سرویس جهان مشرق - نشست سهجانبه رهبران چین، روسیه و امریکا در شنژن را نمیتوان تنها یک رویداد دیپلماتیک یا «لحظه مدیریت» در گذار به چندقطبی دانست. این نشست، پیامد قابل مشاهده یک شکست راهبردی است: افول قدرت آمریکا که در غرب آسیا، در رویارویی با ایران، به شکلی آشکار و تا حد زیادی غیرقابل جبران رخ نمود. آنچه در شنژن رخ میدهد، نه بنیانگذاری یک نظم جدید از موضع قدرت برابر، بلکه به رسمیت شناختن عملی پایان تکقطبی از سوی قدرتی است که هنوز بزرگترین ارتش جهان را دارد، اما دیگر نمیتواند اراده خود را بر بازیگران منطقهای و رقبای جهانی تحمیل کند.
شکستهای متوالی آمریکا در غرب آسیا در برابر ایران، از یک سو محدودیتهای قدرت نظامی را در برابر مقاومت نامتقارن آشکار کرد و از سوی دیگر سرمایه اصلی قدرت آمریکا، یعنی اعتبار تضمینهای امنیتی آن را فرسایش داد و بدینترتیب، گذار به چندقطبی را از یک روند تدریجی به یک شتاب راهبردی تبدیل کرد.
شکست در غرب آسیا: ضربهای بر ستون فقرات قدرت آمریکا
قدرت جهانی آمریکا از پس از جنگ جهانی دوم بر سه ستون استوار بوده است: برتری نظامی بیرقیب، شبکه اتحادهای امنیتی، و هژمونی مالی (نظام دلار-نفت). جنگهای آمریکا در غرب آسیا که در رویارویی با ایران به اوج خود رسید هر سه ستون را بهطور همزمان هدف قرار داد.
نخست، محدودیت قدرت نظامی آشکار شد. آمریکا و رژیم صهیونیستی در یک کارزار نظامی گسترده، از جمله بمباران تأسیسات هستهای و برخی از زیرساختهای غیر نظامی، نتوانستند ایران را به تسلیم وادارند یا حتی امتیاز معناداری از آن بگیرند و ذره ای جمهوری اسلامی ایران را به عقب برانند. ایران با تکیه بر جنگ نامتقارن با استفاده از انواع مختلی از پهپادها، موشکها، مینهای دریایی و شبکه نیروهای متحد خود در منطقه، توانست هزینههای راهبردی سنگینی بر آمریکا و متحدانش تحمیل کند و تنگه هرمز را به اهرم فشار علیه اقتصاد جهانی تبدیل نماید.
در این جنگ تعداد قابل توجهی از هواگردهای آمریکایی از جمله جنگندههایی مانده F-۱۶ و A-۱۰ و حتی یک جنگنده F-۳۵ آمریکایی هدف قرار گرفت و آسیب دیده است، که ادعای پیشین واشنگتن و تلآویو درباره «نابودی کامل» پدافند ایران و به صورت کلی قدرت نظامی ایران را باطل کرد. جان مرشایمر، نظریهپرداز واقعگرای برجسته، صریحاً اعلام کرد که آمریکا در هر چهار هدف اصلی خود شکست خورده و وضعیت حتی بدتر از پیش از جنگ شده است. رابرت کیگان، مورخ نومحافظهکار، این شکست را با پرل هاربر و ویتنام مقایسه کرد و نوشت: «برخلاف آن تجربهها، این شکست نه قابل جبران است و نه قابل چشمپوشی».
دوم، و شاید مهمتر، سرمایه اعتبار آمریکا فروریخت. برای دههها، ستون اصلی نفوذ واشنگتن در غرب آسیا یک معامله ساده بود: پایگاههای نظامی آمریکا در ازای تضمین امنیت متحدان عرب و حفظ نظام دلار-نفت. جنگ با ایران این معامله را وارونه کرد. کشورهای عربی حوزه خلیج فارس دریافتند که میزبانی از پایگاههای آمریکایی، آنها را به هدف حملات ایران تبدیل کرده است، نه به ذینفعان امنیت حاصل از حضور آمریکا.
فارن افرز نوشت که جنگ نشان داد واشنگتن نمیتواند از متحدان عرب خود در برابر پیامدهای درگیری محافظت کند و تنگه هرمز را باز نگه دارد. گزارشها حاکی است که عربستان، امارات، قطر و کویت اعتماد خود را به تضمینهای امنیتی آمریکا از دست دادهاند و حتی درباره ضرورت حفظ پایگاههای نظامی بزرگ آمریکا در خاک خود تردید جدی پیدا کردهاند. یک تحلیلگر مسائل خلیج فارس این وضعیت را چنین توصیف کرد: «حضور آمریکا آنها را کمتر امن، نه بیشتر کرده است».
سوم، پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی، شکست نظامی را تقویت کرد. اختلال در تنگه هرمز و حملات به زیرساختهای انرژی، قیمت نفت را به بالای ۱۱۰ تا ۱۱۹ دلار رساند و بحران اقتصادی جهانی را تشدید کرد. همزمان، گفتوگوها درباره کاهش وابستگی به دلار در تجارت انرژی تسریع شد و پایههای مالی هژمونی آمریکا را تضعیف کرد.
چین و روسیه نیز از این وضعیت بهره بردند: پکن و مسکو خود را بهعنوان میانجی بالقوه معرفی کرده و از بحران برای به چالش کشیدن سلطه آمریکا در مجامع بینالمللی استفاده نمودند. حتی در داخل آمریکا، جو کنت، مقام پیشین ضدتروریسم که در اعتراض به جنگ استعفا کرد، گفت: «مانند همه مداخلات قبلی ما در خاورمیانه، ما پس از جنگ بدتر از قبل هستیم. جنگها در خاورمیانه یک سلسله سناریوهای بازنده-بازنده برای ما هستند».
از شکست منطقهای به افول جهانی: زنجیرهای که به شنژن رسید
شکست در غرب آسیا یک رویداد منطقهای نماند. این شکست، زنجیرهای از واکنشها را در سطح جهانی فعال کرد که مستقیماً به نشست شنژن انجامید.
نخست، موازنه قدرت جهانی به ضرر آمریکا تغییر کرد. تحلیلگران بهطور فزایندهای تصریح میکنند که «شکست آمریکا مقابل ایران، پایان جهان تکقطبی است» و «آغاز پایان نظم تکقطبی و جایگزینی آن با نظم چندقطبی» را رقم زده است. مجله فارن افرز جنگ علیه ایران را «نقطه عطفی در تضعیف نظم منطقهای تحت رهبری آمریکا» دانست و Asia Times نوشت که «هژمونی آمریکا در حال فروپاشی در زمان واقعی است» و اگر اعتبار تضمینهای امنیتی آمریکا در مناطق کلیدی فروریزد، نظم جهانی به سمت ساختار چندقطبیتر حرکت خواهد کرد. به بیان دیگر، شکست در غرب آسیا نه فقط یک شکست نظامی، بلکه تأییدی بر پایان کارکردی نظم تکقطبی بود.
دوم، این شکست، موقعیت چین و روسیه را تقویت کرد. در حالی که آمریکا در باتلاق غرب آسیا گرفتار شده بود، چین با احتیاط خود را بهعنوان میانجی و قدرت مسئول معرفی کرد و نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک خود را در منطقه گسترش داد.
روسیه نیز با حمایت دیپلماتیک از ایران، از این بحران برای به چالش کشیدن سلطه آمریکا بهره برد. به عبارت دیگر، شکست آمریکا فضای راهبردی را برای قدرتهای تجدیدنظرطلب باز کرد تا بدون هزینههای پیشین، نفوذ خود را گسترش دهند. تحلیلگران اشاره میکنند که این وضعیت به تضعیف موقعیت آمریکا و تقویت نقش ایران، چین و روسیه منجر شده و میتواند زمینهساز «جهانی پساآمریکایی» باشد.
سوم، شنژن بهعنوان تجلی نهادی این تحول. نشست سهجانبه رهبران چین، روسیه و آمریکا در شنژن را باید در همین چارچوب فهمید. حضور رئیسجمهور آمریکا در میزی که چین میزبان آن است و روسیه یکی از اضلاع آن، خود نشانهای از جابهجایی مرکز ثقل دیپلماسی جهانی است.
یک تحلیل ایرانی بهدرستی اشاره میکند که این نشست «نشانهای از تغییر موازنه قدرت جهانی و کمرنگ شدن نقش اروپا» است و میتواند «فرصتهای تازهای برای ارتقای جایگاه راهبردی ایران» ایجاد کند. برخی از تحلیلگران غربی حتی صریحتر مینویسند که «ایران، معمار نظم چندقطبی» است و شکست آمریکا در برابر ایران، پایان جهان تکقطبی را رقم زده است.
چرا این «یالتای جدید» نیست — و چرا مهمتر از آن است
بخشی از تحلیلها شنژن را با کنفرانس یالتا (۱۹۴۵) مقایسه میکنند و نگران «تقسیم جهان به حوزههای نفوذ» هستند. این قیاس از یک جهت گمراهکننده است، اما از جهتی دیگر عمیقاً گویا. گمراهکننده است، زیرا در یالتا سه قدرت پیروز جنگ، از موضع قدرت مطلق درباره سرنوشت جهان تصمیم گرفتند. در شنژن، هیچیک از سه قدرت از چنین موضعی برخوردار نیست. چین و روسیه نیز مشکلات و محدودیتهای خود را دارند و آمریکا هنوز بزرگترین ارتش جهان را دارد. مقامهای چینی و روسی صریحاً احتمال «یالتای ۲.۰» و تقسیم جهان به حوزههای نفوذ را رد کردهاند.
گویا است، زیرا شنژن آینهای است که در آن افول آمریکا را میتوان دید. در یالتا، آمریکا در اوج قدرت بود و میتوانست نظم جهانی را بر اساس منافع خود طراحی کند. در شنژن، آمریکا نمیتواند چنین کاری کند. این نشست نه بنیانگذاری یک نظم جدید از موضع قدرت، بلکه مدیریت یک گذار از موضع ضعف نسبی است.
برخلاف یالتا که در آن قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت دیگران تصمیم میگرفتند، شنژن جایی است که آمریکا ناچار است درباره سرنوشت خود — و چگونگی خروج آبرومند از باتلاق غرب آسیا — با رقبای خود مذاکره کند. الجزیره گزارش میدهد که ترامپ با دو پرونده اصلی به شنژن میآید: ایران و تسلیحات هستهای. این دستورکار، خود گویای آن است که دستور کار شنژن را نه قدرت آمریکا، بلکه مشکلات آمریکا تعیین میکند.
شنژن، گواهی بر پایان تکقطبی
نشست سهجانبه شنژن را نمیتوان بهعنوان لحظهای که در آن نظم چندقطبی «آغاز» شد، تفسیر کرد. این نشست، گواهی بر پایان عملی نظم تکقطبی است — پایانی که پیش از هر چیز در غرب آسیا و در رویارویی با ایران رقم خورد. شکستهای متوالی آمریکا در برابر ایران، محدودیتهای قدرت نظامی را در برابر مقاومت نامتقارن آشکار کرد، اعتبار تضمینهای امنیتی واشنگتن را در نزد متحدانش فرسایش داد، و فضای راهبردی را برای چین و روسیه باز کرد تا نقش بیشتری در مدیریت بحرانهای جهانی ایفا کنند.
شنژن، در واقع، به رسمیت شناختن این واقعیت جدید است: آمریکا دیگر نمیتواند بهتنهایی نظم جهانی را شکل دهد، و ناچار است با قدرتهایی که زمانی در حاشیه بودند، بر سر مدیریت نظمی که دیگر مالک آن نیست، مذاکره کند. افول آمریکا در غرب آسیا، شتابدهنده گذار به چندقطبی بود و شنژن، نخستین تجلی نهادی این شتاب در سطح رهبری جهانی است. اگر یالتا نقطه آغاز نظم تکقطبی بود، شنژن نقطه تأیید پایان آن است.