به گزارش مشرق، «برادران ایرانی ما از فتنه ناجوانمردانه عبور می‌کنند»، این یکی از موضع‌گیری‌ها رئیس‌جمهور ترکیه و شاید مهمترین آن‌ در روزهای گذشته و درپی رویدادهای ملتهب داخل ایران است که به نوعی صمیمی‌ترین رویکرد تجربه‌ شده ایران از سوی همسایه شمال‌غربی خود، دستکم در یک دهه اخیر تعریف می‌شود. «رجب‌طیب اردوغان» در گفت‌وگوی پنجشنبه شب خود با «مسعود پزشکیان» رئیس‌جمهور ایران هم با بیان اینکه «سناریوهای مداخله گرانه علیه ایران را مردود می دانیم» رویکرد اصولی و ساختارمند ایران در مدیریت اعتراضات را قابل تقدیر توصیف کرد.

«هاکان فیدان» وزیر امور خارجه ترکیه هم ۲۰ دی ماه و در اوج تنش‌های داخلی و تهدیدات خارجی علیه ایران در گفت‌وگو با شبکه رسمی «تی‌آرتی خبر» رویکردی شفاف، منطقی و مبتنی بر واقعیات میدانی در منطقه ارائه داد و گفت: «درخواست‌های تحریک برای اعتراضات در ایران که از سوی طرف‌های خارجی و در رأس آن دستگاه اطلاعات اسرائیل صادر می‌شود، مساله‌ای پنهان و مخفی نیست».

«عمر چلیک» سخنگوی حزب حاکم ترکیه با هشدار درباره اینکه مداخله خارجی می‌تواند باعث ایجاد بی‌ثباتی شود، از ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی خواست از دخالت در امور داخلی ایران خودداری کنند. روزنامه معتبر «دیلی صباح» هم در یادداشتی بر این نکته تاکید کرد که ترکیه بر این باور است که مشکلات ایران نمی‌تواند از طریق مداخله خارجی حل شود و چنین مداخله‌ای تنها مشکلات را پیچیده‌تر خواهد کرد.

تظاهرات مختلفی هم در شهرهای ترکیه و در حمایت از ایران و مخالفت با دخالت‌ها و اقدامات رژیم اسرائیل و آمریکا برگزار شد که در نوع خود اقدامی بی‌سابقه و البته قابل تأمل است.

«سیدعباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران هم در گفت‌وگوهای متعددی با همتای ترک خود، مجموعه‌ای از مداخلات خارجی در اعتراضات ایران را با فیدان در میان گذاشت و دو وزیر کشور هم طی روزها و هفته‌های گذشته به طور مداوم با هم در تماس بودند.

روسای مجلس ایران و ترکیه هم شامگاه پنجشنبه در گفت‌وگوی تلفنی بر اشتراک دیدگاه خود درباره تحولات تاکید کردند و «محمدباقر قالیباف» در این تماس از حمایت ترکیه از ایران قدردانی کرد.

مجموع این اظهارات و اقدامات صورت گرفته از سوی آنکارا در دو هفته دشوار گذشته و حمایت از تهران، در تمام موضع‌گیری‌ها، گفت‌وگوهای دوجانبه با مقامات ایران و سران و مسئولان دیگر کشورها نشان از تثبیت نگاه ترکیه به ایران به عنوان همسایه‌ای رقیب و دوستی تاریخی دارد. گرچه این گزاره‌ که در هر اعتراضی مداخله‌جویان خارجی از آن علیه ایران سواستفاده می‌کنند؛ همواره درباره ایران صادق بوده است اما در مقاطع بسیاری این موضوع آشکار، با پنهان‌کاری برخی کشورهای منطقه و همسایگان ایران مواجه می‌شد؛ موضوعی که در رویدادهای دی‌ماه سال جاری تکرار نشد و آنکارا هم در کنار دیگر کشورهای منطقه و در موضع حمایت از ایران ایستاد.

دلایل راهبردی و ژئوپلتیک ترکیه در حمایت از ایران

رویکرد ترکیه در قبال تحولات داخلی ایران و مواضع حمایتی آن‌ها از جمهوری اسلامی ایران، ریشه در چند دسته از دلایل دارد که مسائل راهبردی، ژئوپلتیک و وجود دشمن مشترک را می‌توان مهمترین این عوامل برشمرد. بررسی دقیق سخنان فیدان در ۲۶ دی‌ماه و در جریان کنفرانس خبری با رسانه‌های ترکیه‌ای می‌تواند یکی از مهمترین دلایل حمایت این کشور از ایران را در طول هفته‌ها و ماه‌های گذشته مشخص سازد؛ جایی که وزیر امور خارجه به این مهم اشاره کرد که «هر تغییر و تحول در ایران تاثیر مستقیمی بر کشورهای همسایه دارد و نمی‌توان از سرایت ناامنی به دیگر کشورها جلوگیری کرد. ما با دقت تحولات را رصد می‌کنیم و به دنبال حفظ ثبات منطقه‌ای هستیم».

واقعیت آن است که جمهوری ترکیه، از زمان آغاز جنگ داخلی در همسایگان خود یعنی عراق و سوریه، شاهد یکی از گسترده‌ترین مهاجرت‌های مردم این دو کشور به داخل ترکیه بود و هم‌اکنون با طیف گسترده‌ای از چالش‌های به وجود آمده در نتیجه این مهاجرت و پناهندگی مردم سوریه و عراق روبروست.

ترکیه و ایران بیش از ۵۶۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و مقام‌های ترکیه نگران هستند که ادامه ناآرامی‌ها، این مرز را به یک کریدور ناامن برای قاچاق اسلحه، مواد مخدر و حرکت نیروهای مسلح تبدیل کند. در نتیجه همین دغدغه است که وزیر خارجه ترکیه تاکید کرده که بی‌ثباتی بزرگ در ایران فراتر از ظرفیت منطقه برای مدیریت است و می‌تواند به ترکیه سرریز شود همزمان آغاز هر گونه عملیات نظامی در ایران و یا تند شدن آتش جنگ در داخل مرزهای این کشور برای ترکیه به معنای تکرار مجدد سیل پناهجویان است و برای مقابله با این معضل، آنکارا به هر تلاشی دست زده و خواهد زد.

ناامنی در مرزهای ترکیه با ایران، مانند آنچه در مرزهای خود با عراق و سوریه تجربه می‌کند، آخرین چیزی است که ساکن آک سارای (کاخ سفید) برای کشورش می‌خواهد و از این روست که اردوغان نگران سرایت تنش‌های داخلی ایران به مرزها و ترکیه است.

میان ایران و ترکیه با تمام محدودیت‌های تحریمی، همچنان پیوند اقتصادی مستحکمی برقرار است که تا نیمه سال گذشته میلادی حجم آن حدود ۶.۵ میلیارد دلار بوده است؛ حجمی که ظرفیت‌های دو کشور محدود بودن آن را بیش از گذشته نشان می‌دهند. همزمان ترکیه وابستگی قابل توجهی به ایران دارد؛ برای مثال، ۱۳.۵ تا ۲۰ درصد گاز طبیعی ترکیه از ایران وارد می‌شود. در صورت تشدید ناآرامی‌ها، زنجیره تامین انرژی، تعرفه‌ها و تجارت دوجانبه مختل می‌شود که برای اقتصاد ترکیه تبعات بسیاری خواهد داشت. علقه‌های فرهنگی، تاریخی و مذهبی در کنار اهداف مشترک سیاسی و موضع‌گیری‌های نزدیک در سازمان‌های بین‌المللی سبب شده است که به تعبیر سیدعباس عراقچی، ایران و ترکیه همواره دوستان روزهای سخت یکدیگر باقی بمانند.

با این همه اما این موارد اشاره شده همه داستان مواضع حمایتی آنکارا از تهران نیست و ترکیه نزدیک به دو سال است که خطری را احساس می‌کند که تهران بیش از چهار دهه است درباره آن هشدار می‌دهد؛ دشمن مشترکی به نام اسرائیل. اگر رژیم اسرائیل و ترکیه در سال‌های اخیر با رویه‌ای کجدار و مریز روابطی را تجربه می‌کردند این روابط هم مانند بسیاری از معادلات منطقه پس از هفت اکتبر تغییرات بسیاری را تجربه کرد و اکنون آنکارا با درکی درست از آنچه در سر حاکمان اسرائیل می‌گذرد، یعنی رویای «اسرائیل بزرگ» و «خاورمیانه جدید» به این نتیجه رسیده‌اند که استراتژی که اسرائیل درباره ایران در سر دارد و شامل تجزیه کشور است، می‌تواند درباره ترکیه هم به همان نسبت جدی و امکان‌پذیر باشد. به همین دلیل است که اردوغان در سخنرانی ۱۷ دی خود با بیان اینکه اگر کشورها بر روی میز بازی نکنند و در آن مشارکت نداشته باشند، به طرفی که در آماج تجزیه قرار می‌گیرد تبدیل می‌شوند، تاکید کرد: ما از جمله کسانی هستیم که بر روی میز بازی می‌کنیم و تبدیل به لقمه‌ای برای تجزیه نخواهیم شد.

«نومان کورتولموش» رئیس مجلس ترکیه هم در گفت‌وگو با همتای ایرانی خود به این موضوع اشاره و تصریح کرده است که قدرت اصلی رژیم صهیونیستی در از بین بردن وحدت کشورهای اسلامی و تجزیه است. این نگرانی از سوی ترکیه و ایران به عنوان دو کشور بزرگ منطقه همچنان برقرار و یکی از مهمترین دلایل نزدیکی دو کشور در مقطع اخیر بوده است.

نگرانی دیگر ترکیه، ترس از قوت گرفتن گروه‌های تروریستی مانند PKK (حزب کارگران کردستان) یا شاخه‌های وابسته به آن است. ترکیه و ایران هر دو با مسائل کردی به عنوان یک تهدید امنیت ملی درگیر هستند و هماهنگی امنیتی بین دو کشور برای کنترل فعالیت‌های کردی در مرزها ادامه دارد. مقامات ترکیه هشدار داده‌اند که بی‌ثباتی در ایران می‌تواند جدایی‌طلبی کردی را در منطقه تقویت کند.

واقعیت آن است که رژیم اسرائیل با تمام توان بر گروه‌ها و گروهک‌های تجزیه‌طلب در مرزهای کشورهای بزرگ سرمایه‌گذاری کرده تا در زمان مقتضی از آن‌ها بهره گیرد و این گروه‌ها در مرزهای ایران و ترکیه زیاد و به شدت فعال هستند. ایران در مرزهای غربی خود و ترکیه در مرزهای شرقی و جنوب شرقی خود با این پدیده به صورت مسلح و خطرناک روبروست و از این رو قدرت‌ گرفتن هرچه بیشتر این گروه‌ها در سایه ناآرامی‌ها در ایران، جز خطوط قرمز مهم آنکاراست.

با درنظرداشت عوامل اصلی می‌توان گفت که دغدغه‌های آنکارا بیشتر عملی و استراتژیک است. ترکیه نمی‌خواهد ایران به منبع بی‌ثباتی تبدیل شود زیرا این امر مستقیما امنیت، اقتصاد و مرزهای ترکیه را تهدید می‌کند. هرچند ترکیه روابط پیچیده‌ای با ایران دارد اما اولویت فعلی‌ آن حفظ وضعیت موجود و جلوگیری از هرگونه تشدید ناامنی است که بتواند به انفجار منطقه‌ای منجر شود.

مجموع اظهارات و موضع‌گیری‌های دولت ترکیه در ارتباط با رویدادهای داخل ایران حکایت از آن دارد که آنکارا ضمن ایستادن در کنار ایران امیدوار است بتواند در بازگرداندن سیر تحولات به مسیر دیپلماتیک نقش‌آفرین باشد. از همین روست که هاکان فیدان گفته ترکیه به دنبال کردن طرح‌های دیپلماتیک درباره ایران ادامه خواهد داد و اولویت، دوری از بی‌ثباتی است. وی همچنین در حاشیه اجلاس داووس ضمن اعلام مخالفت کشورش با هرگونه ماجراجویی نظامی آمریکا علیه ایران خواستار ایجاد مکانیسمی شد که امکان مذاکرات جدی بین تهران و واشنگتن را فراهم کند. ترکیه هم در کنار دیگر کشورهای منطقه شعله کشیدن آتش در ایران را به ضرر خود می‌داند و از این رو برای خاموش کردن آن در تلاش است.