سرویس جهان مشرق - دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، که تصور می‌کرد جنگ خودخواسته‌اش با ایران طی چند روز یا نهایتاً، چنان‌که خودش می‌گفت، ۴ تا ۶ هفته به پایان خواهد رسید، اکنون پس از گذشت ماه‌ها از آغاز جنگ همچنان در باتلاق این جنگ گرفتار است و اهدافش از تسلیم و تغییر رژیم ایران به باز کردن تنگه‌ی هرمز تنزل پیدا کرده‌اند. پس از ناکامی ایالات متحده در جنگ نظامی و ایستادگی ایران در برابر محاصره‌ی همه‌جانبه‌ی کنونی، ترامپ تلاش کرد تا در دیداری که اخیراً با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، داشت، حمایت‌های پکن از ایران را نیز قطع کند.
این در حالی است که شواهد نشان می‌دهند رئیس‌جمهور آمریکا در این زمینه نیز با شکست مواجه شده است. پایگاه خبری-تحلیلی المانیتور، مستقر در واشینگتن، که به شکل تخصصی در حوزه‌ی خاورمیانه فعالیت می‌کند، طی گزارشی تحت عنوان «با وجود هیاهو، شی هیچ نشانه‌ای از فاصله گرفتن از ایران به ترامپ نشان نداد[۱]» به همین موضوع پرداخته است.
آن‌چه در ادامه می‌خوانید، ترجمه‌ی گزارش المانیتور است.
«دونالد ترامپ» (جلوی تصویر، راست) رئیس‌جمهور آمریکا، ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، روی فرش قرمز در پایگاه نیروی هوایی آمریکا، موسوم به پایگاه مشترک اندروز، در ایالت مریلند، از «شی جین‌پینگ» (جلوی تصویر، چپ) رئیس‌جمهور چین، استقبال رسمی می‌کند. بر خلاف هیاهوی رسانه‌ای درباره‌ی نتایج دیدار ترامپ و شی در آمریکا، شواهدی وجود ندارد که نشان دهد رئیس‌جمهور چین تعهدی درباره‌ی قطع حمایت یا افزایش فشار به تهران به همتای آمریکایی‌اش داده باشد. (+)
در همین‌باره بخوانید:
›› گزارش نشریه آمریکایی از کودتای دیپلماتیک چین در خاورمیانه
نشست شی-ترامپ منجر به هیچ تعهد ملموس و جدیدی [از سوی چین] در قبال خاورمیانه یا ایران نشد. موضوع ایران در سخنان عمومی هیچ‌کدام از این دو رهبر مطرح نشد؛ اگرچه طبق گزارش جداگانه‌ای که خبرگزاری شین‌هوآ منتشر کرده، شی ابراز امیدواری نموده است که ایالات متحده و ایران «هرچه زودتر به مسیر حل مسائل از طریق گفت‌وگو و مذاکره بازگردند[۲].» با این وجود، این گزارش به هیچ تعهد جدیدی اشاره نمی‌کند که چین برای کمک به تحقق این هدف به آن متعهد شده باشد.
در همین‌باره بخوانید:
›› عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای گامی در جهت پایان جهان تک‌قطبی است
طی روزهای گذشته، «دیوید پردو» سفیر ایالات متحده در چین، به شبکه‌ی سی‌ان‌بی‌سی [آمریکا] گفت ترامپ به شی گفته که کمک‌های چین به ایران غیرقابل‌قبول است[۳]. پیش از این دیدار، سناتور «جین شاهین» نماینده‌ی ارشد دموکرات‌ها در کمیته‌ی روابط خارجی سنا، از ترامپ خواسته بود شی را تحت فشار قرار دهد تا مانع از ارائه‌ی تصاویر ماهواره‌ای و پشتیبانی هدف‌گیری، تأمین قطعات موشک و پهپاد، و خرید نفت تحریم‌شده‌ی ایران توسط شرکت‌های چینی شود. در عین حال، نشست دو رئیس‌جمهور هیچ نشانه‌ی علنی‌ای از موافقت پکن با محدود کردن هر یک از این انواع پشتیبانی از ایران نداشت.
تداوم پشتیبانی چین از ایران
«گرنت راملی» عضو ارشد «مؤسسه‌ی سیاست خاور نزدیک واشینگتن»، به المانیتور می‌گوید: «چین در حال حاضر نقش کلیدی‌ای در روی پا نگه داشتن رژیم ایران ایفا می‌کند.» در حوزه‌ی دیپلماتیک، هفته‌ی گذشته، چین و روسیه قطعنامه‌ی پیشنهادی ایالات متحده در شورای امنیت سازمان ملل را وتو کردند؛ قطعنامه‌ای که به دنبال تمدید یک‌ساله‌ی دوره‌ی مأموریت کارشناسان ناظر بر پایبندی کشورها به تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران بود. یازده کشور [عضو شورای امنیت] به این قطعنامه رأی مثبت داده بودند، در حالی که پاکستان و سومالی رأی ممتنع دادند. این وتو به مأموریت هیأت نظارت پایان داد، اگرچه تحریم‌های بین‌المللی همچنان به قوت خود باقی هستند. تنها یک هفته پیش از نشست شی و ترامپ، عباس عراقچی، وزیر خارجه‌ی ایران، با وانگ یی، وزیر خارجه‌ی چین، در پکن دیدار کرد و وانگ، دو کشور را «شرکای راهبردی همه‌جانبه» توصیف نمود.
(ساعتگرد از بالا چپ) «زدتی‌ای» غول مخابراتی، «هوآوی» غول مخابراتی، فناوری و دستگاه‌های هوشمند، «بانک کونلون» و «کاسکو شیپینگ» غول حمل‌ونقل دریایی چین، تنها برخی از شرکت‌ها و نهادهای چینی هستند که به بهانه‌ی دور زدن تحریم‌های ضدایرانی و تجارت با ایران، توسط آمریکا تحریم یا جریمه‌های سنگین شده‌اند. (+)
در همین‌باره بخوانید:
در جبهه‌ی اقتصادی، طبق اعلام «کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین»، چین بیش از ۹۰ درصد از نفت صادراتی ایران را، اغلب با تخفیف‌های سنگین، خریداری می‌کند. اگرچه این خریدها در دوره‌ی جنگ کاهش یافته، اما متوقف نشده‌اند: طبق داده‌های شرکت «کپلر»، واردات چین[۴] در ماه آگوست به طور میانگین ۵۳۴ هزار بشکه در روز بوده است؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ حدود ۱/۴ میلیون بشکه در روز بود. طبق گزارش کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، مجموع صادرات نفت ایران به چین در سال ۲۰۲۵ معادل حدود ۳۱/۲ میلیارد دلار بوده است.
همچنین به نظر می‌رسد چین مسیرهای ارتباطی هوایی خود با ایران را نیز، با وجود وضع و اجرای تحریم‌های جدید آمریکا علیه حوزه‌ی هوانوردی این کشور در روز چهارشنبه، باز نگه داشته است. روز چهارشنبه، یک پرواز شرکت هواپیمایی ماهان‌ایر از تهران در گوانگژو به زمین نشست. روز قبل از آن، گو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه‌ی چین، اقدامات جدید ایالات متحده را غیرقانونی توصیف کرده بود. تداوم این پروازها، کانالی را برای تجارت و گردشگری ایران با یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی‌اش در دوره‌ای فراهم می‌کند که سایر ارتباطات بین‌المللی این کشور (از جمله با امارات، عراق، عمان، آذربایجان و کشورهای دیگر) در حال قطع شدن است[۵].
یک فروند هواپیمای ایرباس-۳۴۰ ایرانی متعلق به ماهان‌ایر، سال ۲۰۲۲، در فرودگاه گوانگجو در چین فرود می‌آید. با وجود تحریم‌های یک‌جانبه‌ی آمریکا علیه فرودگاه‌ها و شرکت‌های هواپیمایی ایران که با هدف محاصره‌ی هوایی کشورمان وضع شده‌اند، به نظر می‌آید چین، بر خلاف برخی کشورهای منطقه، همچنان پروازها از مبدأ و به مقصد ایران را ادامه می‌دهد. (+)
در همین‌باره بخوانید:
›› اندیشکده آمریکایی: چین بهتر از آمریکا زبان ایران را می‌فهمد
قسمت سخت ماجرا: متقاعد کردن چین
راملی معتقد است: «از نظر تاریخی، پکن به‌ندرت از اهرم فشار خود در منطقه استفاده می‌کند، مگر در مواردی که مستقیماً به منافع چین گره خورده باشند. هر تعهدی که ترامپ در طول این نشست از شی بگیرد، در عمل و به صورت میدانی، در خوش‌بینانه‌ترین حالت، یک اقدام نصف‌ونیمه خواهد بود.» چین همچنین راه‌هایی دارد که در عین محدود کردن ظاهری دخالت مستقیم دولت [در اقدامات حمایتی از ایران]، پشتیبانی‌های خود را حفظ کند. پالایشگاه‌های مستقل و خصوصی چین[۶]، موسوم به «قوری[۷]» (teapot)، بخش عمده‌ی صادرات نفت ایران به چین را فرآوری می‌کنند. راملی می‌گوید: «ماهیت حمایت‌های چین از ایران به شی قدرت مانور در چارچوب «انکار باورپذیر» را می‌دهد. شی می‌تواند بگوید دولت چین ارسال محموله‌ها به ایران را متوقف کرده است؛ و در همین حال، شرکت‌های چینی و نهادهای ثالث واسطه به آن‌ها به پشتیبانی مداوم از صادرات اقلام با کاربرد دوگانه به ایران ادامه بدهند.»
نفت‌کش «گیگیرا لایتبو»، ۳ سپتامبر ۲۰۲۶، محموله‌ی گاز طبیعی مایع خود را در تأسیسات متعلق به شرکت ملی نفت و گاز چین، موسوم به «سینوپک»، در «چینگدائو» در استان شاندونگ در شرق این کشور، تخلیه می‌کند. یکی از راه‌هایی که چین می‌تواند در عین تداوم حمایت‌هایش از ایران، از طریق آن‌ها همچنان قابلیت «انکار باورپذیر» را حفظ کند، روابطی است که شرکت‌های غیردولتی چینی با ایران دارند. صادرات نفتی ایران به مقصد پالایشگاه‌های خصوصی چین می‌تواند همچنان یکی از راه‌های تهران برای دسترسی به درآمدهای حیاتی نفتی با وجود تحریم‌های ایالات متحده باشد. (+)
علاوه بر این، پکن همچنان به عنوان یکی از منابع اصلی فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه برای برنامه‌های نظامی ایران عمل می‌کند. وال‌استریت‌ژورنال اخیراً گزارش داد که نهادهای چینی در نیمه‌ی نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۱,۳۰۰ محموله قطعات با کاربرد دوگانه، از جمله قطعات الکترونیکی قابل‌استفاده در پهپادها و سامانه‌های هدایت موشکی، را به وزارت دفاع ایران ارسال کرده‌اند. این رابطه راهی کم‌هزینه برای چین فراهم می‌کند تا از شریکی حمایت کند که قادر است عملیات‌های نظامی آمریکا در منطقه را دشوار کند، بدون آن‌که نیازی به ارائه‌ی تعهد دفاعی رسمی به تهران داشته باشد.
به این ترتیب، چین همچنان عنصر اصلی توانایی ایران برای مقاومت در برابر فشارهای ایالات متحده است و نشست اخیر میان ترامپ و شی هیچ نشانه‌ی علنی‌ای از تغییر این وضعیت ارائه نداد. به علاوه، حتی اگر ترامپ در پشت درهای بسته هم تعهدی از شی گرفته باشد، پشتیبانی چین از ایران از طریق ترکیبی از سیاست‌های دولتی، شرکت‌های خصوصی و شبکه‌های واسطه جریان دارد که نظارت و اجرای هرگونه توافقی را دشوار می‌سازد.
در همین‌باره بخوانید:
›› هزینه‌های پکن برای همکاری با تهران/ کدام شرکت‌های بزرگ چینی به خاطر رابطه با ایران نقره‌داغ شدند؟
