به گزارش مشرق، هرگاه سخن از قدرت اقتصادی امارات متحده عربی به میان می‌آید، معمولاً نگاه‌ها به سمت برج‌های بلند دبی، مراکز مالی بین‌المللی و درآمدهای نفتی ابوظبی معطوف می‌شود؛ اما پشت این تصویر، شبکه‌ای از زیرساخت‌های حیاتی قرار دارد که ستون اصلی نقش جهانی امارات را شکل داده است؛ بنادر عظیم، فرودگاه‌های بین‌المللی، مناطق آزاد تجاری و مراکز لجستیکی که این کشور را به یکی از مهم‌ترین گره‌های تجارت، انرژی و حمل‌ونقل جهان تبدیل کرده‌اند.

از همین رو، پس از هشدار یک مقام آگاه نیروهای مسلح درباره ضرورت تخلیه فرودگاه‌های دبی و ابوظبی و بنادر فجیره و جبل‌علی در صورت گسترش درگیری، توجه‌ها به اهمیت راهبردی این چهار نقطه جلب شد؛ چهار زیرساختی که نقش آنها فراتر از اقتصاد داخلی امارات است و بخشی از زنجیره تأمین منطقه‌ای و بین‌المللی به عملکرد آنها وابسته است.

امارات طی سه دهه گذشته با سرمایه‌گذاری گسترده در حوزه لجستیک، حمل‌ونقل و تجارت، تلاش کرده است وابستگی خود به درآمدهای نفتی را کاهش داده و خود را به یک «هاب جهانی تجارت» تبدیل کند.

نتیجه این سیاست، شکل‌گیری شبکه‌ای یکپارچه از بنادر، فرودگاه‌ها، مناطق آزاد، انبارها، مراکز توزیع و خطوط حمل‌ونقل چندوجهی است که امروز بخش مهمی از تجارت میان آسیا، اروپا و آفریقا را پوشش می‌دهد.

جبل‌علی؛ بزرگ‌ترین گره تجارت دریایی امارات

در میان زیرساخت‌های اقتصادی امارات، بندر جبل‌علی جایگاهی ویژه دارد. این بندر نه فقط بزرگ‌ترین بندر کانتینری خاورمیانه، بلکه یکی از مهم‌ترین مراکز ترانشیپ و توزیع کالا در جهان به شمار می‌رود.

ظرفیت اسمی این بندر حدود ۱۹.۴ میلیون TEU کانتینر در سال است و در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵.۵ میلیون TEU کانتینر در آن جابه‌جا شده است.

جبل‌علی از طریق بیش از ۱۸۰ خط کشتیرانی به صدها بندر در آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکا متصل است و به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، یکی از حلقه‌های اصلی اتصال مسیرهای تجاری شرق و غرب محسوب می‌شود.

اهمیت این بندر تنها به اسکله‌ها و کانتینرها محدود نیست. در کنار آن، منطقه آزاد جبل‌علی (JAFZA) شکل گرفته که یکی از بزرگ‌ترین مراکز صنعتی، تجاری و لجستیکی منطقه است و هزاران شرکت بین‌المللی در حوزه تولید، تجارت، خدمات و زنجیره تأمین در آن فعالیت می‌کنند.

جبل‌علی در واقع یک بندر صرف نیست؛ بلکه یک اکوسیستم اقتصادی کامل شامل بندر، منطقه آزاد، مراکز ذخیره‌سازی، خدمات لجستیکی، شبکه حمل‌ونقل زمینی و ارتباط با فرودگاه‌های بین‌المللی است.

بخش مهمی از کالاهای وارداتی به امارات پس از ورود از مسیر جبل‌علی، در مناطق آزاد پردازش، بسته‌بندی یا توزیع شده و سپس به بازارهای خاورمیانه، شرق آفریقا، جنوب آسیا و بخش‌هایی از آسیای مرکزی منتقل می‌شود.

به همین دلیل، هرگونه اختلال در فعالیت این بندر می‌تواند نه فقط تجارت دریایی امارات، بلکه شبکه گسترده صادرات مجدد، فعالیت شرکت‌های بین‌المللی و مسیرهای توزیع منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار دهد.

فجیره؛ دریچه امارات به اقیانوس هند و مرکز راهبردی انرژی دریایی

در ساحل دریای عمان، بندر فجیره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گره‌های انرژی و کشتیرانی امارات قرار گرفته است؛ بندری که قرار گرفتن آن در خارج از محدوده خلیج فارس، مزیت ژئوپلیتیکی ویژه‌ای برای این کشور ایجاد کرده است.

این موقعیت جغرافیایی باعث شده فجیره به یک مسیر جایگزین برای تجارت انرژی امارات تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که کشتی‌های نفتکش و تجاری بدون نیاز به عبور از مسیرهای داخلی خلیج فارس و تنگه هرمز، می‌توانند به این بندر دسترسی داشته باشند.

نقش فجیره تنها به یک بندر تجاری محدود نیست، بلکه این منطقه به یکی از مراکز مهم زیرساختی انرژی در جهان تبدیل شده است و مجموعه‌ای از فعالیت‌های حیاتی شامل ذخیره‌سازی نفت خام و فرآورده‌های نفتی، سوخت‌رسانی به کشتی‌ها (Bunkering)، خدمات تعمیر و نگهداری شناورها و پشتیبانی دریایی از ناوگان تجاری را پوشش می‌دهد.

فجیره در سال‌های اخیر به یکی از بزرگ‌ترین مراکز سوخت‌رسانی دریایی جهان تبدیل شده است؛ منطقه‌ای که هزاران فروند کشتی تجاری در طول سال برای تأمین سوخت، دریافت خدمات فنی و انجام عملیات پشتیبانی دریایی به آن مراجعه می‌کنند.

ظرفیت گسترده مخازن ذخیره‌سازی نفت و فرآورده‌های نفتی در منطقه فجیره، در برخی برآوردها حدود ۱۸ میلیون مترمکعب اعلام شده است؛ ظرفیتی که این منطقه را به یکی از قطب‌های مهم تجارت و نگهداری انرژی در سطح بین‌المللی تبدیل کرده است.

اهمیت فجیره برای امارات تنها به فعالیت‌های بندری محدود نمی‌شود. بخشی از نفت تولیدی ابوظبی از طریق خط لوله به این منطقه منتقل می‌شود تا امکان صادرات آن از ساحل دریای عمان فراهم شود؛ اقدامی که با هدف کاهش وابستگی صادرات انرژی امارات به مسیرهای سنتی در خلیج فارس و افزایش انعطاف‌پذیری شبکه صادراتی این کشور انجام شده است.

به همین دلیل، فجیره را می‌توان یکی از شریان‌های حیاتی اقتصاد انرژی امارات دانست؛ نقطه‌ای که در کنار نقش تجاری و دریایی، جایگاهی راهبردی در اتصال این کشور به شبکه جهانی انرژی و حمل‌ونقل دریایی پیدا کرده است.

دبی؛ چهارراه هوایی جهان و حلقه اتصال تجارت جهانی

فرودگاه بین‌المللی دبی (DXB) به‌عنوان یکی از مهم‌ترین هاب‌های هوایی جهان، سال‌هاست جایگاه پرترددترین فرودگاه جهان در حوزه پروازهای بین‌المللی را در اختیار دارد و به یکی از اصلی‌ترین مسیرهای اتصال آسیا، اروپا و آفریقا تبدیل شده است.

این فرودگاه در سال ۲۰۲۴ با جابه‌جایی حدود ۹۲.۳ میلیون مسافر، رکورد جدیدی در حجم تردد ثبت کرد. همچنین حجم بار هوایی منتقل‌شده از این فرودگاه به حدود ۲.۲ میلیون تن رسید؛ رقمی که نقش DXB را در زنجیره تأمین جهانی و تجارت بین‌المللی برجسته می‌کند.

شبکه گسترده پروازی فرودگاه دبی، حدود ۲۷۲ مقصد در ۱۰۷ کشور جهان را پوشش می‌دهد و بیش از ۱۰۰ شرکت هواپیمایی بین‌المللی در آن فعالیت دارند. در سال ۲۰۲۴ نیز حدود ۴۴۰ هزار حرکت پروازی در این فرودگاه ثبت شد که نشان‌دهنده حجم بالای عملیات هوایی آن است.

با این حال، اهمیت فرودگاه دبی تنها به جابه‌جایی مسافر محدود نمی‌شود. این مجموعه یکی از مراکز مهم جهانی در حوزه حمل‌ونقل کالاهای ارزشمند، تجارت الکترونیک، لجستیک سریع، گردشگری بین‌المللی و توزیع کالا میان سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا محسوب می‌شود.

بسیاری از شرکت‌های بزرگ بین‌المللی، دبی را به‌عنوان نقطه اتصال فعالیت‌های تجاری، مالی و لجستیکی خود در منطقه انتخاب کرده‌اند و همین موضوع، فرودگاه DXB را به یکی از حلقه‌های کلیدی شبکه حمل‌ونقل و زنجیره تأمین جهانی تبدیل کرده است.

به همین دلیل، فرودگاه بین‌المللی دبی صرفاً یک زیرساخت حمل‌ونقل هوایی نیست، بلکه یکی از شریان‌های حیاتی اقتصاد امارات و یکی از پایه‌های جایگاه این کشور در تجارت و ارتباطات جهانی به شمار می‌رود.

فرودگاه زاید ابوظبی؛ بازوی حمل‌ونقل پایتخت و حلقه اتصال اقتصاد جهانی

فرودگاه بین‌المللی زاید ابوظبی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی شبکه حمل‌ونقل هوایی امارات، نقش مهمی در اتصال پایتخت سیاسی و اقتصادی این کشور به بازارهای جهانی ایفا می‌کند.

این فرودگاه که در کنار زیرساخت‌های انرژی، مالی و تجاری ابوظبی توسعه یافته، به یکی از پایه‌های اصلی راهبرد این امارت برای تقویت اقتصاد خدماتی و کاهش وابستگی صرف به درآمدهای نفتی تبدیل شده است.

فرودگاه زاید در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۹.۴ میلیون مسافر را جابه‌جا کرد که نسبت به سال قبل حدود ۲۸ درصد رشد نشان می‌دهد. این رشد، بیانگر افزایش جایگاه ابوظبی در شبکه حمل‌ونقل هوایی منطقه و گسترش ارتباطات بین‌المللی آن است.

شبکه پروازی این فرودگاه بیش از ۱۲۵ مقصد در سراسر جهان را پوشش می‌دهد و به‌عنوان هاب اصلی شرکت هواپیمایی الاتحاد، نقش مهمی در توسعه ارتباطات تجاری، گردشگری، سرمایه‌گذاری خارجی و فعالیت شرکت‌های چندملیتی مستقر در ابوظبی دارد.

علاوه بر جابه‌جایی مسافر، فرودگاه زاید یکی از مراکز مهم حمل بار هوایی نیز محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای که حجم بار جابه‌جا شده در این فرودگاه در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۷۹ هزار تن اعلام شده است. این ظرفیت، جایگاه آن را در حوزه لجستیک، تجارت الکترونیک و انتقال کالاهای با ارزش بالا تقویت کرده است.

رشد سریع فرودگاه زاید نشان می‌دهد ابوظبی در کنار جایگاه سنتی خود به‌عنوان مرکز انرژی امارات، در حال توسعه یک شبکه مستقل و قدرتمند در حوزه حمل‌ونقل هوایی، تجارت بین‌المللی و اقتصاد خدماتی است؛ شبکه‌ای که نقش مهمی در افزایش وزن اقتصادی این امارت در معادلات منطقه‌ای و جهانی دارد.

چهار گره راهبردی در یک شبکه واحد

اهمیت اصلی این چهار مرکز در عملکرد جداگانه آنها نیست، بلکه در ارتباط میان آنهاست.

در مدل اقتصادی امارات، یک زنجیره به‌هم‌پیوسته شکل گرفته است:

کالا از طریق بندر جبل‌علی وارد می‌شود، در مناطق آزاد و مراکز لجستیکی پردازش می‌شود، سپس از طریق شبکه زمینی، فرودگاه دبی یا فرودگاه زاید ابوظبی به بازارهای دیگر منتقل می‌شود؛ در حوزه انرژی نیز فجیره نقش مکمل را ایفا کرده و مسیرهای دریایی و صادرات انرژی را پشتیبانی می‌کند.

این اتصال میان بندر، فرودگاه، منطقه آزاد و شبکه توزیع، همان مزیت رقابتی اصلی امارات در تجارت جهانی است.

تجارت خارجی امارات؛ اقتصاد فراتر از نفت

اقتصاد امارات طی سال‌های گذشته تلاش کرده است از یک اقتصاد متکی بر نفت به اقتصادی مبتنی بر تجارت، خدمات، گردشگری و لجستیک حرکت کند.

ارزش تجارت خارجی غیرنفتی امارات در سال‌های اخیر از ۸۰۰ میلیارد دلار عبور کرده و این کشور را به یکی از بزرگ‌ترین مراکز صادرات مجدد جهان تبدیل کرده است.

موقعیت جغرافیایی امارات میان سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا، همراه با توسعه بنادر، فرودگاه‌ها و مناطق آزاد، پایه اصلی مدل اقتصادی «پس از نفت» این کشور را تشکیل داده است.

اگر چهار شریان حیاتی امارات هم‌زمان از کار بیفتند چه رخ می‌دهد؟

۱- شوک به تجارت دریایی و اقتصاد صادرات مجدد

نخستین پیامد اختلال در زیرساخت‌های حیاتی امارات، در بخش تجارت دریایی و فعالیت‌های ترانشیپی نمایان خواهد شد.

بندر جبل‌علی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز ورود، خروج و توزیع کالا در منطقه، نقش کلیدی در زنجیره تأمین خاورمیانه دارد. کاهش شدید فعالیت این بندر می‌تواند پیامدهایی همچون تأخیر در ورود کالاهای مصرفی و صنعتی، افزایش زمان انتقال محموله‌ها، انتقال بخشی از خطوط کشتیرانی به بنادر جایگزین، افزایش هزینه حمل‌ونقل و فشار بر شبکه‌های توزیع منطقه‌ای را به همراه داشته باشد.

اهمیت این موضوع از آن جهت است که بخش مهمی از جایگاه اقتصادی امارات نه بر پایه تولید، بلکه بر توانایی این کشور در مدیریت جریان کالا، لجستیک منطقه‌ای و تجارت مجدد (Re-export) استوار است. هرگونه اختلال در این چرخه می‌تواند بر یکی از پایه‌های اصلی مدل اقتصادی امارات اثر بگذارد.

۲- اختلال در بازار سوخت دریایی و زنجیره انرژی

در کنار جبل‌علی، بندر فجیره نقشی متفاوت اما راهبردی در اقتصاد امارات دارد. این منطقه یکی از مهم‌ترین مراکز سوخت‌رسانی دریایی جهان است و هزاران شناور تجاری در طول سال برای دریافت سوخت و خدمات فنی به آن وابسته هستند.

کاهش فعالیت فجیره می‌تواند پیامدهایی مانند تغییر مسیر برخی کشتی‌های تجاری، افزایش هزینه سوخت‌رسانی، فشار بر بازار خدمات دریایی و افزایش هزینه عملیات کشتیرانی را ایجاد کند.

اهمیت فجیره تنها به خدمات بندری محدود نمی‌شود؛ این منطقه به دلیل برخورداری از ظرفیت‌های گسترده ذخیره‌سازی نفت و فرآورده‌های نفتی و همچنین نقش آن در مسیرهای جایگزین صادرات انرژی ابوظبی، بخشی از راهبرد امنیت انرژی امارات را تشکیل می‌دهد.

۳- کاهش ظرفیت حمل‌ونقل هوایی و اختلال در شبکه جهانی ارتباطات

هم‌زمانی اختلال در فرودگاه بین‌المللی دبی و فرودگاه زاید ابوظبی، می‌تواند تأثیر مستقیمی بر جایگاه هوایی امارات در سطح جهان داشته باشد.

فرودگاه دبی یکی از بزرگ‌ترین هاب‌های پروازهای بین‌المللی جهان و فرودگاه زاید نیز یکی از مراکز اصلی اتصال ابوظبی به شبکه جهانی حمل‌ونقل هوایی است.

اختلال در عملکرد این دو مرکز می‌تواند پیامدهایی همچون لغو یا تغییر مسیر پروازها، کاهش ظرفیت جابه‌جایی مسافر، اختلال در حمل بار هوایی، آسیب به گردشگری بین‌المللی و کاهش فعالیت شرکت‌های خدماتی وابسته به صنعت هوانوردی را به دنبال داشته باشد.

با توجه به نقش این فرودگاه‌ها در اتصال آسیا، اروپا و آفریقا، اثرات چنین اختلالی می‌تواند فراتر از مرزهای امارات احساس شود.

۴- ضربه به تصویر «هاب امن اقتصادی»

یکی از مهم‌ترین دارایی‌های امارات طی دهه‌های اخیر، ایجاد تصویر یک مرکز اقتصادی باثبات، امن و قابل اعتماد برای سرمایه‌گذاری جهانی بوده است.

بخش قابل توجهی از حضور شرکت‌های چندملیتی، مراکز منطقه‌ای تجارت و سرمایه‌گذاری خارجی در امارات، بر پایه همین ثبات زیرساختی و اطمینان از استمرار خدمات شکل گرفته است.

اختلال گسترده در چهار مرکز حیاتی می‌تواند بر اعتماد سرمایه‌گذاران، تصمیم شرکت‌ها برای استقرار مراکز منطقه‌ای، هزینه‌های بیمه و ارزیابی ریسک فعالیت اقتصادی در این کشور تأثیر بگذارد.

۵- پیامدهای منطقه‌ای و جهانی

اهمیت این زیرساخت‌ها تنها به اقتصاد داخلی امارات محدود نمی‌شود؛ زیرا این کشور طی سال‌های اخیر به یکی از حلقه‌های مهم شبکه تجارت، انرژی و حمل‌ونقل جهانی تبدیل شده است.

کاهش عملکرد این مراکز می‌تواند باعث انتقال بخشی از مسیرهای تجاری به بنادر رقیب، تعریف مسیرهای جایگزین توسط شرکت‌های لجستیکی، افزایش هزینه حمل کالا و طولانی‌تر شدن زمان تحویل در برخی زنجیره‌های تأمین شود.

البته شبکه تجارت جهانی از ظرفیت سازگاری برخوردار است و در صورت بروز اختلال، بخشی از جریان کالا و خدمات می‌تواند به مسیرهای جایگزین منتقل شود؛ اما این جابه‌جایی معمولاً با افزایش هزینه، کاهش بهره‌وری و ایجاد فشار مضاعف بر زیرساخت‌های جایگزین همراه خواهد بود.

در مجموع، اهمیت جبل‌علی، فجیره، فرودگاه دبی و فرودگاه زاید در این است که این چهار مرکز، صرفاً تأسیسات حمل‌ونقل نیستند؛ بلکه ستون‌های اصلی مدل اقتصادی امارات بر پایه تجارت، انرژی، لجستیک و اتصال به اقتصاد جهانی به شمار می‌روند.

وقتی چهار شریان حیاتی امارات هم‌زمان تحت فشار قرار گیرند

چهار مرکز جبل‌علی، فجیره، دبی و ابوظبی در واقع چهار حلقه یک زنجیره واحد هستند که تجارت دریایی، انرژی، حمل‌ونقل هوایی و جریان سرمایه را به یکدیگر متصل کرده‌اند.

امارات طی سه دهه گذشته توانسته است مزیت جغرافیایی خود را به یک مزیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل کند؛ اما همین تمرکز زیرساخت‌های حیاتی در چند نقطه محدود، اهمیت و حساسیت آنها را افزایش داده است.

اختلال گسترده در این مراکز می‌تواند نه‌تنها تجارت و اقتصاد داخلی امارات، بلکه شبکه‌های لجستیکی منطقه، مسیرهای حمل‌ونقل، بازار انرژی و بخشی از زنجیره تأمین جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، این چهار نقطه صرفاً تأسیسات اقتصادی نیستند، بلکه ستون‌های اصلی جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی امارات محسوب می‌شوند.