به گزارش مشرق، نجوم دو شاخه دارد: علمی است که به مطالعه اجرام آسمانی، از جمله ستارگان، سیارات، کهکشان‌ها و پدیده‌های کیهانی، و بررسی حرکت، ساختار، منشأ و ویژگی‌های آنها می‌پردازد. در گذشته از موقعیت ستارگان، مسیریابی و یا اوقات روز را تعیین می‌کردند. در مقابل، «تنجیم» است که از موقعیت و حرکت اجرام آسمانی به پیش‌بینیِ سرنوشت انسان‌ها، حوادث اجتماعی، سیاسی و تاریخی و همچنین حوادث آینده می‌پردازند و از جمله موضوعاتی است که در دوره‌های مختلف، گروهی از مردم را به خود مشغول کرده است.

این جریان گاهی از پیشگویی‌های شخصی فراتر می‌رود و با استفاده از آیات قرآن، روایات و حوادث تاریخی، برای ادعاهای خود اعتبار دینی نیز ایجاد می‌کند. اما پرسش اساسی این است که آیا چنین ادعاهایی از پشتوانه علمی و دینی برخوردارند و در مواجهه با مدعیان پیشگویی باید چه رفتاری داشته باشیم؟

در روایتی از هشام خفاف نقل شده است که امام صادق علیه‌السلام درباره میزان آگاهی او از ستارگان پرسیدند. هشام با اطمینان پاسخ داد که در عراق کسی را آگاه‌تر از خود در این زمینه نمی‌شناسد. امام برای سنجش این ادعا، پرسش‌هایی درباره حرکت ستارگان و نسبت نور اجرام آسمانی مطرح کردند. از جمله پرسیدند چرا ستارگان بنات‌النعش، جدی و دو فرقد در هیچ دوره‌ای در سمت قبله گردش نمی‌کنند؟ هشام اعتراف کرد که پاسخ این پرسش را نمی‌داند و حتی از منجمان دیگر نیز چنین مسئله‌ای را نشنیده است. امام صادق علیه‌السلام در ادامه از ستاره‌ای به نام سکینه پرسیدند و اینکه نور آن چه نسبتی با نور زهره دارد. هشام گفت نه نام چنین ستاره‌ای را شنیده و نه کسی را می‌شناسد که درباره آن سخن گفته باشد. امام با تعجب فرمودند که شما یک ستاره کامل را از محاسبات خود کنار گذاشته‌اید؛ پس چگونه محاسبه می‌کنید؟ سپس درباره نسبت نور زهره با ماه و نور ماه با خورشید پرسیدند. هشام در برابر این پرسش‌ها نیز پاسخی نداشت. امام در پایان این بخش فرمودند که او راست گفته است.

امام در ادامه، تناقض دیگری را در پیش‌بینی‌های منجمان مطرح کردند. ایشان پرسیدند چرا هنگامی که دو سپاه در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند، منجم هر سپاه پیروزی را برای سپاه خود پیش‌بینی می‌کند، اما در نهایت یکی از دو سپاه شکست می‌خورد؟ اگر پیش‌بینی‌های نجومی درباره پیروزی و شکست قطعی است، پس آن نحوست و بدیمنی که منجمان وعده داده بودند، چه می‌شود؟ هشام باز هم نتوانست پاسخی بدهد. امام در پایان فرمودند اصل علم محاسبات نجومی حق است، اما حقیقت این علم را کسی به دست نمی‌آورد، مگر آنکه از زاد و ولادت همه آفریدگان آگاهی داشته باشد. (الکافی، ج۸، ص۳۵۱)

این روایت نشان می‌دهد که نباید میان شناخت اجرام آسمانی و محاسبات نجومی از یک سو و ادعای آگاهی از آینده و سرنوشت انسان‌ها از سوی دیگر خلط کرد. شناخت حرکت ستارگان و استفاده از آنها برای تعیین مسیر در خشکی و دریا، دانشی قابل استفاده است؛ اما اینکه کسی از روی موقعیت سیارات، زمان قطعی وقوع حوادث، پیروزی یک گروه یا شکست گروهی دیگر را اعلام کند، مسئله متفاوتی است که نزد خدا و اهل بیت وحی است. امیر مؤمنان علی علیه‌السلام نیز در نهج‌البلاغه، هنگام تصمیم برای حرکت به سوی خوارج، با فردی روبه‌رو شدند که با استناد به وضعیت ستارگان، ایشان را از حرکت در آن ساعت برحذر می‌داشت.

امام علی علیه‌السلام در پاسخ به این منجم فرمودند: «أَتَزْعُمُ أَنَّکَ تَهْدِی إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ؟ وَتُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ؟»؛ آیا گمان می‌کنی می‌توانی ساعتی را نشان دهی که اگر کسی در آن حرکت کند، بدی از او دور می‌شود و از ساعتی بترسانی که اگر کسی در آن حرکت کند، زیان به او می‌رسد؟ آن حضرت سپس مردم را از آموختن نجوم، جز به اندازه‌ای که برای راه‌یابی در خشکی و دریا مورد استفاده قرار می‌گیرد، برحذر داشتند و فرمودند: «فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَی الْکَهَانَةِ وَالْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ»؛ زیرا این کار به کهانت می‌کشاند و منجم مانند کاهن است. ایشان در ادامه، کاهن را به ساحر و ساحر را به کافر تشبیه کردند که سرانجامش در آتش است. «وَ الْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ، وَالْکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ، وَالسَّاحِرُ کَالْکَافِرِ، وَالْکَافِرُ فِی النَّارِ.» این سخنان نشان می‌دهد که مسئله اصلی، تبدیل محاسبات نجومی به ابزاری برای ادعای اطلاع از غیب و تأثیرگذاری بر تصمیم‌های مردم است.

یکی از آسیب‌های جدی این جریان، ایجاد ترس و امید بی‌پایه و وابسته کردن مردم به پیش‌بینی‌های غیرقابل اعتماد است. وقتی فردی با اطمینان از وقوع جنگ، زلزله، مرگ یک شخصیت یا تغییرات سیاسی در تاریخی مشخص سخن می‌گوید، ممکن است مخاطبان خود را دچار اضطراب کند یا آنان را به تصمیم‌هایی بر اساس اطلاعات نامعتبر سوق دهد.

گاهی نیز برای معتبر جلوه دادن این پیش‌بینی‌ها، به آیات قرآن و روایات استناد می‌شود. برای نمونه، ممکن است کسی آیه پنجم سوره اسراء درباره فساد بنی‌اسرائیل و وعده نخست الهی را با محاسبات نجومی به یک تاریخ مشخص در زمان حاضر پیوند بزند. در چنین مواردی باید پرسید مستند این تطبیق چیست و کدام دلیل معتبر دینی یا روش قابل سنجشی، این تاریخ‌گذاری را تأیید می‌کند؟ صرف کنار هم قرار دادن یک آیه و چند محاسبه نجومی، نمی‌تواند اثبات‌کننده مقصود آیه یا زمان وقوع یک حادثه باشد.

در مواجهه با این افراد:

نخست باید میان علم نجوم و ادعاهای پیشگویانه تفاوت قائل شویم و هر سخنی را که با اصطلاحات علمی یا آیات قرآن بیان می‌شود، بدون بررسی نپذیریم.

دوم اینکه از مدعیان بخواهیم مبنای محاسبات، روش پیش‌بینی و شواهد قابل ارزیابی خود را روشن کنند، نه اینکه صرفاً با عباراتی مبهم، احتمال وقوع حوادث را مطرح کنند و پس از هر اتفاقی، آن را به پیش‌بینی قبلی خود نسبت دهند.

سوم اینکه پیش‌بینی‌های آنان را در تصمیم‌های مهم زندگی، از جمله مسائل خانوادگی، اقتصادی، درمانی و اجتماعی، دخالت ندهیم و اجازه ندهیم ترس یا امید ناشی از این سخنان، اختیار تصمیم‌گیری را از ما بگیرد.

چهارم اینکه در مواجهه با تفسیرشان بر قرآن، به سراغ احادیث عترت ذیل آن آیه برویم و از پذیرش تطبیق‌های بی‌دلیل و تاریخ‌گذاری‌های خودساخته پرهیز کنیم.

پنجم اینکه باید به یاد داشته باشیم که پرسش‌های امام صادق علیه‌السلام از یک مدعی آگاهی نجومی، همچنان می‌تواند معیاری برای سنجش ادعاهای مشابه باشد؛ یعنی همان سؤالات را از فرد منجم پرسید. کسی که مدعی دانستن آینده است، پیش از هر چیز باید بتواند ادعای خود را با دلیل روشن و قابل بررسی اثبات کند، نه اینکه از مردم بخواهد به سخنانش اعتماد کنند.