به گزارش مشرق، با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، بار دیگر مسئله آلودگی هوای تهران به یکی از دغدغه‌های اصلی شهروندان تبدیل شده است؛ معضلی که هر سال با کاهش دما، افزایش پایداری جو و شکل‌گیری پدیده وارونگی دما، ابعاد جدی‌تری پیدا می‌کند و در این میان، تردد خودروهای فرسوده و دارای نقص فنی نیز به یکی از موضوعات مورد توجه در کنترل آلایندگی پایتخت تبدیل می‌شود.
در چنین شرایطی، پلیس راهور از تشدید برخورد با خودروهای دودزا خبر داده است؛ خودروهایی که به دلیل نقص در سیستم احتراق، اگزوز و سایر بخش‌های فنی، بیش از حد مجاز آلاینده تولید می‌کنند و علاوه بر تهدید سلامت عمومی، می‌توانند در تشدید آلودگی هوای شهر نیز نقش داشته باشند.
پیگیری خبرنگار تسنیم از پلیس راهور نشان می‌دهد از ابتدای سال جاری تاکنون بیش از ۲۰ هزار خودرو در تهران به دلیل دودزا بودن اعمال قانون شده‌اند؛ آماری که در کنار هشدارهای کارشناسان درباره سهم وسایل نقلیه در انتشار آلاینده‌ها، نشان می‌دهد کنترل فنی خودروها همچنان یکی از موضوعات مهم در مدیریت آلودگی هوای پایتخت است.
خودروها؛ یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره آلودگی تهران
آلودگی هوای تهران پدیده‌ای تک‌علتی نیست و نمی‌توان تمام بار آن را بر دوش خودروهای شخصی گذاشت؛ صنایع، نیروگاه‌ها، ناوگان حمل‌ونقل عمومی، موتورسیکلت‌ها و شرایط جوی نیز در شکل‌گیری و تشدید این وضعیت نقش دارند. با این حال، وسایل نقلیه به‌عنوان منابع متحرک آلاینده، یکی از بخش‌هایی هستند که امکان نظارت و اعمال قانون مستقیم درباره آنها وجود دارد.
بر اساس مطالعات منتشرشده درباره سیاهه انتشار تهران، سهم منابع متحرک در انتشار آلاینده‌های گازی در مطالعات سال ۱۳۹۶ حدود ۸۳ درصد و سهم آنها در انتشار ذرات معلق حدود ۶۱ درصد برآورد شده بود. البته باید توجه داشت که این ارقام مربوط به مطالعه‌ای با داده‌های قدیمی‌تر است و سهم منابع آلاینده در مطالعات جدیدتر، با توجه به نوع آلاینده و روش محاسبه، متفاوت گزارش شده است.
در همین زمینه، بررسی‌های منتشرشده درباره سیاهه انتشار جدیدتر تهران نیز نشان می‌دهد منابع متحرک همچنان سهم قابل توجهی در انتشار ذرات معلق دارند؛ هرچند سهم منابع ثابت از جمله صنایع و نیروگاه‌ها نیز قابل چشم‌پوشی نیست.
نکته مهم این است که همه خودروها به یک اندازه آلایندگی تولید نمی‌کنند. وضعیت فنی موتور، کیفیت احتراق، سلامت سیستم سوخت‌رسانی، عملکرد کاتالیست، وضعیت فیلترها و سیستم خروج دود از جمله عواملی هستند که بر میزان انتشار آلاینده‌ها اثر می‌گذارند. بنابراین ممکن است خودرویی از نظر ظاهری شرایط مناسبی داشته باشد، اما به دلیل نقص فنی در بخش‌های داخلی، آلایندگی بالایی تولید کند.
از سوی دیگر، خودروهای فرسوده و دارای نقص فنی، به‌ویژه آنهایی که تعمیر و نگهداری مناسبی ندارند، می‌توانند به یکی از منابع قابل توجه انتشار آلاینده‌ها در معابر شهری تبدیل شوند.
چرا آلودگی در فصل سرما تشدید می‌شود؟
با آغاز فصل پاییز و زمستان، شرایط جوی تهران نیز برای تجمع آلاینده‌ها مساعدتر می‌شود. در روزهایی که جو پایدار است و سرعت وزش باد کاهش پیدا می‌کند، آلاینده‌های منتشرشده در نزدیکی سطح زمین به‌راحتی پراکنده نمی‌شوند.
پدیده وارونگی دما نیز در همین شرایط اهمیت پیدا می‌کند. در وضعیت معمول، هوای گرم‌تر نزدیک سطح زمین می‌تواند بالا برود و به پراکندگی آلاینده‌ها کمک کند؛ اما هنگام وارونگی دما، لایه‌ای از هوای گرم‌تر در ارتفاع بالاتر قرار می‌گیرد و مانع جابه‌جایی عمودی مناسب هوا می‌شود. در نتیجه، آلاینده‌ها در لایه‌های پایین جو محبوس می‌مانند و غلظت آنها افزایش پیدا می‌کند.
در چنین شرایطی، حتی میزان آلایندگی‌ای که در روزهای عادی ممکن است به‌سرعت در هوا پراکنده شود، می‌تواند برای چندین ساعت یا حتی چند روز در محدوده شهر باقی بماند.
به همین دلیل، کنترل منابع انتشار آلاینده پیش از رسیدن به روزهای اوج آلودگی اهمیت دارد. برخورد با خودروهای دودزا نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند در همین چارچوب مورد توجه قرار گیرد؛ هرچند روشن است که این اقدام به‌تنهایی برای حل معضل آلودگی هوای تهران کافی نخواهد بود.
پلاک «اعزام به تعمیرگاه»؛ برخورد پلیس با خودروهای دودزا چگونه است؟
در همین راستا، سرهنگ داوود شکیبایی، رئیس پلیس ترافیک شهری راهور فراجا، از تشدید برخورد با خودروهای دودزا و دارای نقص فنی آلاینده خبر داده و درباره نحوه اجرای این طرح توضیح داده است.
به گفته وی، به محض مشاهده خودرویی که به‌وضوح دودزا باشد، افسران گشت پلیس راهنمایی و رانندگی آن را متوقف می‌کنند. در ادامه، اعتبار معاینه فنی خودرو تعلیق و وسیله نقلیه با نصب پلاک «اعزام به تعمیرگاه» ملزم به مراجعه برای رفع نقص فنی می‌شود.
بر اساس توضیحات رئیس پلیس ترافیک شهری راهور فراجا، مالک خودرو باید در اسرع وقت نسبت به برطرف کردن نقص و رفع عامل آلایندگی اقدام کند و در صورت بی‌توجهی به این الزام و برطرف نکردن ایراد فنی، خودرو با اقدامات قانونی از جمله توقیف مواجه خواهد شد.
این شیوه برخورد از این جهت اهمیت دارد که صرفاً به ثبت جریمه برای راننده محدود نمی‌شود، بلکه هدف آن خارج کردن خودروی آلاینده از چرخه تردد تا زمان رفع نقص است.
در واقع، خودرویی که با وجود نقص فنی و انتشار دود غیرمتعارف در سطح شهر تردد می‌کند، نباید صرفاً با پرداخت جریمه به مسیر خود ادامه دهد؛ چراکه در این صورت، تخلف همچنان پابرجا می‌ماند و هزینه آن را سایر شهروندان از طریق تنفس هوای آلوده پرداخت می‌کنند.
معاینه فنی؛ برگه‌ای که تضمین همیشگی سلامت خودرو نیست
یکی از موضوعات مهم در برخورد با خودروهای آلاینده، مسئله اعتبار معاینه فنی است. بسیاری از رانندگان تصور می‌کنند دریافت برگه معاینه فنی به معنای تأیید قطعی سلامت خودرو تا پایان اعتبار آن است؛ در حالی که چنین برداشتی صحیح نیست.
معاینه فنی وضعیت خودرو را در زمان مراجعه و بر اساس شاخص‌های مورد بررسی ارزیابی می‌کند. طبیعی است که پس از آن، ممکن است قطعات و سامانه‌های مختلف خودرو دچار نقص شوند و میزان آلایندگی وسیله نقلیه افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، داشتن معاینه فنی معتبر به معنای مصونیت خودرو از نظارت‌های بعدی پلیس نیست. اگر خودرویی پس از دریافت گواهی معاینه فنی دچار نقص مؤثر در سیستم آلایندگی شود و در معابر به‌عنوان خودروی دودزا شناسایی شود، پلیس می‌تواند اعتبار معاینه فنی آن را تعلیق یا باطل کند.
بر اساس ماده ۶ قانون هوای پاک، انجام معاینه فنی وسایل نقلیه موتوری در دوره‌های زمانی مشخص برای کنترل وضعیت فنی، ایمنی و آلایندگی الزامی است. همچنین دوره معافیت خودروهای شخصی از معاینه فنی، از زمان تولید، چهار سال تعیین شده است.
در همین ارتباط، مدیرعامل ستاد معاینه فنی خودروهای تهران نیز پیش‌تر توضیح داده بود که اعتبار گواهی معاینه فنی علاوه بر تاریخ انقضای درج‌شده، به بروز نقص در خودرو نیز وابسته است و در صورت مشاهده نقص‌هایی مانند دودزا بودن، پلیس می‌تواند گواهی معاینه فنی را باطل کند. در چنین شرایطی، مالک باید پس از رفع ایراد، برای دریافت مجدد گواهی معتبر به مراکز معاینه فنی مراجعه کند.
آیا برخورد با خودروهای دودزا به‌تنهایی آلودگی تهران را کاهش می‌دهد؟
اعمال قانون بیش از ۲۰ هزار خودروی دودزا در تهران، از نظر کنترل تخلفات و جلوگیری از ادامه تردد خودروهای دارای نقص فنی اقدامی قابل توجه است؛ اما مسئله اصلی این است که برخوردهای مقطعی تا چه اندازه می‌توانند به کاهش پایدار آلایندگی منجر شوند؟
واقعیت این است که جریمه و توقیف خودروهای دودزا تنها بخشی از راهکار مقابله با آلودگی هواست. اگر خودرویی به دلیل فرسودگی موتور یا نقص در سامانه احتراق دودزا شده باشد، تا زمانی که امکان تعمیر اساسی و رفع نقص آن فراهم نشود، احتمال بازگشت آن به وضعیت آلایندگی قبلی وجود دارد.
از سوی دیگر، شرایط اقتصادی و هزینه‌های بالای تعمیر خودرو نیز ممکن است برخی مالکان را به تعویق انداختن تعمیرات ضروری وادار کند. این مسئله البته مسئولیت قانونی مالک در حفظ سلامت فنی خودرو را از بین نمی‌برد، اما نشان می‌دهد سیاست‌های کنترلی باید در کنار نظارت، به موضوع نوسازی ناوگان و تسهیل دسترسی به خدمات تعمیر و نگهداری نیز توجه داشته باشند.
در کنار خودروهای شخصی، وضعیت ناوگان حمل‌ونقل عمومی و خودروهای دیزلی نیز اهمیت زیادی دارد. اتوبوس‌ها، کامیون‌ها، مینی‌بوس‌ها و سایر وسایل نقلیه سنگین در صورت فرسودگی یا نقص فنی می‌توانند آلایندگی قابل توجهی تولید کنند. بنابراین نظارت بر این وسایل نقلیه نیز باید به اندازه خودروهای شخصی جدی گرفته شود.
مقابله با آلودگی هوا نیازمند نظارت مستمر است
در نهایت، آمار بیش از ۲۰ هزار خودروی دودزای اعمال قانون‌شده در تهران از ابتدای سال، یک پیام روشن دارد؛ بخش قابل توجهی از خودروهای در حال تردد در پایتخت همچنان از نظر آلایندگی نیازمند نظارت و کنترل هستند.
پلاک اعزام به تعمیرگاه و تعلیق اعتبار معاینه فنی می‌تواند صاحبان خودروهای معیوب را به رفع نقص ملزم کند، اما اثرگذاری این اقدامات به استمرار نظارت و اطمینان از تعمیر واقعی خودروها وابسته است.
از سوی دیگر، اجرای کامل قانون هوای پاک، نوسازی ناوگان فرسوده، نظارت دقیق بر مراکز معاینه فنی، کنترل آلایندگی خودروهای عمومی و سنگین و توسعه حمل‌ونقل عمومی باید در کنار برخوردهای پلیسی دنبال شود.
آلودگی هوای تهران مسئله‌ای نیست که با یک طرح کوتاه‌مدت یا صرفاً افزایش جریمه‌ها برطرف شود. در روزهایی که وارونگی دما راه تنفس شهر را محدود می‌کند، هر خودروی دودزا می‌تواند به انباشت بیشتر آلاینده‌ها کمک کند؛ از این رو، برخورد با این خودروها نه یک اقدام فصلی، بلکه ضرورتی مستمر برای حفاظت از سلامت شهروندان است.
