سرویس دفاع و امنیت مشرق _ نشریه انگلیسی فایننشال تایمز که سابقه انتشار مدارک و مطالبی در خصوص همکاری فضایی بین ایران و چین را دارد حالا در گزارشی جدید به سراغ همکاری نظامی جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه رفته است. همکاری که البته در یک مورد بسیار حساس و راهبردی طبقه بندی شده و در صورت صحت و تکمیل شدن می تواند توانایی نظامی ایران به جرات دچار یک جهش بلند کند.

*آنچه در این مطلب می آید صرفا بر اساس و پایه گزارش نشریه فایننشال تایمز انگلیس بوده و قطعا انعکاس دهنده نظرات پایگاه خبری - تحلیلی مشرق نیست.

نشریه انگلیسی از پروژه مشترکی با کد C۴۳۰L بین ایران و روسیه نام می برد که از سال ۲۰۲۳ آغاز شده و تا به امروز نیز ادامه دارد. این نشریه در ابتدا صحبت از کمک های فنی و نه فروش سلاح به ایران را مطرح می کند. کمک هایی که ایران را قادر می سازد تا بتواند موشک های کروز ضد کشتی با سرعت مافوق صوت را بسازد.

هدف اصلی در این بحث کمک به ایران در حقیقت در حوزه ساخت پیشران یا همان موتور رم جت برای موشک های کروز است که باعث می شود موشک کروز بتواند به سرعت های مافوق صوت دست پیدا کند. این نوع موشک ها را می توان هم در موشک های کروز در نقش ضد کشتی و هم در نقش حمله به اهداف زمینی مورد استفاده قرار داد.

سیستم پیشران رم جت چیست؟

قبل از پرداختن به روایت های نشریه فایننشال تایمز بهتر است کمی با سیستم پیشران رم جت آشنا شویم. موتورهای رم‌جت را می‌توان از نظر ساختاری ساده‌ترین نوع از موتورهای جت برشمرد چراکه در آن کمپرسور برای فشرده سازی هوای ورودی و توربین وجود ندارد و در حقیقت از حرکت رو به جلوی موتور برای فشرده‌سازی هوای ورودی به موتور استفاده می‌شود.

اساس کار موتورهای رم‌جت بر پایه پدیده‌ای بنام Ram Effect است که در حقیقت همان فشرده شدن و تراکم خود به خود هوا در اثر حرکت یک وسیله با سرعت بسیار زیاد است. این پدیده از سرعت‌های ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت به بالا خود را نشان می‌دهد و تا سرعت صوت و حتی سرعت‌های بالاتر از ۳ ماخ به حداکثر بازدهی خود نمی‌رسد. به همین دلیل است که در چنین سرعتی فشرده شدن هوا تا اندازه‌ای است که تراکم لازم برای عملکرد کامل موتور احتراق به وجود می‌آید و عملا دیگر نیازی به کمپرسور موتور و در پی آن توربین برای چرخاندن کمپرسور نخواهد بود.

از آنجایی که احتراق موتور در سرعت مافوق صوت مانند روشن کردن یک کبریت در گرباد است، برای ایجاد احتراق در موتورهای رمجت، قسمتی در ابتدای موتور به شکل یک شیء مخروطی با نام دفیوزر تعبیه شده که وظیفه دارد با تولید امواج ضربه‌ای، سرعت هوای ورودی به موتور را به زیر سرعت صوت برساند.

در اینجا مجددا پدیده رم افکت بروز پیدا کرده و انرژی جنبشی هوا تبدیل به فشار و حرارت بالا میشود که این فشار و حرارت تراکم لازم برای احتراق را فراهم می‌آورد. پس از این مرحله و ورود هوای فشرده به محفظه احتراق و ترکیب با سوخت و جرقه شمع، احتراق صورت می‌گیرد و در مرحله بعد وارد قسمت بسیار مهمی در موتورهای رم جت با نام Flame Holder یا شعله نگهدار می‌شود که وظیفه مدیریت شعله های خروجی حاصل از احتراق را بر عهده دارد و در نهایت با خروج گازهای خروجی از قسمت انتهایی موتور، نیروی پیشران حاصل می‌شود.

روایت انگلیسی از همکاری راهبردی ایران و روسیه

در ادامه به سراغ بحث اطلاعات منتشر شده توسط نشریه فایننشال تایمز در خصوص پروژه C۴۳۰L می رویم. کارشناسان نظامی که با این نشریه انگلیسی در این زمینه همکاری داشتند اعلام کردند که این انتقال فناوری که در رده علوم و توانایی های راهبردی طبقه بندی می شود مسئله ای بسیار حساس است که لازمه داشتن چراغ سبز از بالاترین مقامات سیاسی در روسیه را نیاز دارد.

این نشریه به این نکته اشاره می کند که بر اساس اطلاعات در دسترس آنها ایران سیستم پیشران رم جتی را ساخته و آزمایش کرده است ولی مشخص نیست آیا این سیستم با کمک روسیه ساخته شده یا نه و ایضا این مسئله که هنوز مشخص نیست همکاری دو طرف وارد بخش طراحی و ساخت یک موشک با این پیشران شده باشد.

یکی از افسران سابق سازمان CIA که در حال حاضر با اندیشکده های حوزه نظامی همکاری دارد با دیدن اسناد در اختیار نشریه فایننشال تایمز می گوید که این توانایی برای این یک توانایی راهبردی خواهد بود که می تواند شناورهای آمریکایی در منطقه را مورد تهدید قرار بدهد.

این نشریه در گزارش خود به این مسئله اشاره می کند که در نگاه سطحی روابط نظامی بین ایران و روسیه در مسائلی مثل ارسال پهپادهای انتحاری شاهد از طرف ایران به روسیه برای جنگ اوکراین و از طرف روسیه حمایت های اطلاعاتی و پشتیبانی از ایران در جریان جنگ با آمریکا بوده است اما پروژه C۴۳۰L نشان دهنده شکل راهبردی روابط بین تهران و مسکو است که به ایران کمک می کند به تنهایی یک سیستم تسلیحاتی راهبردی را بسازد.

همکاری دو طرفه بین ایران و یک شرکت بسیار خاص روسی

در این گزارش این طور روایت شده است که از طرف روسیه در ابتدا شرکت روس ابارون اکسپورت به عنوان شرکت اصلی دولتی مدیر هرگونه خرید و فروش تسلیحات و خدمات نظامی روسی با وزارت دفاع ایران وارد مذاکره شده و البته بحث تخصصی و فنی کار از سمت روس ها در اختیار شرکت NPO Mashinostroyeniya است.

وقتی صحبت از شرکت NPO Mashinostroyeniya می شود باید بدانیم که روس ها یکی از قدیمی ترین و البته قوی ترین بازیگران خود را به میدان آورده اند. این شرکت که فعالیت آن در حوزه راکتی و موشکی است کار خود را از سال ۱۹۴۴ میلادی آغاز کرده و در روزمه کاری آن نام محصولات بسیار خاصی دیده می شود. از موشک های قاره پیمای UR ۱۰۰ و UR ۲۰۰ تا موشک های ضد کشتی مثل سری P-۵۰۰ Bazalt، P-۷۰۰ Granit و موشک هایپرسونیک زیرکن و البته موشک کروز ضد کشتی مافوق صوت سری P-۸۰۰ Oniks که در بازار صادراتی با نام یاخونت نیز شناخته می شود.

در نهایت قرارداد بین طرفین روسی و ایرانی در نوامبر ۲۰۲۳ میلادی (آبان ماه سال ۱۴۰۲ ) به امضاء رسیده است. از آن زمان تا به امروز بنا به ادعای این نشریه تعدادی زیادی از مقامات روسی از جمله مهندسین و کارشناسان شرکت روسی NPO Mashinostroyeniya به ایران سفر کردند و جلسات زیادی را با همتایان ایرانی خود برگزار کردند. همان طور که در ابتدا اشاره شد در این گزارش آماده است که ایران سیستم پیشران رم جت خود را طراحی و آزمایش کرده است، بر اساس مدارک دیده شده توسط خبرنگاران این روزنامه، ایران اقدام به انتقال اطلاعات و یافته های خود در بحث پیشران رم جت به متخصصان روسی کرده تا آنها به بررسی داده ها بپردازند.

بر اساس گزارش نشریه فایننشال تایمز، کارشناسان روسی بعد از بررسی حجم بسیار بالایی از اطلاعات که از ایران رسیده از جمله اطلاعات تله متری گرفته شده در آزمایش (که نشان می دهد ایران واقعا اقدام به آزمایش موتور رم جت کرده است) لیستی از سوالات جدید را برای همکاران ایرانی خود ارسال کردند. سوالاتی مثل تغییرات در سوخت موشک در جریان آزمایش، میزان پایداری محفظه احتراق، وضعیت ورودی هوا و نازل موتور در جریان آزمایش و از همه مهمتر این که آیا بعد از یک دقیقه ای از آزمایش که ارسال اطلاعات قطع شده بوده آیا موتور همچنان به فعالیت خود ادامه داده یا خیر.

بر اساس اطلاعات موجود مهندسان و کارشناسان روسی بر اساس اطلاعات ارسالی از طرف ایران اقدام به انجام عیب یابی و تصحیح های لازم کردند. در این بین و در فاصله سال های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ چندین سفر توسط مسئولین، مهندسین و طراحان روسی برای پروژه C۴۳۰L به ایران انجام شده است. در گزارش روزنامه انگلیسی نام برخی از افراد سفر کرده به ایران مطرح شده که همگی عمدتا از طراحان بزرگ و مهم شرکت NPO Mashinostroyeniya بوده اند.

از جمله این افراد - بر اساس گزارش روزنامه انگلیسی - می توان به الکساندر درگاچو، جانشین رییس وقت شرکت NPO Mashinostroyeniya در حوزه تولیدات دفاعی که البته سابقه طولانی در حوزه طراحی موشک های کروز دریایی نیز دارد، نفر بعدی الکساندر چباکوو رییس بخش طراحی سیستم های پیشران هواتنفسی شرکت مورد نظر و شخص مهم دیگر یوری پوروخورچوک مسئول بخش طراحی آیرودینامکی موشک ها و محاسبات بالستیکی این شرکت بوده است.

در این گزارش همچنین به برخی از تلاش های ایران در حوزه پیشران رم جت و موشک های کروز مافوق صوت نیز اشاره شده است. برای نمونه تصویر معروفی از نمایشگاهی در داخل ایران در پاییز سال ۱۳۹۸ در این گزارش کار شده که یک نمونه از یک موتور رم جت ایرانی به رهبری شهید نشان داده شده است و همچنین به برخی اخبار در سالهای اخیر مبنی بر ساخت و یا آزمایش موشک های کروز مافوق صوت در رسانه های داخلی ایران اشاره شده است.

در مجموعه کارشناسان نشریه فایننشال تایمز اعتقاد دارند که اولا فشار وارد شده خصوصا در بحث حملات عمقی اوکراین به داخل خاک روسیه در سالهای اخیر و تهدیدات پوتین مبنی بر تلافی بر علیه غرب به احتمال زیاد یکی از دلایل مهمی است که روس ها حاضر شدند نه به سمت فروش خود سلاح و بلکه در اختیار دادن این فناوری بسیار حساس به ایران شوند.

مسئله بعدی این که با نگاهی به فناوری های موجود در داخل ایران در حوزه موشکی می توان گفت ایران در حوزه هایی مثل طراحی و ساخت موشک های کروز مادون صوت و موشک های هایپرسونیک با رفتار بالستیکی به سطح بالایی از تجربه و توانایی طراحی و ساخت رسیده است و بحث پیشران های رم جت یکی از مهم ترین بخش هایی بوده که ایران سالها در آن تلاش کرده و شاید نتوانسته تا به امروز به نتیجه دلخواه در این زمینه برسد که حالا با کمک روس ها به احتمال زیاد این مسئله تغییر خواهد کرد.

این نشریه در پایان گزارش خود به این مسئله نیز اشاره کرده که ارتباطات بین دو طرف در خصوص این پروژه ادامه دارد و در تابستان سال جاری تهران و مسکو در حال مذاکره برای انجام بخش بعدی این پروژه C۴۳۰L هستند.

چه خواهد شد اگر C۴۳۰L صحت داشته باشد؟

آنچه در بالا مطرح شد تقریبا مهم ترین بخش های گزارش روزنامه انگلبسی فایننشال تایمز بود. در ادامه قصد داریم البته صرفا با فرض این مسئله که اصولا اگر پروژه ای به نام C۴۳۰L وجود داشته باشد و به موفقیت برسد به شما بگوییم که در ادامه چه اتفاقاتی برای کشور ما در حوزه موشکی می تواند رخ بدهد.

با فرض صحت آنچه تا به اینجا گفته شده و البته علم به این مسئله که ایران قطعا خود نیز یک برنامه توسعه پیشران رم جت را داشته است می توان گفت احتمالا مقصد اولیه برای تولید محصولات یک موشک کروز مافوق صوت ضد کشتی باشد. زمانی که نگاه به شرکت مشاور روسی یعنی NPO Mashinostroyeniya و محصولات آن هم داریم اصولا تنها گزینه موجود موشک های سری P-۸۰۰ Oniks که از پیشران رم جت بهره می برد.

موشک مورد نظر علاوه بر نیروهای مسلح روسیه تحت پروژه براهموس به هندوستان نیز صادر شده است. این موشک ها در نقش حمله به اهداف زمینی هم در جریان حضور نظامی روسیه در سوریه، هم در جنگ روسیه و اوکراین و هم موشک های سری براهموس در جریان درگیری بهار سال گذشته هند و پاکستان مورد استفاده قرار گرفتند.

نکته مهم و اصلی در خصوص یک موشک کروز مافوق صوت سرعت بالای آن است که با قابلیت ذاتی موشک های کروز یعنی پرواز در ارتفاع پایین ترکیب می شود و مقابله با این هدف را برای هر نیروی بسیار سخت می کند.

زمانی که به گزارش های منتشر شده در طول سالهای جنگ بین روسیه و اوکراین از طرف واحد های پدافندی ارتش اوکراین نگاه می کنیم موشک های یاخونت شلیک شده از سیستم موشکی متحرک زمین پایه باستیون جزو مهم ترین تهدیدات برای آنها بودند که سیستم پدافندی اوکراین نیز کمترین موفقیت را در برابر آنها داشته و علت اصلی در این شکست ها نیز سرعت بالای موشک مورد نظر اعلام شده است.

در جریان درگیری سال گذشته بین هند و پاکستان هم اگر چه که توجهات اکثرا به سمت ضربه سنگین نیروی هوایی پاکستان به طرف هندی در رزم هوایی و سرنگون کردن چندین جنگنده از جمله رافال معطوف شد اما در فاز بعدی این موشک های براهموس هوا پرتاب شلیک شده از جنگنده های سوخو ۳۰ نیروی هوایی هند بودند که به صورت همزمان چند پایگاه هوایی پاکستان را هدف قرار داده و تا حدی توازن بین طرف را بر قرار و در نهایت موجب آتش بس بین دو قدرت اتمی شد.

اما مسئله آخر که شاید مهم ترین بحث در این گزارش با است این مطلب به حساب می آید که روسیه در حال فروش یک جنگ افزار یا یک سیستم پیشرانه به عنوان یک محصول آماده نبوده و بلکه در حال انتقال فناوری و کمک به توسعه پروژه پیشران رم جت در ایران است. به بلوغ رسیدن و بومی شدن کامل این فناوری در داخل ایران باعث باز شدن یکی از مهم ترین گره های گلوگاهی در توسعه فناوری موشک های کروز ایرانی بوده و اهمیت آنها در زرادخانه ایران را بسیار افزایش می دهد. ایضا مسئله استفاده از این فناوری در توسعه دیگر موشک ها خصوصا موشک های هوا به هوای برد بلند نیز از جمله بحث های بسیار مهم و راهبردی دیگر است که البته در زمانی دیگر باید به آن پرداخت.