سرویس جهان مشرق - در روزهای پایانی ماه اوت ۲۰۲۶، فضای امنیتی اروپا بیش از هر زمان دیگری در سال‌های اخیر متشنج شده است. اظهارات تند و بی‌سابقه مقامات روسیه علیه بریتانیا، همراه با گسترش آنچه کارشناسان «جنگ ترکیبی» یا هیبریدی می‌نامند، موجی از ترس و نگرانی را در پایتخت‌های اروپایی برانگیخته است.

تهدید مسکو مبنی بر امکان هدف قرار دادن تأسیسات نظامی بریتانیا در داخل و خارج از خاک اوکراین، در واکنش به انتقال فناوری موشک‌های دوربرد و استفاده اوکراین از سلاح‌های بریتانیایی، آتش تنش‌ها را چنان شعله‌ور کرده که بسیاری از تحلیل‌گران از خطر اشتباه محاسباتی و گسترش درگیری فراتر از مرزهای اوکراین سخن می‌گویند.

تیترها و گزارش‌های رسانه‌های غربی از «اروپا در لبه پرتگاه» و «خطر رویارویی ناخواسته با ناتو» حکایت دارند و شهروندان در کشورهای مختلف قاره، از بالتیک تا بریتانیا، با اضطراب اخبار روزانه را دنبال می‌کنند.

ریشه این تنش‌ها به جنگ تمام‌عیار روسیه علیه اوکراین بازمی‌گردد که از فوریه ۲۰۲۲ آغاز شده و اکنون وارد پنجمین سال خود شده است. بریتانیا از همان ابتدا یکی از سرسخت‌ترین حامیان نظامی و سیاسی کی‌یف بوده است.

لندن نه تنها میلیاردها پوند کمک نظامی ارائه کرده، بلکه نقش کلیدی در تأمین موشک‌های کروز Storm Shadow (معروف به SCALP در نسخه فرانسوی) ایفا کرده است. این موشک‌ها که قابلیت حمله به اهداف در عمق خاک روسیه را دارند، بارها توسط نیروهای اوکراینی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در هفته‌های اخیر، اعلام رسمی دولت بریتانیا مبنی بر انتقال فناوری طبقه‌بندی‌شده برای تولید داخلی این موشک‌ها در اوکراین، خشم مسکو را برانگیخت.

اندی برنهام، نخست‌وزیر بریتانیا، در سفر خود به کی‌یف در اواسط اوت، این تصمیم را اعلام کرد و بر تعهد لندن به ایستادن «شانه به شانه» با اوکراین تأکید ورزید. کرملین بلافاصله واکنش نشان داد و سخنگوی آن، دمیتری پسکوف، بریتانیا را به «افزودن سوخت به آتش» متهم کرد.

اما اوج تنش در ۲۷ اوت رخ داد، زمانی که ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، در یک نشست خبری صراحتاً هشدار داد که مسکو می‌تواند تأسیسات و تجهیزات نظامی بریتانیا را در داخل اوکراین و فراتر از مرزهای آن هدف قرار دهد.

زاخارووا گفت لندن «یک گام با همدستی در تروریسم» فاصله دارد و از «عواقب فاجعه‌بار اجتناب‌ناپذیر» سخن راند مگر آنکه بریتانیا سیاست خود را تغییر دهد. او تأکید کرد که حملات اوکراین با سلاح‌های بریتانیایی به اهداف در خاک روسیه یا مناطق تحت کنترل مسکو، مسئولیتی مستقیم برای لندن ایجاد می‌کند.

این اظهارات قوی‌ترین تهدید مستقیم روسیه علیه بریتانیا به عنوان یک عضو ناتو تا به امروز محسوب می‌شود. هرچند مسکو پیش‌تر نیز هشدارهای مشابهی صادر کرده بود، لحن و فوریت این بار متفاوت بود و با خشم از انتقال فناوری تولید موشک‌ها گره خورده است.

فرانسه نیز که شریک تولید این موشک‌هاست، هدف انتقاد مشابهی قرار گرفت. تحلیل‌گران غربی معتقدند این شدت لحن بازتابی از فشار فزاینده‌ای است که روسیه به دلیل حملات عمیق‌تر اوکراین به زیرساخت‌های نظامی و انرژی خود احساس می‌کند.

همزمان با این جنگ لفظی، فعالیت‌های هیبریدی منتسب به روسیه در اروپا افزایش چشمگیری یافته است. گزارش‌های متعدد از آتش‌سوزی‌های مشکوک در کارخانه‌های تسلیحاتی اروپا، از جمله در استونی و بریتانیا، حکایت دارند.

کشف یک پهپاد مسلح به مواد منفجره در نزدیکی باند فرودگاه لایپزیگ آلمان — که هاب مهمی برای انتقال تجهیزات نظامی به اوکراین است — نگرانی‌ها را دوچندان کرد. مقامات امنیتی چندین کشور اروپایی انگشت اتهام را به سوی مسکو گرفته‌اند.

علاوه بر این، نفوذ پهپادها به حریم هوایی کشورهای ناتو، حملات سایبری، تلاش برای خرابکاری در زیرساخت‌های حیاتی و حتی طرح‌های ترور مقامات صنایع دفاعی گزارش شده است. کمیسیون اروپا و مقامات ناتو از «کارزار فزاینده تهدیدها» سخن گفته‌اند.

مقامات غربی، در عین حال که این اقدامات را جدی می‌گیرند، تأکید دارند که ولادیمیر پوتین قصد رویارویی مستقیم نظامی با ناتو را ندارد. یک مقام ارشد غربی که نخواست نامش فاش شود، گفت ارزیابی آن‌ها این است که پوتین از درگیری مستقیم با ناتو اجتناب می‌کند، اما «اشتهای» آشکاری برای عملیات‌های زیرآستانه‌ای یا هیبریدی دارد.

خطر اصلی، به گفته آن‌ها، اشتباه محاسباتی است: عملیاتی که از کنترل خارج شود و به درگیری نظامی تمام‌عیار منجر گردد. سفر جان رتکلیف، رئیس سیا، به مسکو در اواخر اوت — که گزارش‌ها حاکی از آن است بخشی از آن برای هشدار به روسیه علیه حمله به اعضای ناتو، به ویژه کشورهای بالتیک، بوده — نشان‌دهنده جدی بودن این نگرانی‌هاست.

وحشت در اروپا ابعاد ملموسی پیدا کرده است. در لهستان، مقامات دفاعی صراحتاً اعلام کرده‌اند که برای احتمال جنگ با روسیه آماده می‌شوند و امیدوارند هرگز رخ ندهد. کشورهای بالتیک — استونی، لتونی و لیتوانی — که مرز مستقیم با روسیه دارند، بیش از دیگران احساس آسیب‌پذیری می‌کنند.

گزارش‌های اطلاعاتی حاکی از آن است که مسکو ممکن است عملیات‌های محدود یا تحریک‌آمیز علیه این کشورها را برای آزمایش اراده ناتو و تضعیف ماده ۵ پیمان آتلانتیک شمالی در نظر داشته باشد. در بریتانیا نیز بحث آمادگی دفاعی و افزایش بودجه نظامی شدت گرفته است. برخی تحلیل‌گران هشدار داده‌اند که ظرفیت‌های نظامی اروپا، به ویژه در زمینه دفاع هوایی و مهمات، با کمبودهای جدی روبه‌روست.

این وضعیت در حالی رخ می‌دهد که جنگ اوکراین در بن‌بست نسبی به سر می‌برد. روسیه پیشروی‌های کندی داشته اما هزینه‌های انسانی و اقتصادی سنگینی متحمل شده است. اوکراین با کمک تسلیحات غربی توانسته حملات عمیقی به خاک روسیه انجام دهد که مسکو را تحت فشار قرار داده است.

در چنین فضایی، پوتین به نظر می‌رسد استراتژی ارعاب و تضعیف اراده غرب برای ادامه حمایت از کی‌یف را در پیش گرفته است. هدف، شکستن وحدت اروپایی‌ها و وادار کردن آن‌ها به کاهش کمک‌هاست. با این حال، واکنش بریتانیا و بسیاری از متحدانش تاکنون به صورت متقابل بوده: آن‌ها اعلام کرده‌اند که تحت تأثیر تهدیدها قرار نخواهند گرفت و به حمایت از اوکراین ادامه می‌دهند.

از منظر تاریخی، روابط روسیه و بریتانیا همیشه پرتنش بوده است. از ماجرای مسمومیت سرگئی اسکریپال در سال ۲۰۱۸ تا اخراج دیپلمات‌ها و کاهش سطح روابط دیپلماتیک در سال‌های اخیر، لندن و مسکو بارها در آستانه قطع کامل روابط قرار گرفته‌اند.

اکنون با خروج سفیر روسیه از لندن در ماه‌های اخیر و کاهش پرسنل سفارتخانه‌ها، فضای دیپلماتیک تقریباً منجمد شده است. برخی مفسران حتی از «اعلام جنگ غیررسمی» روسیه علیه بریتانیا سخن می‌گویند، هرچند مقامات رسمی غربی این تعبیر را اغراق‌آمیز می‌دانند و بر ماهیت هیبریدی و زیرآستانه‌ای تنش‌ها تأکید دارند.

تأثیرات این تنش‌ها فراتر از حوزه نظامی است. بازارهای انرژی اروپا که هنوز از پیامدهای قطع گاز روسیه رنج می‌برند، با هر خبر تازه‌ای دچار نوسان می‌شوند. صنایع دفاعی اروپایی در حال افزایش تولید هستند اما با چالش‌های زنجیره تأمین مواجه‌اند. افکار عمومی نیز دوپاره است: در حالی که حمایت از اوکراین در بسیاری از کشورها همچنان بالاست، خستگی از جنگ و نگرانی از گسترش آن به خاک اروپا رو به افزایش است. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد درصد قابل توجهی از شهروندان اروپایی نگران درگیری مستقیم با روسیه هستند.

تحلیل‌گران نظامی هشدار می‌دهند که مرز میان جنگ هیبریدی و جنگ کلاسیک در حال محو شدن است. وقتی پهپادهای مسلح در فرودگاه‌های ناتو کشف می‌شوند یا کارخانه‌های تسلیحاتی هدف خرابکاری قرار می‌گیرند، تعریف «حمله مسلحانه» که ماده ۵ ناتو را فعال می‌کند، پیچیده‌تر می‌شود.

روسیه با بهره‌گیری از این منطقه خاکستری، در تلاش است بدون تحریک پاسخ نظامی تمام‌عیار، هزینه‌هایی بر اروپا تحمیل کند. مقامات ناتو و اتحادیه اروپا در حال بررسی راه‌هایی برای تقویت بازدارندگی در برابر چنین اقداماتی هستند، از جمله بهبود دفاع هوایی، افزایش اشتراک‌گذاری اطلاعات و هماهنگی بیشتر در پاسخ به خرابکاری‌ها.

با این حال، اکثر کارشناسان معتقدند احتمال جنگ تمام‌عیار میان روسیه و ناتو در کوتاه‌مدت پایین است. روسیه منابع لازم برای رویارویی همزمان با اوکراین و کل ناتو را ندارد و پوتین به خوبی می‌داند که چنین جنگی می‌تواند موجودیت رژیم او را به خطر بیندازد.

از سوی دیگر، ناتو نیز تمایلی به درگیر شدن مستقیم ندارد و ترجیح می‌دهد از طریق حمایت از اوکراین و تحریم‌ها فشار وارد کند. خطر واقعی در زنجیره‌ای از حوادث کوچک نهفته است که می‌تواند از کنترل خارج شود: یک پهپاد که به اشتباه هدف قرار گیرد، یک حمله سایبری که زیرساخت حیاتی را مختل کند، یا یک درگیری محدود در بالتیک که به سرعت گسترش یابد.

در بریتانیا، دولت برنهام با چالش حفظ تعادل میان حمایت قاطع از اوکراین و اجتناب از تحریک بیش از حد مسکو روبه‌روست. افزایش بودجه دفاعی، سرمایه‌گذاری در تولید پهپاد و موشک، و تقویت همکاری‌های اطلاعاتی با متحدان بخشی از پاسخ لندن بوده است. در عین حال، دیپلماسی پشت پرده — از جمله تماس‌های غیرمستقیم از طریق کانال‌های ثالث — ادامه دارد تا از اوج‌گیری کنترل‌نشده تنش‌ها جلوگیری شود.

اروپا اکنون در یکی از حساس‌ترین مقاطع امنیتی خود از پایان جنگ سرد به سر می‌برد. وحشت عمومی، هرچند گاهی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد، ریشه در واقعیت‌های میدانی دارد: گسترش دامنه درگیری اوکراین به خاک اروپا از طریق ابزارهای غیرمتعارف، تهدیدهای مستقیم علیه اعضای ناتو، و عدم اطمینان نسبت به حمایت بی‌قیدوشرط آمریکا در عصر جدید سیاست خارجی واشنگتن. کشورهای اروپایی بیش از پیش به این نتیجه رسیده‌اند که باید مسئولیت دفاع از خود را بر عهده بگیرند و وابستگی به قدرت‌های خارجی را کاهش دهند.

آینده این تنش‌ها به عوامل متعددی بستگی دارد: تحولات میدان نبرد در اوکراین، توانایی اروپا در حفظ وحدت و افزایش تولید تسلیحات، و تصمیمات استراتژیک کرملین. اگر روسیه به عملیات‌های هیبریدی شدیدتر روی آورد یا بریتانیا و متحدانش حمایت نظامی از اوکراین را گسترش دهند، خطر اوج‌گیری بیشتر خواهد شد.

در مقابل، هرگونه پیشرفت دیپلماتیک یا کاهش شدت درگیری‌ها می‌تواند فضا را آرام‌تر کند. آنچه مسلم است این است که آتش تنش میان روسیه و بریتانیا در حال حاضر به شدت شعله‌ور است و دود آن سراسر اروپا را فرا گرفته است.

شهروندان اروپایی، سیاستمداران و نظامیان همگی چشم به تحولات روزهای آینده دوخته‌اند و امیدوارند که این تنش‌ها به جنگ تمام‌عیار منجر نشود. تاریخ نشان داده است که اشتباهات محاسباتی کوچک گاه می‌توانند به تنش‌ها و درگیری‌های بزرگ بینجامند. اروپا اکنون بیش از هر زمان دیگری یک فاجعه گسترده نظامی و بازگشت به مصائب و مشکلات ناشی از دوران دو جنگ جهانی نزدیک شده است.