به گزارش مشرق، منوچهر صابر اظهار داشت: جامعه اسلامی از منظر نهج البلاغه بر پایههای محکم و واحدی استوار شده است که مهمترین آن، اصل توحید و عبودیت پروردگار یکتاست. حضرت علی (ع) در خطبه ۱۹۲ معروف به خطبه قاصعه فرمود که پیوند اصلی مسلمانان، همانا کلمه توحید است که باعث عزت و سربلندی آنان میشود. این اصل مشترک، فراتر از هر مرز جغرافیایی، نژادی یا زبانی، امت اسلامی را به عنوان یک هویت واحد تعریف میکند.
وی افزود: بر این اساس، آن حضرت در نامه ۵۳ معروف به نامه مالک اشتر، او را به رعایت عدالت نسبت به تمامی مردم، از دین و مذهبشان، سفارش میکند که این خود نشان از نگاه کلی و امتی به حکمرانی دارد اما عمیقترین مفهوم در این زمینه، تشبیه جامعه به پیکری واحد است که در خطبه ۱۲۲ آمده است و این بیان ژرف، چندین اصل کلیدی را در بر دارد که نخستین اصل، وحدت وجودی امت است؛ به گونهای که اعضا در سرنوشت یکدیگر شریک هستند. ثانیاً، مسئولیت متقابل را القا میکند. یعنی وقتی عضوی درد دارد، سایر اعضا باید نسبت به آن احساس مسئولیت کرده و برای رفع مشکل بسیج شوند.
پژوهشگر مرکز تحقیقات امام علی(ع) ازحوزه رسانه از احساس همدردی و عاطفه مشترک به عنوان اساس همبستگی یاد کرد و گفت: چنین نگاهی به جامعه، نقطه مقابل نگاه مکانیکی و فردگرایانه است. بنابراین، هرگونه اختلاف و تفرقهای که این پیکر را تضعیف کند، به منزله بیماری است که باید درمان شود. از این منظر، رسانهها میتوانند نقش سیستم عصبی این پیکر را ایفا کنند؛ سیستمی که اخبار درد و رنج یک بخش را به سراسر بدن منتقل میکند و به گفته استاد شهید مرتضی مطهری، هماهنگی برای درمان ایجاد میکند و سلامت کل سیستم را تحت نظر دارد.
وی تاکید کرد: در عصر حاضر که با انفجار اطلاعات و تشدید رقابتهای رسانهای همراه است، جهان اسلام با وجود برخورداری از سرمایههای عظیم تمدنی و جمعیتی، با چالشهای عمیق داخلی از جمله شکافهای مذهبی، رقابتهای سیاسی بین کشورهای اسلامی و تنشهای قومی مواجه است که در رسانهها بازتاب گستردهای یافته است ولی با استناد به آیات قرآن و کلام حضرت امیر(ع) می توان این تهدیدهای رسانهای را به فرصتهای همگرایی تبدیل کرد.
صابر گفت: در چنین شرایطی، این پرسش اساسی مطرح میشود که چگونه میتوان از ظرفیت بینظیر رسانهها برای ایجاد امتزاج و همگرایی در میان مسلمانان بهره برد. امتزاج به معنای فرآیندی عمیق از آمیختگی، تفاهم و هماهنگی میان اجزای امت اسلامی است که فراتر از وحدت صوری، به ایجاد پیوندهای عاطفی، فرهنگی و معرفتی پایدار منجر میشود.
وی ادامه داد: تحلیل مضامین نهجالبلاغه نشان می دهد که رسانههای اسلامی میتوانند در چهار حوزه کلیدی نقشآفرینی کنند. نخستین حوزه، نقش یادآورنده است که با تولید محتوای مبتنی بر مشترکات دینی و تمدنی، حافظه جمعی امت را تقویت میکند. دوم، کارکرد نظام عصبی پیکر امت است که با انتشار سریع اخبار بحرانها و مشکلات جهان اسلام، احساس مسئولیت متقابل را برمیانگیزد.
این کارشناس رسانه از جایگاه عدالت به عنوان سومین حوزه نقش آفرین رسانه های کشورهای اسلامی یاد کرد و گفت: رسانه ها با افشای بیعدالتیها و انعکاس صدای مظلومان، به برقراری تعادل در جامعه اسلامی کمک میکنند. چهارمین حوزه نیز کارکرد پل ارتباطی است که با ایجاد فضای گفتوگو و شناخت متقابل، زمینه کاهش تنشها و افزایش همکاریها را فراهم میسازد.
وی به ۶ تهدید رسانه ای در این زمینه اشاره کرد و گفت: تهدیدهای اصلی رسانهای بر ضد وحدت اسلامی شامل نفاق و دورویی، شایعهپراکنی، تحریف حقایق، تفرقهافکنی سیستماتیک، تعصبات قومی و ترویج مادیگرایی است و آمارها نشان میدهد که جهان اسلام با چالشهای پیچیدهای در عرصه رسانهای روبرو است که مقابله با آنها مستلزم راهبردهای هوشمندانه و نظاممند است.
صابر اظهار داشت: در حوزه روابط میان کشورهای اسلامی با وجود چالشهای موجود، زمینههای متعددی برای همکاری رسانهای وجود دارد. تولید محتوای مشترک دینی، راهاندازی شبکههای تلویزیونی مشترک، پوشش ورزشی مشترک، ایجاد پلتفرم(سکو)های دیجیتال آموزشی و تولید محتوای تبلیغاتی اقتصادی از جمله این زمینهها هستند. از سوی دیگر، ایجاد نهادهای نظارتی مشترک، تشکیل کمیتههای بحرانزدایی و اجرای برنامههای تبادل فرهنگی میتواند به کاهش تنشها بین کشورهای اسلامی کمک کند.
وی بر افزایش تولید محتوای مشترک بین کشورهای اسلامی تاکید کرد و گفت: منظور از افزایش تولید محتوای مشترک، توسعه و گسترش برنامهها، مقالات، مستندها و دیگر قالبهای محتوای رسانهای است که با مشارکت نهادها، هنرمندان و متخصصان از کشورهای مختلف اسلامی تولید میشود.
صابر ادامه داد: این محتوا بر اساس مشترکات دینی، فرهنگی و تمدنی جهان اسلام طراحی شده و هدف اصلی آن تقویت همبستگی و ایجاد گفتمان واحد اسلامی در عرصه رسانهای است. چنین محتوایی میتواند شامل تولید برنامههای تلویزیونی مشترک، فیلمهای سینمایی با سرمایهگذاری چند کشور اسلامی، کتابهای الکترونیکی مشترک و نیز شبکههای اجتماعی با مدیریت جمعی از کشورهای اسلامی باشد.
وی ادامه داد: این مفهوم در چارچوب نظری، بر اساس آموزههای قرآنی درباره وحدت امت اسلامی و نیز سفارشهای امام علی(ع) در نهجالبلاغه درباره همکاری و تعاون شکل گرفته است. آن حضرت در نامهای به مالک اشتر بر لزوم همکاری و هماهنگی بین مسلمانان تأکید کرده و می فرماید «دل خود را نسبت به رعیت از رحمت و محبت و لطف آکنده ساز.» (نامه ۵۳). همچنین آیه ۱۰۳ سوره آل عمران که می فرماید «همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید» در این زمینه است.
این کارشناس حوزه رسانه افزود: کاهش محتوای تفرقهافکن در فضای مجازی یکی از راهبردهای اساسی به نظر می رسد که کاهش محتوای تفرقه افکن به معنای اجرای راهبردهای نظاممند برای مقابله با تولید و انتشار مطالب، تصاویر و پیامهایی است که به تحریک گروههای اسلامی علیه یکدیگر، تعصبافزایی قومی یا مذهبی و تضعیف همبستگی امت اسلامی میپردازند. این راهبردها شامل نظارت هوشمند بر فضای مجازی، آموزش سواد رسانهای به کاربران، تولید محتوای متقابل و نیز ایجاد سازوکارهای قانونی برای برخورد با محتوای اختلافبرانگیز است.
وی اضافه کرد: این مفهوم با تأکید امام علی(ع) بر پرهیز از تفرقه و نیز هشدارهای قرآن درباره دوری از اختلافات قابل تبیین است. مثلا آن حضرت در حکمت ۳۶۰ نهجالبلاغه فرمود «از شایعهپراکنی بپرهیز که دور را نزدیک و نزدیک را دور مینماید.» قرآن نیز در آیه ۴۶ سوره انفال می فرماید «و با یکدیگر نزاع نکنید که سست شوید و قدرت شما از بین برود.» که مسلمانان را از نزاع و اختلاف بر حذر میدارد.
صابر اظهار داشت: افزایش برنامههای فرهنگی مشترک به منظور توسعه و تقویت فعالیتها و رویدادهای فرهنگی با مشارکت دو یا چند کشور اسلامی همچون جشنوارههای هنری مشترک، نمایشگاههای بینالمللی، اردوهای جوانان، مسابقات علمی ـ فرهنگی و نیز تبادلات استاد و دانشجو بین مراکز فرهنگی کشورهای اسلامی به وحدت امت اسلامی منجر می شود. هدف اصلی این برنامهها، تقویت شناخت متقابل، توسعه دیپلماسی فرهنگی و ایجاد زمینههای همکاری پایدار در عرصههای مختلف فرهنگی است.
