به گزارش مشرق، ورود کاروان اسرای کربلا به شام در روز اول صفر، روایتی است که مرحوم شیخ عباس قمی در کتاب «نفس المهموم» به آن اشاره کرده است. اما اینکه این کاروان داغدیده دقیقاً چند روز در راه بودهاند و از چه مسیری خود را به شام رساندهاند، همواره یکی از ابهامات تاریخی بوده است.
برای باز کردن این گره تاریخی و پی بردن به مسیر حرکت اسرا، به معتبرترین و کاملترین منبع موجود یعنی «دانشنامه امام حسین (ع)» رجوع کردهایم؛ دانشنامهای که حاوی ۴ هزار و ۱۹۱ حدیث و گزارش تاریخی درباره سیدالشهدا (ع) است و حاصل ۱۰ سال کار پژوهشی به همت مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث و تحت نظر آیتالله ریشهری است.
جستوجو در میان مسیرهای احتمالی کوفه تا شام
راه اول: راه بادیه (قویترین احتمال)
شهرت: راه بادیه الشام
طول مسیر: تقریباً ۸۰۰ کیلومتر
ویژگی: کوتاهترین مسیر برای رسیدن از کوفه به شام
واکاوی جغرافیایی و تاریخی: کوفه در عرض جغرافیایی حدود ۳۲ درجه و دمشق در عرض جغرافیایی حدود ۳۳ درجه واقع است. این بدان معناست که مسیر طبیعی میان این دو شهر تقریباً روی یک مدار قرار دارد و نیازی به بالا رفتن و پایین آمدن روی زمین جز در حد کسری از یک درجه نیست. روی این مدار راهی واقع بوده که به راه بادیه مشهور بوده است.
مشکل اصلی این راه کوتاه، گذشتن آن از صحرای بزرگ میان عراق و شام است که از روزگاران کهن به «بادیه الشام» مشهور بوده و فقط برای افرادی قابل استفاده بوده که امکانات کافی (بهویژه آب) برای پیمودن مسافتهای طولانی داشتهاند؛ هرچند گاهی شتاب مسافر، او را وادار به پیمودن این مسیر میکرده است.
سند تاریخی: راههای کناره فرات و سلطانی هر دو دارای شهرهای بسیاری بودهاند. اگر این راهها مسیر حرکت اسرا بود، باید نقلهایی از مواجهه مردم این شهرها با کاروانیان یا مشاهده شدن آنها در منابع معتبر میآمد (چنان که در کربلا، کوفه و شام چنین گزارشهایی وجود دارد)، اما در این خصوص هیچ نقلی نیامده است. همچنین اعتراضاتی که از لحظه شهادت امام حسین (ع) حتی به وسیله برخی طرفداران حکومت و خانواده جنایتکاران انجام یافت و بازتاب واقعه عاشورا در کوفه، قاعدتاً حکومت را از اینکه اسرا و سر مطهر امام را از مسیر شهرها و آبادیهای پرجمعیت عبور دهند بازمیداشت. به همین دلیل، به نظر میرسد مسیر حرکت اسرا از جایی بوده که کمترین حضور مردمی را داشته؛ یعنی همان مسیر بادیه.
راه دوم: راه کناره فرات (احتمال متوسط)
شهرت: طریق الفرات
طول مسیر: ۱۲۰۰ کیلومتر
ویژگی: دسترسی داشتن به آب و امکانات شهرها
واکاوی جغرافیایی و تاریخی: فرات یکی از دو رود بزرگ عراق است که از ترکیه سرچشمه میگیرد و پس از گذشتن از سوریه و عراق به خلیج فارس میپیوندد. کوفیان برای مسافرت به شمال عراق و شام از کناره این رود حرکت میکردند تا هم به آب دسترسی داشته باشند و هم از امکانات شهرهای ساخته شده در کناره فرات استفاده کنند. لشکرهای انبوه و کاروانهای بزرگی که به آب فراوان نیاز داشتند، ناگزیر از پیمودن این مسیر بودند. این راه ابتدا از کوفه به مقدار زیادی به سوی شمال غرب میرود و سپس به سوی جنوب برمیگردد و با گذر از بسیاری از شهرهای شام به دمشق میرسد.
سند تاریخی و نقد آن: در کتاب جغرافیایی کهن «معجم البلدان» در معرفی بخشی از شهر حلب در شام آمده است: «در غرب شهر و در دامنه کوه جوشن، قبر محسن بن حسین (ع) هست که گمان دارند وقتی اسرای کربلا را از عراق به دمشق میبردند، او از مادرش سقط شده یا کودکی بوده و همراه آنان که در حلب درگذشته و همانجا دفن شده». این گزارش در صورت درستی، عبور کاروان از راه بادیه را نفی میکند و میتواند دلیلی بر اثبات راه فرات باشد که از حلب عبور میکند. اما در نقد این دلیل، بیشتر مقتلشناسان معتقدند اساساً امام حسین (ع) فرزندی به نام محسن و همسر بارداری در کربلا نداشته و به همین دلیل احتمال این مسیر ضعیف است.
راه سوم: راه کناره دجله (احتمال ضعیف)
شهرت: راه سلطانی
طول مسیر: ۱۶۰۰ کیلومتر
ویژگی: طولانیترین مسیر، عبور از چندین شهر پرجمعیت
واکاوی جغرافیایی و تاریخی: دجله رود دیگری در عراق است که آن هم مانند فرات از ترکیه سرچشمه میگیرد اما از شام نمیگذرد. در گذشته برای رفتن به شمال شرق عراق از مسیر کناره آن استفاده میکردند. این راه مسیر اصلی میان کوفه و دمشق نبوده و باید پس از پیمودن مقدار کوتاهی از آن، کمکم به سمت غرب پیچید و پس از طی مسیر نهچندان کوتاهی به راه کناره فرات پیوست و از آن طریق وارد دمشق شد. این مسیر را میتوان سه ضلع از یک مستطیل دانست که ضلع دیگر طولی آن را راه بادیه تشکیل میدهد؛ از این رو از همه راههای دیگر طولانیتر است.
سند تاریخی و نقد آن: برخی معتقدند مسیر انتقال کاروان اسرا و سر مبارک امام حسین (ع) به شام یک مسیر بوده و با توجه به روایت معتبر ابن شهرآشوب که ماجرای ورود سر مبارک امام حسن (ع) به دیر یک راهب نصرانی را تأیید میکند، میگویند مسیر دجله (راه سلطانی) سندیت دارد، چون دیر راهب در منزل قنسرین قرار داشته است. اما در نقد این استدلال ، پیشفرض این یعنی یکی بودن مسیر حرکت کاروان اسرا و سر مبارک امام حسین (ع) است که چندان مورد تأیید نیست. این احتمال وجود دارد که سر مطهر را در شهرها چرخانده باشند اما اسرا را از راهی کوتاهتر برده باشند؛ حتی در برخی اخبار آمده که سر مطهر امام را پس از ورود اسرا به شام، در شهرهای شام هم گردانیدند.
بازگشت به سوی حجاز
اما داستان پس از شام هم ادامه دارد. بر اساس نقشه ویژه دانشنامه امام حسین (ع)، فاصله میان دمشق تا مدینه تقریباً ۱۲۲۹ کیلومتر است و با احتساب دمشق و مدینه، این مسیر شامل ۳۲ منزل بوده است.
کاروان اسرا در بازگشت از شام قطعاً این مسیر را پیمودهاند و چنانچه در ضمن حرکت به کربلا هم رفته باشند، مسیر بسیار طولانیتری را سپری کردهاند. حرکت پر رنج خانواده امام و همراهانش از مدینه آغاز شد و در نهایت به مدینه هم ختم شد.
عدد تکاندهنده پایانی: حداقل مسیری که این بزرگواران طی کردهاند، با فرض رفتن از کوفه به دمشق از کوتاهترین مسیر (یعنی راه بادیه) و عدم احتساب رفتن مجدد به کربلا، حدود ۴۱۰۰ کیلومتر است.
وقتی اعداد و ارقام تاریخی این چنین پیش روی ما قرار میگیرند، واژه «رنج» در برابر عظمت صبر اهل بیت (علیهمالسلام) رنگ میبازد. پیمودن ۴۱۰۰ کیلومتر در جغرافیای خشن شبهجزیره و شامات، آن هم با کاروانی از زنان و کودکان داغدار، تنها با تکیه بر تسلیم محض در برابر مشیت پروردگار تفسیرپذیر است.