سرویس فرهنگ و هنر مشرق- درحالی‌که ماشین تبلیغاتی رژیم صهیونیستی سال‌هاست با تکرار کلیدواژه‌هایی نظیر امنیت ملی، مبارزه با تروریسم و دفاع از خود، می‌کوشد چهره‌ای مشروع از سیاست‌های نظامی خود ارائه کند، مستند تازه نازا(NAZA) محصول ۲۰۲۶، پنجره‌ای متفاوت به درون ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل گشوده است؛ پنجره‌ای که این بار نه از بیرون، بلکه از زبان کسانی باز می‌شود که خود در زنجیره تصمیم‌گیری و اجرای عملیات نظامی حضور داشته‌اند.
این مستند به کارگردانی «یووال آبراهام» و «راشل زور»، دو تن از سازندگان فیلم اسکاری «سرزمینی غیر از اینجا نیست»، تلاش می‌کند سازوکارهایی را آشکار کند که به ادعای مصاحبه‌شوندگان، مرگ شمار زیادی از غیرنظامیان فلسطینی در غزه را به بخشی از محاسبات نظامی اسرائیل تبدیل کرده است.
این فیلم در درجه نخست یک مستند تحقیقی مبتنی بر شهادت منابع نظامی ناشناس است، نه یک گزارش رسمی قضایی. بنابراین در بازنویسی، میان سه موضوع تفکیک خواهم کرد: آنچه در فیلم و شهادت‌ها مطرح می‌شود، آنچه گزارش‌های تحقیقی مستقل تأیید یا تقویت می‌کنند و آنچه تحلیل و استنتاج سیاسی است. این تفکیک برای انتشار روزنامه‌ای اهمیت اساسی دارد.
عنوان فیلم، خود حامل معنایی تکان‌دهنده است. نازا(NAZA) به اصطلاحی برگرفته از عبارت عبری( Nezek Agavi ) اشاره دارد؛ مفهومی که در ادبیات نظامی ارتش اسراییل به خسارت جانبی و تعداد مورد انتظار قربانیان غیرنظامی در یک حمله مربوط می‌شود.
اهمیت این اصطلاح در آن است که تلفات غیرنظامی در چنین چارچوبی صرفاً حادثه‌ای پیش‌بینی‌نشده نیست؛ بلکه می‌تواند پیش از اجرای حمله، به‌عنوان بخشی از برآورد عملیاتی ثبت شود.
به بیان روشن‌تر، فیلم از دستگاهی سخن می‌گوید که در آن، پیش از فروریختن ساختمان‌ها، احتمال کشته‌شدن انسان‌ها در محاسبات عملیاتی وارد می‌شود.
پشت‌بام‌های تل‌آویو؛ روایت از مرکز تصمیم‌گیری
یکی از ویژگی‌های متمایز فیلم، انتخاب محل تصویربرداری است. فیلم در تاریکی شب و بر فراز پشت‌بام‌های تل‌آویو آغاز می‌شود. شهری که چراغ‌هایش روشن است، مردمانش زندگی عادی دارند و رسانه‌هایش از امنیت و ثبات سخن می‌گویند؛ اما در همان حال، افرادی در برابر دوربین می‌نشینند و درباره سازوکارهایی صحبت می‌کنند که پیامدهایشان در فاصله‌ای نه‌چندان دور، عامل ویرانی خانه‌های غزه است. ۲۴ نظامی و نیروی اطلاعاتی اسرائیلی در این مستند حضور دارند. هویت و صدای آنان تغییر داده شده تا امکان افشای اطلاعات بدون شناسایی مستقیم فراهم شود.
اهمیت شهادت‌ها در آن است که موضوع صرفاً روایت قربانیان یا گزارش ناظران خارجی نیست؛ بلکه افرادی درباره عملکرد دستگاهی سخن می‌گویند که خود بخشی از آن بوده‌اند. این افراد درباره جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی اهداف، استفاده از فناوری‌های هوشمند، محاسبه تلفات و فرایند تأیید حملات توضیح می‌دهند.
به این ترتیب، «نازا» تلاش می‌کند تصویری از یک زنجیره به‌هم‌پیوسته ارائه کند؛ زنجیره‌ای که از اطلاعات تلفن همراه و داده‌های ارتباطی آغاز می‌شود و در نهایت می‌تواند به پرتاب بمب بر سر یک منطقه مسکونی منتهی شود.
دوربین در شب، بر پشت‌بام‌های تل‌آویو مستقر می‌شود. درحالی‌که شهر به زندگی عادی خود ادامه می‌دهد، گفت‌وگوهایی محرمانه درباره تصمیم‌هایی شکل می‌گیرد که در فاصله‌ای نه‌چندان دور، به ویرانی خانه‌ها و کشته‌شدن خانواده‌های فلسطینی در غزه منجر شده‌اند.
این تضاد تصویری، یکی از پایه‌های روایت مستند است:
در تل‌آویو، زندگی روزمره جریان دارد، در اتاق‌های عملیات، اهداف شناسایی و ارزیابی می‌شوند، در غزه، خانواده‌هایی که از تصمیمات نظامی بی‌خبرند، در معرض حمله قرار می‌گیرند.
کارگردانان با این شیوه می‌خواهند فاصله میان زندگی عادی جامعه تصمیم‌گیرنده و پیامدهای تصمیمات نظامی آن را به تصویر بکشند.
بیست‌وچهار شاهد؛ روایت از درون دستگاه نظامی
بر اساس معرفی رسمی فیلم و گزارش‌های منتشرشده درباره آن، محور اصلی مستند گفت‌وگو با ۲۴ نفر از افراد مرتبط با ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل است. این افراد از نیروهای عادی حاضر در میدان نبرد نیستند؛ بلکه برخی از آنان در واحدهای اطلاعاتی، شناسایی، تعیین اهداف و فرایندهای پشتیبانی از حملات فعالیت داشته‌اند.
هویت و صدای مصاحبه‌شوندگان برای حفاظت از آنان تغییر داده شده است. نکته مهم آن است که این افراد از موقعیتی درون سیستم سخن می‌گویند؛ یعنی درباره فرایندهایی توضیح می‌دهند که به گفته خودشان در آنها مشارکت داشته‌اند یا از نزدیک شاهدشان بوده‌اند.
بخش مهمی از پرسش‌های فیلم حول این موضوعات شکل می‌گیرد:
۱. چه کسی هدف حمله را تعیین می‌کند؟
۲. اطلاعات مربوط به محل حضور افراد چگونه جمع‌آوری می‌شود؟
۳. چگونه تعداد احتمالی کشته‌شدگان غیرنظامی محاسبه می‌شود؟
۴. چه مقامی مجوز حمله را صادر می‌کند؟
۵. آیا میان اهمیت هدف نظامی و تعداد غیرنظامیان در معرض خطر تناسب برقرار می‌شود؟
سازوکار شناسایی اهداف؛ از اطلاعات تلفن همراه تا تعیین محل حضور افراد
یکی از مهم‌ترین محورهای مستند، استفاده از سامانه‌های اطلاعاتی و الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای شناسایی افراد مظنون به عضویت در حماس است.
در این بخش، موضوع سامانه‌ای با نام Lavender مطرح می‌شود. این سامانه در گزارش‌های تحقیقی منتشرشده توسط نشریه +۹۷۲ Magazine نیز مورد بررسی قرار گرفته بود. بر اساس آن گزارش‌ها، سامانه با تحلیل انبوه داده‌ها و ارتباطات، فهرستی از افرادی تهیه می‌کرد که احتمال عضویت آنها در گروه‌های مسلح فلسطینی مطرح بود. ادعای مهم مطرح‌شده در فیلم این است که استفاده گسترده از چنین سامانه‌ای، امکان تبدیل اشتباهات اطلاعاتی به اهداف نظامی را افزایش می‌دهد.
یکی از مصاحبه‌شوندگان درباره خطای احتمالی سامانه سخن می‌گوید و مدعی است که افراد بسیاری ممکن است به‌اشتباه در دسته‌بندی نیروهای حماس قرار گرفته باشند.
این موضوع یک مسئله اساسی را مطرح می‌کند: آیا تصمیم درباره مرگ یک انسان می‌تواند به خروجی یک الگوریتم وابسته شود؟
ارتش اسرائیل مدعی است Lavender صرفاً یک پایگاه داده برای تطبیق و سازمان‌دهی اطلاعات است و حضور نام یک فرد در آن به معنای تبدیل‌شدن او به هدف مجاز حمله نیست.
بنابراین باید توجه داشت که فیلم درباره کارکرد عملیاتی این سامانه ادعاهایی دارد که ارتش اسرائیل بخشی از تفسیر ارائه‌شده درباره آنها را رد کرده است.
عملیات «Where's Daddy»؛ وقتی خانه به محل شناسایی هدف تبدیل می‌شود
یکی از تکان‌دهنده‌ترین موضوعات مستند، برنامه‌ای است که با نام «Where's Daddy» معرفی می‌شود. بر اساس روایت مصاحبه‌شوندگان، این سازوکار برای شناسایی زمان بازگشت افراد موردنظر به خانه‌هایشان استفاده می‌شد.
منطق عملیاتی که در فیلم شرح داده می‌شود، چنین است:
- فرد مظنون به عضویت در گروه مسلح شناسایی می‌شود.
- ارتباطات و موقعیت مکانی او زیر نظر قرار می‌گیرد.
- زمان بازگشت او به خانه مشخص می‌شود.
- اطلاعات مربوط به محل حضور او برای برنامه‌ریزی حمله مورد استفاده قرار می‌گیرد و این موضوع اخلاقی کاملا حل شده است که اگر در آن محل خانواده یا کودکان زندگی می‌کنندف حمله انجام خواهد شد.
یکی از مصاحبه‌شوندگان توضیح می‌دهد که حمله در خانه می‌تواند از نظر عملیاتی ساده‌تر باشد؛ زیرا محل حضور هدف قابل پیش‌بینی‌تر است. در نتیجه، فیلم این پرسش را پیش می‌کشد که آیا راحتی عملیاتی می‌تواند بر حفاظت از جان افراد غیرنظامی مقدم شود؟ گزارش‌های تحقیقی پیشین نیز درباره این سازوکار و شیوه‌های شناسایی اهداف منتشر شده‌اند.
محاسبه تلفات؛ عددهایی که جای انسان را می‌گیرند
بخش مهم دیگر فیلم درباره محاسبه تعداد غیرنظامیانی است که ممکن است در جریان یک حمله کشته شوند. مصاحبه‌شوندگان از سطوح مختلف مجاز تلفات احتمالی سخن می‌گویند. یکی از ادعاهای جنجالی مستند، اشاره به امکان تأیید حمله‌ای با برآورد ۵۰۰ کشته غیرنظامی در برابر هدف‌گیری یک فرد است.
این ادعا از نظر سیاسی بسیار مهم است، در عین حال، اصل وجود ارزیابی تلفات احتمالی در عملیات نظامی موضوعی شناخته‌شده است. اختلاف اصلی بر سر این است که این ارزیابی چگونه انجام شده، چه کسی درباره آن تصمیم گرفته و چه میزان تلفات با مزیت نظامی مورد انتظار تناسب داشته است.
از حمله به افراد تا تخریب گسترده مناطق مسکونی
روایت فیلم در ادامه از عملیات هدفمند علیه اشخاص فراتر می‌رود. برخی مصاحبه‌شوندگان درباره تخریب محله‌ها، عملیات زمینی، مناطق ممنوعه و تغییر شرایط زندگی در شمال غزه صحبت می‌کنند. در این بخش، پرسش از مرز عملیات نظامی عبور می‌کند و به مسئله کنترل سرزمین و جابه‌جایی جمعیت می‌رسد.
برخی منابع مصاحبه‌شونده تخریب و آوارگی ساکنان غزه را بخشی از یک هدف راهبردی برای تصرف یا کنترل سرزمین توصیف می‌کنند.
این ادعا یکی از مهم‌ترین نقاط سیاسی مستند است؛ زیرا در صورت اثبات، مسئله دیگر فقط رعایت‌نشدن احتیاط‌های نظامی نیست، بلکه احتمال وجود اهدافی فراتر از شکست نظامی حماس مطرح می‌شود.
مسئولیت؛ فرار از پاسخ‌گویی با عنوان مأموریت فنی
یکی از جنبه‌های قابل تأمل فیلم، گفت‌وگو درباره مسئولیت شخصی افراد است.
بعضی مصاحبه‌شوندگان خود را حلقه‌ای کوچک در یک دستگاه بزرگ معرفی می‌کنند. یکی از آنها مسئولیتش را فنی توصیف می‌کند و دیگری خود را چرخ‌دنده‌ای کوچک در ماشین نظامی می‌داند.
این همان نقطه‌ای است که فیلم از گزارش نظامی به مطالعه روان‌شناسی قدرت تبدیل می‌شود. وقتی هر فرد مسئولیت را به مقام بالاتر منتقل می‌کند، چگونه می‌توان مسئولیت نهایی را مشخص کرد؟ کارگردان در مواجهه با یکی از مصاحبه‌شوندگان که از ناتوانی خود در ادامه مشارکت سخن می‌گوید، یادآوری می‌کند که مشارکت گذشته او نیز در این زنجیره اهمیت دارد. این صحنه، از نظر مفهومی، یکی از محورهای اخلاقی فیلم است: آیا کناره‌گیری امروز، مسئولیت دیروز را از میان می‌برد؟
سکوت جامعه؛ شهر روشن، جنگ تاریک
در لایه تصویری فیلم، نماهای طولانی از آپارتمان‌ها، شهروندان و زندگی عادی تل‌آویو وجود دارد. این تصاویر در تقابل با گفت‌وگوهای مربوط به عملیات نظامی قرار می‌گیرند.
فیلم می‌خواهد نشان دهد که ماشین جنگی فقط در اتاق‌های عملیات و پایگاه‌های نظامی مستقر نیست؛ بلکه در بطن جامعه‌ای فعالیت می‌کند که ممکن است بخش بزرگی از آن، از جزئیات تصمیمات نظامی اطلاع نداشته باشد یا نخواهد با پیامدهای آن مواجه شود.
در اینجا مخاطب با پرسشی اجتماعی روبه‌رو می‌شود؛ آیا مسئولیت فقط متوجه فرماندهان و تصمیم‌گیرندگان است یا جامعه‌ای که سیاست‌های جنگی را تحمل، تأیید یا نادیده می‌گیرد نیز باید مورد پرسش قرار گیرد؟
این پایان‌بندی از مهم‌ترین نقاط قوت هنری مستند به شمار می‌رود.
ماشین اداری مرگ؛ مهم‌ترین مفهوم سیاسی فیلم
مهم‌ترین پیام سیاسی «نازا»، نمایش خشونت به‌عنوان یک فرایند سازمان‌یافته است. در این نگاه، کشتار گسترده الزاماً محصول تصمیم ناگهانی یک فرمانده خشن نیست؛ بلکه ممکن است از مجموعه‌ای از تصمیمات اداری، اطلاعاتی، فنی و نظامی حاصل شود.
یک واحد اطلاعاتی داده جمع‌آوری می‌کند؛ واحد دیگر هدف را ارزیابی می‌کند؛ کارشناسان میزان تلفات احتمالی را برآورد می‌کنند؛ فرمانده مجوز می‌دهد و خلبان یا سامانه تسلیحاتی عملیات را اجرا می‌کند. در چنین ساختاری، هر فرد ممکن است ادعا کند فقط وظیفه خود را انجام داده است.
این موضوع با مفهوم «ابتذال شر» در اندیشه سیاسی و اخلاقی هانا آرنت قابل مقایسه است؛ یعنی وضعیتی که در آن، اطاعت اداری و عادی‌شدن فرایندها می‌تواند امکان ارتکاب اعمال هولناک را فراهم کند.
این مقایسه، البته به معنای یکسان‌دانستن همه موقعیت‌های تاریخی نیست؛ بلکه درباره سازوکار روانی و سازمانی انتقال مسئولیت است.
هوش مصنوعی و جنگ؛ ظهور قدرت بدون چهره
یکی از نقدهای جدی فیلم متوجه استفاده نظامی از هوش مصنوعی است. سامانه‌های الگوریتمی می‌توانند حجم عظیمی از اطلاعات را در زمانی کوتاه پردازش کنند؛ اما سرعت پردازش الزاماً به معنای صحت نتیجه نیست.
سه خطر اساسی وجود دارد:
اول: خطای داده. اگر اطلاعات اولیه ناقص یا اشتباه باشد، خروجی سامانه نیز می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
دوم: مقیاس‌پذیری خشونت. فناوری امکان تولید تعداد زیادی پیشنهاد هدف را در زمان کوتاه فراهم می‌کند.
سوم: پنهان‌شدن مسئولیت. تصمیم‌گیرنده می‌تواند بخشی از مسئولیت را به سیستم فنی نسبت دهد.
حقوق بین‌الملل؛ فاصله میان توجیه نظامی و مشروعیت حقوقی
سه اصل در حقوق بشردوستانه بین‌المللی اهمیت اساسی دارند:
- تفکیک: حمله باید متوجه هدف نظامی باشد، نه غیرنظامیان.
- تناسب: خسارت پیش‌بینی‌شده به غیرنظامیان نباید در مقایسه با مزیت نظامی مشخص و مستقیم مورد انتظار، بیش از حد باشد.
- احتیاط: طرف‌های درگیر باید اقدامات عملی ممکن برای کاهش آسیب به غیرنظامیان را انجام دهند.
نکته مهم این است که حضور نیروهای مسلح در یک منطقه مسکونی، تمام ساکنان آن منطقه را به هدف نظامی تبدیل نمی‌کند.
همچنین هشدار تخلیه به معنای سلب خودکار حمایت حقوقی از غیرنظامیان نیست.
تناقض میان امنیت ملی و اخلاق سیاسی
اسرائیل در دفاع از عملیات خود به حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳، کشته‌شدن حدود ۱۲۰۰ نفر و گروگان‌گیری حدود ۲۵۰ نفر اشاره می‌کند. اما مسئله اینجاست که حق دفاع از خود، مجوز نامحدود برای استفاده از قدرت نظامی ایجاد نمی‌کند.
از منظر سیاسی، «نازا» می‌پرسد آیا امنیت ملی می‌تواند به توجیهی تبدیل شود که هرگونه محدودیت اخلاقی و حقوقی را به حاشیه براند؟
این سؤال از نظر حقوقی نیز مهم است؛ زیرا مشروعیت آغاز یک عملیات نظامی و مشروعیت تک‌تک حملات در جریان آن، دو مسئله جداگانه‌اند.
بحران مشروعیت بین‌المللی اسرائیل
یکی از خوانش‌های مهم فیلم، پیوند میان تخریب غزه و بحران مشروعیت بین‌المللی اسرائیل است. به اظهارات برخی منابع فیلم درباره ضرورت پیشبرد اهداف میدانی پیش از ازدست‌رفتن مشروعیت بین‌المللی اسرائیل اشاره شده است.
این موضوع یک تناقض راهبردی ایجاد می‌کند:
هرچه عملیات نظامی گسترده‌تر شود، ممکن است فشار سیاسی و حقوقی بین‌المللی نیز افزایش یابد؛ و هرچه این فشار افزایش پیدا کند، هزینه دیپلماتیک و امنیتی عملیات بیشتر خواهد شد.
نبود صدای فلسطینی‌ها
یکی از نقدهای مهم این است که مستند درباره مرگ و زندگی فلسطینی‌هاست، اما تمام روایت اصلی آن از زبان اسرائیلی‌ها بیان می‌شود.
این مسئله از نظر سینمایی قابل بحث است: آیا برای اثبات یک سازوکار نظامی، شهادت عوامل آن کافی است یا باید تجربه قربانیان نیز در متن اصلی روایت حضور داشته باشد؟
خطر جهت‌گیری از پیش تعیین‌شده
برخی منتقدان معتقدند تدوین و انتخاب شهادت‌ها به شکلی انجام شده که مخاطب به سمت یک نتیجه سیاسی مشخص هدایت می‌شود.
در مقابل، سازندگان می‌گویند تحقیق آنان محدود به ۲۴ مصاحبه نهایی نبوده است؛ تیم تولید با بیش از ۱۰۰ منبع مطلع گفت‌وگو کرده و برای راستی‌آزمایی از اسناد محرمانه افشاشده، بررسی حملات مشخص و منابع مکمل استفاده کرده است.
این توضیح اهمیت دارد، اما مخاطب همچنان نمی‌تواند تمام مستندات پشت پرده تحقیق را مشاهده کند.
این مستندات چنان موجی را در جشنواره ونیز ساخت که ارتش اسرائیل به آن واکنش نشان داد و در بیانیه خود نوشت: روایت فیلم تصویری ناقص و تحریف‌شده از روند تعیین و تصویب اهداف ارائه می‌کند. برخی مصاحبه‌شوندگان فقط در مراحل ابتدایی اطلاعاتی فعالیت داشته‌اند و از تمام مراحل تصمیم‌گیری اطلاع نداشته‌اند. Lavender یک پایگاه اطلاعاتی است، نه فهرستی از افرادی که صرفاً به دلیل حضور در آن مجاز به هدف‌گیری باشند. برآورد تلفات غیرنظامی بخشی از الزامات حقوقی و عملیاتی است و لزوماً نشانه بی‌اعتنایی به جان غیرنظامیان نیست.
این دفاعیات باید در کنار شهادت‌های فیلم و تحقیقات مستقل یک نهاد حقوق بشری سنجیده شوند، نه اینکه صرفاً به دلیل انتشار از سوی یک نهاد نظامی پذیرفته شوند.
در مقابل، گاردین اعلام کرده است که تحقیق پشت فیلم با بیش از ۱۰۰ منبع انجام شده و افراد حاضر در مستند صرفاً نیروهای رده‌پایین و محدود به مراحل اولیه نبوده‌اند؛ برخی از آنها در مراحل عملیاتی و تأیید حملات نیز نقش داشته‌اند.
نکته قابل توجه این است که اختلاف طرفین فقط بر سر اصل وجود سامانه‌های اطلاعاتی نیست؛ بلکه درباره نحوه استفاده از آنها، میزان اختیار انسانی، استانداردهای تأیید اهداف و چگونگی ارزیابی خطر برای غیرنظامیان اختلاف دارند.
واکنش سیاسی در اسرائیل؛ افشاگر یا خائن؟
بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، بنیامین نتانیاهو و برخی مقام‌های اسرائیلی واکنش تندی به مستند نشان دادند. حتی موضوع سلب تابعیت کارگردانان و برخورد قضایی با برخی افشاگران مطرح شد. چنین واکنشی خود به یک موضوع سیاسی تبدیل شده است.
در یک نظام سیاسی که خود را برخوردار از آزادی بیان و رسانه‌های مستقل معرفی می‌کند، برخورد با افشاگرانی که درباره عملکرد دستگاه نظامی اطلاعات ارائه می‌کنند، پرسش‌هایی درباره حدود تحمل انتقاد از نهادهای امنیتی ایجاد می‌کند.
البته افشای اطلاعات نظامی محرمانه نیز موضوعی مستقل و دارای ملاحظات قانونی و امنیتی است؛ اما برچسب‌زنی سیاسی نمی‌تواند جایگزین بررسی صحت ادعاها شود.
اما پرسش اساسی اینجاست: چگونه ممکن است مرگ انسان‌هایی که هیچ مشارکتی در عملیات نظامی ندارند، در یک فرایند اداری و فنی به عددی قابل محاسبه تبدیل شود؟
مستند؛ سندی مهم، اما نه پایان تحقیق
«نازا» را باید اثری مهم در تاریخ مستندسازی جنگ غزه دانست؛ اثری که به جای تمرکز صرف بر تصاویر ویرانی، به سراغ سازوکارهایی رفته است که می‌توانند ویرانی را ممکن کنند. از سوی دیگر، واکنش تند مقام‌های اسرائیلی و تلاش برای بی‌اعتبارکردن کارگردانان نیز جایگزین پاسخ‌گویی مستند به پرسش‌های مطرح‌شده نیست.
اکنون مسئله اصلی، نه صرفاً موفقیت یک فیلم در جشنواره ونیز، بلکه ضرورت بررسی مستقل اسناد، شهادت‌ها و تصمیمات نظامی است. اگر در ساختار نظامی هر کشوری، مرگ انسان‌های غیرنظامی به عددی در یک سامانه اطلاعاتی تبدیل شود، جامعه جهانی حق دارد درباره آن سؤال کند. اگر فناوری برای افزایش دقت و کاهش تلفات به کار گرفته می‌شود، باید نتیجه عملی آن نیز قابل ارزیابی باشد.
اگر اسراییل مدعی رعایت حقوق بین‌المللاست، باید اسناد و شواهد مربوط به تصمیمات خود را در برابر نهادهای مستقل پاسخ‌گو قرار دهندو اگر کسی در یک زنجیره عملیاتی مدعی است فقط مأمور اجرای دستور بوده، این ادعا به‌تنهایی او را از مسئولیت مبرا نمی‌کند.
«نازا» در نهایت یک پرسش بزرگ را پیش روی جهان قرار می‌دهد: وقتی مرگ غیرنظامیان در یک ساختار نظامی پیش‌بینی، محاسبه و پذیرفته می‌شود، مرز میان خطای جنگی و سیاست سازمان‌یافته خشونت کجاست؟ این پرسش را نمی‌توان با شعارهای امنیتی، تبلیغات رسانه‌ای یا اتهام‌زنی به افشاگران خاموش کرد. پاسخ آن باید در اسناد، تحقیقات مستقل و سازوکارهای واقعی پاسخ‌گویی جست‌وجو شود. این مصادیق در حالیکه مطرح می شود که در حمله نظامی مشترک به ایران غیرنظامیان بسیاری از جمله ۱۶۸ دانش آموز در حوادث غزه کشته شده‌اند.
اما در مورد حوادث غزه تاریخ درباره آنچه در غزه رخ داده است، تنها بر اساس بیانیه‌های دولت‌ها قضاوت نخواهد کرد؛ بلکه به اسناد، شهادت‌ها و مسئولیت کسانی خواهد نگریست که در این زنجیره تصمیم‌گیری نقش داشته‌اند.