراملی، نقشی کلیدی در روایتسازی از بحرانهای غرب آسیا ایفا میکند؛ روایتی که در ظاهر حرفهای و بیطرف است، اما در عمل میتواند در چارچوب قدرت نرم و همسو با سیاست خارجی بریتانیا معنا پیدا کند.
قدرت نرم، سیاست خارجی و رسانه
قدرت نرم مفهومی است که به توانایی تأثیرگذاری بر دیگران از طریق جذابیت، اقناع و شکلدهی به ترجیحات اشاره دارد؛ نه از مسیر اجبار نظامی یا فشار اقتصادی، بلکه از راه فرهنگ، ارزشها و روایتها. در سیاست خارجی انگلیس، قدرت نرم همواره جایگاهی محوری داشته و نهادهایی مانند وزارت امور خارجه، توسعه و کشورهای مشترک المنافع (FCDO) [۱]نقش هماهنگکننده این راهبرد را ایفا میکنند.
این وزارتخانه بهعنوان نهاد محوری سیاست خارجی لندن، از دیرباز رسانههای برونمرزی را بخشی از ابزارهای قدرت نرم خود تعریف کرده است. در این بین سرویس جهانی بی. بی. سی که سابقه آن به دهه ۱۹۳۰ و دوران امپراتوری بریتانیا بازمیگردد، اساساً با هدف ارتباطگیری مستقیم با افکار عمومی خارج از مرزهای این امپراتوری شکل گرفت.
اگرچه این سرویس خبری همواره بر استقلال حرفهای و تحریریهای خود تأکید کرده، اما از منظر نهادی و مالی، پیوند آن با دولت لندن انکارناپذیر است. بودجه سرویس جهانی بی. بی. سی در سالهای اخیر بهطور مستقیم از سوی وزارت امورخارجه و توسعه انگلیس تأمین میشود؛ موضوعی که در اسناد رسمی دولت این کشور نیز بهعنوان بخشی از راهبرد دیپلماسی عمومی و نفوذ نرم این کشور تصریح شده است.
در این چارچوب، سرویس جهانی بیبیسی نه صرفاً یک رسانه خبری، بلکه ابزاری برای حضور پایدار این کشور در فضای فکری، فرهنگی و سیاسی کشورهای هدف، از جمله در غرب آسیا، محسوب میشود؛ حضوری که از مسیر روایتسازی، زبان و چارچوببندی تحولات عمل میکند، نه از طریق پیامهای رسمی دیپلماتیک.
سرویس جهانی بی بی سی چگونه قدرت نرم تولید میکند؟
- روایتسازی بهجای تبلیغ
سرویس جهانی بی بی سی معمولاً متهم به تبلیغات آشکار سیاسی نمیشود؛ نه بیانیه میدهد و نه پیام رسمی دولت انگلیس را تکرار میکند. با این حال، نقش اصلی آن در «چارچوببندی» بحرانهاست. تفاوت میان خبر و روایت دقیقاً در همین نقطه شکل میگیرد: رسانه میتواند بدون تحریف واقعیت، با انتخاب زاویه دید، اولویتبندی موضوعات و برجستهسازی برخی عناصر، فهم مخاطب را هدایت کند.
در پوشش بحرانهای غرب آسیا – از جنگها گرفته تا اعتراضات سیاسی – بیبیسی غالباً تمرکز خود را بر مسائل انسانی، حقوق بشری و مطالبات مدنی میگذارد. این انتخاب، اگرچه از منظر اخلاق رسانهای قابل دفاع است، اما همزمان میتواند نقش بازیگران خارجی و ریشههای ژئوپلیتیکی بحرانها را به حاشیه براند. در نتیجه، بحرانها بیشتر بهعنوان «مسائل داخلی و ناکارآمدی دولتها» تصویر میشوند تا پیامد رقابتهای منطقهای و بینالمللی.
- سیاست در زبان پنهان
یکی از ظریفترین ابزارهای قدرت نرم، زبان است. واژگانی که در گزارشها به کار میروند، بار ارزشی دارند و بهطور ناخودآگاه قضاوت مخاطب را شکل میدهند. استفاده از اصطلاحاتی مانند «رژیم» در برابر «دولت»، یا «شبهنظامی» در برابر «نیرو»، صرفاً انتخابهای فنی نیستند؛ بلکه حامل معنا و جهتگیریاند. سرویس جهانی بی بی سی با بهرهگیری از زبانی که در ظاهر خنثی است، میتواند تصویری خاص از مشروعیت یا عدم مشروعیت کنشگران سیاسی ارائه دهد، بیآنکه مستقیماً موضعگیری کند.
- انتخاب تحلیگران
مسئله دیگر، این است که چه کسانی اجازه صحبت پیدا میکنند. در بسیاری از گزارشهای مربوط به غرب آسیا، کارشناسان دانشگاهی غربی، فعالان مدنی همسو با گفتمان لیبرال و نهادهای غیردولتی بینالمللی، جایگاه پررنگی دارند. این انتخاب منابع، بهتدریج نوعی سلسلهمراتب مشروعیت ایجاد میکند؛ بهگونهای که برخی روایتها «عقلانی و معتبر» و برخی دیگر «حاشیهای یا غیرقابل اعتماد» جلوه داده میشوند.
- انساندوستی و غیرسیاسیسازی بحران
تمرکز بر رنج انسانی – کودکان، آوارگان، فقر و ویرانی – یکی از شاخصههای اصلی پوشش سرویس جهانی بی بی سی است. این رویکرد همدلانه، همزمان میتواند بحرانها را از بستر سیاسی و امنیتیشان جدا کند. هنگامی که جنگ یا اعتراض صرفاً بهعنوان فاجعه انسانی روایت میشود، نقش تصمیمگیریهای کلان، مداخلات خارجی و رقابت قدرتها کمرنگتر به نظر میرسد.
- مخاطب هدف؛ نخبگان آینده
سرویس جهانی بی بی سی بهطور خاص مخاطبانی مانند نخبگان، دانشجویان، روزنامهنگاران محلی و طبقه متوسط شهری را هدف قرار میدهد. تأثیرگذاری بر این گروهها، به معنای شکلدهی به زبان تحلیل، معیارهای حرفهای و چارچوب فکری نسل آینده تصمیمسازان است. این همان نقطهای است که رسانه از سطح اطلاعرسانی فراتر میرود و به ابزار قدرت نرم تبدیل میشود؛ ابزاری که بدون اجبار، ترجیحات و درک سیاسی را جهت میدهد.
- استقلال حرفهای یا سوگیری ساختاری؟
نکته کلیدی آن است که سوگیری لزوماً به معنای سانسور یا دستور مستقیم سیاسی نیست. سرویس جهانی بی بی سی ممکن است از نظر حرفهای مستقل عمل کند، اما درون ساختاری فعالیت دارد که مأموریت، تأمین مالی و ارزشهای کلان آن از سیاست خارجی بریتانیا جدا نیست. این «سوگیری ساختاری» باعث میشود برخی روایتها طبیعی و بدیهی و برخی دیگر نامتعارف یا افراطی جلوه کنند.
جمعبندی
سرویس جهانی بی بی سی را نمیتوان صرفاً یک رسانه بیطرف یا یک ابزار تبلیغاتی دانست. این نهاد نمونهای از قدرت نرم پیچیده و چندلایه است که از طریق روایتسازی حرفهای، زبان، انتخاب منابع و تمرکز بر مخاطبان خاص عمل میکند. در منطقهای مانند غرب آسیا که همزمان میدان نبرد نظامی، سیاسی و رسانهای است، چنین رسانهای نقش مهمی در شکلدهی به افکار عمومی و نخبگان ایفا میکند.
پانوشت:
[۱]Foreign, Commonwealth & Development Office – FCDO
