به گزارش مشرق، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد شیخ الاسلامی، مترجم قرآن کریم و پژوهشگر دینی، در گفت‌وگویی تفصیلی از نسبت عمیق میان «علم» و «یقین» سخن می‌گوید؛ از اینکه چرا دانش به تنهایی انسان را از گناه باز نمی‌دارد و چگونه «حجت» می‌تواند پرده‌های شک را کنار بزند. او در این مصاحبه، جایگاه والای حضرت فاطمه زهرا (س) را به عنوان حجتِ حجت‌های خدا تبیین می‌کند و نشان می‌دهد که چرا دل امام زمان (عج) به نگاه مادرش گرم است.
نوری پیش از خلقت، فراتر از یک شخصیت تاریخی
برای آغاز گفت‌وگو بهتر است از مفهومی کلیدی در منظومه معرفتی شیعه شروع کنیم: «حجت». امام محمد باقر (ع) در روایتی شریف، هم جایگاه ائمه اطهار علیهم السلام را به عنوان حجت خدا بر مردم تبیین می‌فرمایند و هم جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) را نسبت به خود ائمه. این روایت چه افق‌های معرفتی جدیدی پیش روی ما می‌گشاید؟
امام محمد باقر (ع) فرمودند: «ما حجت‌های خداوند بر مردم هستیم، یعنی مردم به واسطه ما یقین به حقایق عالم پیدا می‌کنند. اما مادر ما حضرت فاطمه زهرا (س) حجت خداوند بر ما است.»
از این روایت جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) مشخص می‌شود؛ یعنی حقیقتی که عالم هستی را در برابر چشم امامان معصوم علیهم السلام چنان شفاف و نورانی می‌کند که عالم در محضر آنها قرار می‌گیرد و آن، نور مقدس حضرت فاطمه زهرا (س) است.
بر همین مبنا وقتی از «حجت» سخن می‌گوییم، چرا در فرهنگ شیعی، امام زمان (عج) با این عنوان شناخته می‌شوند و ظهور ایشان چه نسبتی با مقوله یقین دارد؟
اینکه امام زمان (عج) را حجت می‌نامیم به همین دلیل است، یعنی وقتی وجود مقدس حضرت ولیعصر ارواحنا فداه تشریف می‌آورند، تمام شک‌ها و تردیدها از بین می‌رود و آفتاب یقین در عالم هستی طلوع می‌کند. و این معنای حقیقی حجت است.
نام مبارک «زهرا» نیز ظاهراً با همین حقیقت نورانی و یقین‌بخش تناسب و هماهنگی دارد؛ آیا می‌توانید این تناسب را بیشتر توضیح بفرمایید؟
اصولاً زهرا به معنی نورافشان و درخشان است. وقتی زهرا (س) طلوع می‌کند پرده‌های شک کنار می‌رود و امام معصوم به منبع یقین متصل می‌شود. این مقام بسیار والای حضرت زهرا سلام الله علیها است.
در سنت روایی ما، رابطه‌ای عمیق و دوسویه میان دل امام زمان (عج) و حضرت زهرا (س) ترسیم شده است؛ این رابطه پیام مهمی برای منتظران دارد. دل همه مردم به نگاه حضرت ولی عصر ارواحنا فداه گرم است و دل آن حضرت به نگاه حضرت فاطمه زهرا (س) گرم است. این شخصیت، جایگاه و شأن آن حضرت است.
گره‌گشایی از کار عالم با توسل به مادر اهل‌بیت(ع)
اما با توجه به مصائب و روزهایی که بر حضرت زهرا (س) گذشته، گاهی نگاه‌ها به ایشان تقلیل می‌یابد؛ چگونه باید از تقلیل آن حضرت به یک شخصیت صرفاً تاریخی و معمولی پرهیز کنیم؟
حضرت زهرا (س) را شخص معمولی فرض نکنید که مانند سایر انسان‌ها روزی به دنیا آمد، روزی از دنیا رفت و مورد آسیب و صدمه قرار گرفت. درست است که همه این اتفاقات روی داد، اما نور حضرت فاطمه زهرا (س) از پیش از خلقت این دنیا بوده است و شاید ما در روز قیامت گوشه‌ای از درخشندگی او را متوجه شویم.
امروز هم هر جا حضرت ولی عصر (ع) با گرهی مواجه شود به واسطه حضرت فاطمه زهرا (س) گره‌ها باز می‌شود. می‌فرمایند حضرت فاطمه زهرا (س) را واسطه قرار داده و به مادرمان متوسل می‌شویم تا گره‌ها باز شود. ما هم فرصت حضور در مجلس روضه حضرت زهرا (س) را غنیمت بدانیم و از حضرت زهرا (س) حاجت‌های بزرگ بخواهیم؛ ظهور امام زمان (عج) را بخواهیم که با ظهور آن حضرت همه مسائل و مشکلات حل خواهد شد. معرفت بخواهیم، دانش و تقوا بخواهیم. چیزی بخواهیم که برای ما در دنیا و آخرت فایده‌دار باشد.
چرا علم به‌تنهایی جلوی گناه را نمی‌گیرد؟
حال که از جایگاه «حجت» و «یقین» سخن گفتیم، بهتر است به ریشه این بحث برگردیم. با توجه به جایگاه ویژه انسان در منظومه فکری قرآن، مهمترین ویژگی‌ای که خداوند در انسان ستوده چیست و نخستین وحی الهی چگونه با این ویژگی پیوند خورده است؟
انسان موجودی است که به او قدرت و توانایی‌های مختلف و گوناگونی داده شده است و در قرآن موجودی ممتاز و برتر به شمار می‌رود. خداوند در آیات بسیاری از انسان تعریف کرده است و انسان را به ویژگی‌های مختلفی ستوده است. یکی از مهمترین این صفات در انسان، علم و دانش است. خداوند در اولین آیاتی که بر پیامبر (ص) وحی شد، موضوع علم و تعلیم را بر پیغمبر (ص) وحی فرمود: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ؛ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ؛ اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ؛ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ». خداوند آنچه را که انسان نمی‌دانست به او تعلیم داد.
با وجود این تعلیم الهی، چرا علم انسان همچنان ناقص است و این نقصان چه پیامدی برای دستیابی انسان به مقام یقین دارد؟
اگرچه انسان مورد تعلیم خداوند قرار گرفته است، اما علم انسان کامل نیست. انسان‌ها در بسیاری از موارد دچار خطا و اشتباه می‌شوند؛ از امور روزمره گرفته تا امور پیچیده و دقیق فکری و ذهنی. چون انسان خطا در دانش و معرفت و علم دارد، مقام یقین که مقامی برجسته برای او به شمار می‌رود، به آسانی حاصل نمی‌شود.
یقین یعنی انسان در حقایق عالم به چنان معرفتی دست پیدا کند که هیچ شک و تردیدی در وجود او راه نداشته باشد. تمام شک‌ها، گمان‌ها، وهم‌ها و خیالات از بین رفته باشد و مسئله در برابر چشم انسان به وضوح و شفافیت کامل قرار گرفته باشد؛ طوری که انسان بتواند نسبت به آن یقین حاصل کند.
خداوند متعال در قرآن کریم، پیامبر اکرم (ص) را به عبادت تا رسیدن به یقین فراخوانده است. این دستور چه دلالتی بر جایگاه یقین دارد و رابطه یقین با ارتکاب گناه چیست؟
خداوند در قرآن کریم به پیغمبر اکرم (ص) می‌فرماید آنقدر خدا را بپرست تا به یقین برسی. زیرا یقین مقام بالایی است و مرتبه‌ای نیست که به آسانی به دست آید.
اگر ما نسبت به خداوند و روز قیامت یقین داشتیم گناهی مرتکب نمی‌شدیم. گناه به این دلیل از انسان سر می‌زند که انسان دانش دارد اما دانش او به یقین تبدیل نشده است. این دانش در درون انسان درونی نشده و بر قلب او ننشسته است و به این ترتیب به یقین تبدیل نشده است.
آیا می‌توانید مصداق عینی و ملموسی از این فاصله میان «دانستن» و «یقین داشتن» در رفتار انسان ارائه بفرمایید؟
ما برای استدلال برخی موضوعات و احکام اسلامی دانش داریم اما نسبت به دانش خود عامل نیستیم. به این دلیل که می‌دانیم اما یقین نداریم. به عنوان مثال همه ما اعتقاد داریم که از مرده عملی سر نمی‌زند اما اگر در کنار جسدی قرار بگیریم، از آن می‌ترسیم و دچار وهم و خیالات می‌شویم. این اتفاق به دلیل نداشتن یقین در مورد دانش خود است.
همین نکته در قبال مسائل مهم عالم هستی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مواردی مثل اعتقاد به خدا، بهشت و جهنم، روز قیامت و...
در جمع‌بندی این گفت‌وگو، با توجه به اینکه فرمودید «حجت» عامل رسیدن به یقین است و پیش‌تر نیز تبیین کردید که حضرت زهرا (س) حجتِ حجت‌های خداست، این حلقه معرفتی چگونه تکمیل می‌شود و چه حقیقتی در نهایت پرده‌های شک را کنار زده و ما را به یقین نهایی می‌رساند؟
چه چیز ما را به یقین می‌رساند؟ حجت. حجت است که ما را به یقین می‌رساند. حجت یعنی حقیقتی که بر انسان وارد می‌شود و تمام شک‌ها و تردیدها را از بین می‌برد و دل انسان را مطمئن به باور درست خود می‌کند.
دوباره این حدیث را یادآوری می‌کنیم؛ امام محمد باقر (ع) فرمودند: «ما حجت‌های خداوند بر مردم هستیم، اما مادر ما حضرت فاطمه زهرا (س) حجت خداوند بر ما است.» از این روایت جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) مشخص می‌شود؛ یعنی حقیقتی که عالم هستی را در برابر چشم امامان معصوم علیهم السلام چنان شفاف و نورانی می‌کند که عالم در محضر آنها قرار می‌گیرد و آن، نور مقدس حضرت فاطمه زهرا (س) است.
