سرویس جهان مشرق - طی روزهای اخیر بخشی از اسناد مربوط به قراردادهای نظامی میان ایران و روسیه منتشر شده‌ است که خبر از سفارش تعدادی جنگنده و تسلیحات مرتبط با آن‌ها می‌دهند. اسناد به چندین قرارداد اشاره دارند. قدیمی‌ترین آن‌ها، قرارداد شماره R/۱۹K۱۰۱۱۱۴۱۷۶۸ مورخ ۱۰ ژوئن ۲۰۲۱ (۲۰ خرداد ۱۴۰۰)، تولید جنگنده‌های جدید و تجهیزات رزمی آن‌ها را پوشش می‌دهد[۱].

از سال ۲۰۲۳، امضای قراردادهایی بین دو کشور به طور خاص برای تأمین مهمات، یعنی موشک‌های جنگنده، آغاز شد.

طبق برنامه‌ریزی‌ها قرار است این قراردادها تا سال ۲۰۲۷ اجرایی شوند، که این مسئله آن‌ها را مستقیماً با درگیری‌های جاری در خاورمیانه مرتبط می‌سازد.

اخیراً بخشی از جزئیات قرادادهای نظامی میان ایران و روسیه، به طور خاص درباره‌ی خرید جنگنده‌های روسی توسط تهران، رسانه‌ای شده‌اند. (+)

موشک‌هایی که طبق اسناد منتشرشده ایران قرار است آن‌ها را دریافت کند، از این قرارند:

◄ خا-۳۸ (Kh-۳۸): موشک میان‌برد هدایت‌شونده هوابه‌زمین که توسط سوخو-۳۵ قابل‌حمل است.

◄ آر-۷۳ (R-۷۳): موشک هوابه‌هوا. هر فروند جنگنده‌ی سوخو-۳۵اس بسته به «پیکربندی» [چیدمان تسلیحات هنگام انجام عملیات رزمی]، می‌تواند تا چهار موشک هوابه‌هوای آر-۷۷-۱ و تا شش موشک آر-۷۳ را با خود حمل کند.

◄ آر-۷۷ (R-۷۷): موشک هوابه‌هوا.

◄ خا-۳۱ (Kh-۳۱): موشک هوابه‌زمین که به عنوان سلاح ضدکشتی نیز استفاده می‌شود؛ جنگنده‌ی سوخو-۳۵ قادر به شلیک این نوع موشک نیز هست[۲].

پایگاه اینترنتی مجله‌ی دیدبان نظامی (Military Watch Magazine) طی گزارشی تحت عنوان «بهتر از سوخو-۳۵؟ جنگنده‌های سوخو-۳۰ اس‌ام۲ روسی که ایران به‌تازگی برای تقویت ناوگانش سفارش داده چه‌قدر توانمند هستند؟[۳]» جزئیات بیش‌تری را درباره‌ی این قراردادها، منطق پشت انتخاب جنگنده‌های سوخو۳۰ توسط ایران، و همچنین تأثیر آن‌ها بر وضعیت آسمان ایران ارائه داده است. آن‌چه در ادامه می‌خوانید، ترجمه‌ی گزارش دیدبان نظامی است.

پس از آن‌که ۴ ژوئن [۱۴ خرداد ۱۴۰۵] تأیید شد که وزارت دفاع ایران ۱۲ فروند جنگنده‌ی روسی سوخو-۳۰ اس‌ام۲[۴] (Su-۳۰SM۲) را برای مدرن‌سازی ناوگان هوانوردی رزمی خود سفارش داده، سؤالات مهمی در این رابطه مطرح شد، از جمله این‌که ورود این جنگنده‌های جدید به خدمت، که طبق برنامه‌ریزی‌ها قرار است اواسط سال ۲۰۲۷ نهایی شود، چگونه توانمندی‌های رزمی ناوگان ایران را بهبود خواهد بخشید.

اگرچه این احتمال وجود دارد که این جنگنده‌ها در نیروی دریایی ایران یا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خدمت کنند (چنان‌که سپاه پاسداران پیشاپیش جنگنده‌های تهاجمی سوخو-۲۲ام۴ را در اختیار دارد و سوخو-۳۰ها ممکن است جایگزین آن‌ها شوند)، اما محتمل‌ترین گزینه این است که این جنگنده‌ها در نیروی هوایی ایران به خدمت گرفته خواهند شد.

سوخو-۳۰ اس‌ام۲ برای اولین بار در اوایل سال ۲۰۲۲ وارد خدمت شد و در حال حاضر در نیروی دریایی و نیروهای هوافضای روسیه و همچنین نیروی هوایی بلاروس خدمت می‌کند. این جنگنده توانمندی‌های رزمی پیشرفته‌ی «نسل ۴+» را ارائه می‌دهد که به مراتب برتر از نمونه‌های اولیه‌ی مدل سوخو-۳۰ هستند که در دهه‌ی ۱۹۹۰ توسعه یافته بودند.

جنگنده‌ی «سوخو-۳۰ اس‌ام۲» تا حد زیادی امکانات جنگنده‌ی جدیدتر «سوخو-۳۵» را دارد و در عین حال امکان حضور دو نفر خدمه را در هر عملیات فراهم می‌کند. (+)

سوخو-۳۰ اس‌ام۲ با پیکربندی دو سرنشینه طراحی شده است، به گونه‌ای که هر دو سرنشین می‌توانند به طور فعال در عملیات‌های رزمی شرکت کنند، که این پلتفرم را به گزینه‌ای بسیار متوازن برای هم عملیات‌های تهاجمی و هم برتری هوایی، و همچنین فرماندهی و هدایت هواپایه تبدیل می‌کند. مفهوم پلتفرم سوخو-۳۰ از همان اواخر دهه‌ی ۱۹۸۰ به عنوان یک هواپیمای فرماندهی و کنترل به منظور ایجاد هماهنگی میان گروه‌هایی از هواگردها در مسافت‌های طولانی طراحی شد؛ یعنی همزمان که خلبان روی پرواز تمرکز دارد، خدمه‌ی دوم حسگرها، تسلیحات و ارتباطات را مدیریت می‌کند. این توانمندی ابتدا توسط هواپیمای رهگیر[۵] میگ-۳۱ در اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰ پایه‌گذاری شد. برد بسیار طولانی و مجموعه‌ی حسگرهای قدرتمند سوخو-۳۰، این جنگنده را نیز برای ایفای چنین نقش‌هایی به یک پلتفرم ایده‌آل بدل می‌سازد.

بنابراین، حتی تعداد کمی از این جنگنده‌های جدید نیز می‌توانند به عنوان یک «چندبرابرکننده‌ی قدرت» برای ناوگان قدیمی جنگنده‌های بسیار سبک‌تر ایران (که به حسگرهای منسوخ‌شده‌ی دوران جنگ ویتنام متکی هستند) عمل کنند، مشروط بر این‌که ظرفیت به اشتراک‌گذاری داده‌ها بتواند به‌خوبی میان این جنگنده‌ها ایجاد شود.

سوخو-۳۰ اس‌ام۲ نتیجه‌ی مدرن‌سازی چشم‌گیر در طراحی پلتفرم سوخو-۳۰ است که ظرفیت‌های این جنگنده را به قابلیت‌های جنگنده‌ی برتری هوایی سوخو-۳۵ نزدیک‌تر می‌کند.

بخش عمده‌ی این مدرن‌سازی‌ها به لطف ارتقای سوخو-۳۰ با همان موتور AL-۴۱F-۱S صورت می‌گیرد که به طور قابل‌توجهی رانش، شتاب، برد شناسایی و اثربخشی رزمی کلی جنگنده را بهبود می‌بخشد و همزمان، هزینه‌های عملیاتی و نیاز این پلتفرم به عملیات‌های تعمیر و نگهداری را نیز کاهش می‌دهد. خروجی قدرت بسیار بالاترِ این موتور می‌تواند از تجهیزات الکترونیک هوانوردی، حسگرها و سامانه‌های جنگ الکترونیک پرمصرف‌تر پشتیبانی کند و پتانسیل رشد بیش‌تری را برای زیرسامانه‌های آینده، مانند سلاح‌های مبتنی بر هدایت انرژی، فراهم آورد. از منظر توانمندی کلی، بهترین توصیف برای سوخو-۳۰ اس‌ام۲ را می‌توان «همتای دو سرنشینه‌ی سوخو-۳۵» دانست، که برد طولانی، ظرفیت حمل تسلیحات سنگین، حسگرهای پیشرفته، مانورپذیری فوق‌العاده و «ظرفیت کاری خدمه»ی بالا [توانایی جنگنده در پردازش و ارائه‌ی اطلاعات به خدمه] را به گونه‌ای ترکیب می‌کند که تعداد بسیار کمی از انواع جنگنده‌ها در جهان می‌توانند با آن رقابت کنند. قدرت رادار، برد و مانورپذیری آن نیز به طور قابل‌توجهی برتر از انواع جنگنده‌های غربی است.

«سوخو-۳۰ اس‌ام۲» را تا حد زیادی می‌توان نسخه‌ی دوسرنشینه‌ی جنگنده‌ی سوخو-۳۵ دانست. (+)

طراحی سوخو-۳۰ اس‌ام۲ مرز میان جنگنده، هواپیمای تهاجمی و یک مقر فرماندهی کوچک هوابرد را کم‌رنگ می‌کند. در طول مأموریت‌های دوربرد، افسر سامانه‌های تسلیحاتی در کابین عقب می‌تواند وضعیت تاکتیکی را زیر نظر بگیرد، لینک‌های داده را مدیریت کند، با کنترل‌کننده‌های زمینی هماهنگ شود و در تعیین هدف برای سایر هواپیماها کمک کند. این توانمندی به‌ویژه در مناطق وسیع مانند خاورمیانه و اقیانوس هند ارزشمند است. برد این جنگنده به طور بسیار چشم‌گیری بیش‌تر از هر نوع جنگنده‌ی دیگری است که توسط یک کشور خاورمیانه‌ای عملیاتی شده است؛ از جمله جنگنده‌های قدیمی اف-۱۴ ایران که سال‌ها بیش‌ترین برد را در میان جنگنده‌های مستقر در هر نیروی هوایی‌ای در جهان داشتند.

ظرفیت فوق‌العاده بالای حمل سلاح این نوع جنگنده نیز به آن اجازه می‌دهد تا انواع موشک‌های غول‌پیکر، مانند آر-۳۷ام (R-۳۷M)، را با خود حمل کند که دارای برد درگیری ۳۵۰ کیلومتری است و می‌تواند به طور جدی اهدافی مانند هواپیماهای سوخت‌رسان و بمب‌افکن‌های راهبردی را تهدید کند. همین مسئله هرگونه حمله‌ی برنامه‌ریزی‌شده‌ی غربی‌ها یا اسرائیل به ایران را به میزان قابل‌توجهی دشوار خواهد کرد.

از آن‌جایی که سوخو-۳۵ دهه‌ها بعد طراحی شده، بسیاری از سامانه‌های آن از همان ابتدا ادغام شده بودند، بر خلاف سوخو-۳۰ اس‌ام۲ که از طریق مدرن‌سازی اضافه شده باشند. این امر در مورد سوخو-۳۵ منجر به وزن کم‌تر، پیچیدگی کم‌تر، و تا حدودی عملکرد کلی بهتر شده است.

همچنین کابین خلبان، سامانه‌های مأموریتی و مجموعه‌ی جنگ الکترونیک سوخو-۳۵ بر اساس یک فلسفه‌ی طراحی منسجم و واحد ساخته شده‌اند، بر خلاف سوخو-۳۰ اس‌ام۲ که در آن این سامانه‌ها طی چندین نسل ارتقا تکامل یافته‌اند. با این حال، سوخو-۳۰ اس‌ام۲ همچنان طبق تخمین‌ها ۸۵ تا ۹۵ درصد از قابلیت‌های متعدد سوخو-۳۵ را در خود جای داده است، در عین حال، امکان اعزام یک خدمه‌ی دوم را نیز فراهم می‌کند، و اغلب هزینه‌های خرید و عملیاتی کم‌تری دارد؛ که همین امر باعث می‌شود به عنوان یک هواپیمای بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر دیده شود که برای عملیات‌های تهاجمی و فرماندهی و کنترل از بسیاری جهات برتر از حتی سوخو-۳۵ است.

جنگنده‌ی «سوخو-۳۰ اس‌ام۲» از این جهت برای ایران گزینه‌ی مناسبی است که هزینه‌های تعمیر و نگهداری آن نسبت به جنگنده‌های جدیدتر روسیه، شامل «سوخو-۳۵» و «سوخو-۵۷»، پایین‌تر است. (+)

اگرچه هیچ‌کدام از این دو نوع جنگنده، حسگرها، تجهیزات الکترونیک، تسلیحات یا بدنه‌های با مواد کامپوزیت بالا را در حد جنگنده‌های «نسل ۴+» یا نسل پنجم چینی، مانند جی-۱۶ (J-۱۶) یا جی-۲۰ (J-۲۰) در خود ادغام نکرده‌اند، اما ورود سوخو-۳۰ اس‌ام۲ و [احتمالاً] سوخو-۳۵ ناوگان ایران را به شکل بسیار قابل‌توجهی بهبود خواهد بخشید، که موازنه‌ی قدرت را در آسمان خاورمیانه به طور کاملاً چشم‌گیری به نفع این کشور تغییر خواهد داد.