به گزارش مشرق، شباهت نام «پیمان آبراهام» و «پیمان مکه» ممکن است این تصور را ایجاد کند که با دو ائتلاف نظامی رقیب روبهرو هستیم، اما تفاوت این دو، از جنس سند آغاز میشود. توافقنامههای آبراهام که از سال ۲۰۲۰ با میانجیگری دولت اول ترامپ شکل گرفتند، راهی برای عادیسازی روابط رژیم صهیونیستی با برخی کشورهای عربی بودند؛ یعنی گشودن مناسبات دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی میان دولتهایی که پیشتر رابطه رسمی نداشتند.
در مقابل، توافق دفاع مشترک مکه را پادشاهی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ۷ اوت ۲۰۲۶ امضا کردند تا همکاریهای دفاعی خود را به تعهدی جمعی تبدیل کنند. ماده دوم آن، حمله مسلحانه خارجی به یکی از اعضا را حمله به همه تلقی میکند، هرچند نوع و میزان کمک پس از بررسی نیاز کشور هدف و امکانات دیگر اعضا تعیین میشود.
این تفاوت ظاهراً حقوقی، دو تصور از آینده منطقه را آشکار میکند. پیمان آبراهام میکوشد رژیم صهیونیستی را در شبکه مناسبات منطقهای مورد حمایت واشنگتن جای دهد، اما توافق مکه میکوشد ظرفیت امنیتسازی را میان چند قدرت مسلمان منطقه توزیع کند. بنابراین، پرسش اصلی صرفاً این نیست که کدام پیمان نیرومندتر است، بلکه این است که امنیت منطقه باید با وارد کردن صهیونیستها به ترتیبات موجود ساخته شود یا با گسترش همکاری میان همسایگانی که خود پیامدهای جنگ را تحمل میکنند.
توافقنامه آبراهام؛ از عادیسازی روابط تا تغییر موازنه امنیتی منطقه
توافقنامههای آبراهام را نمیتوان به یک پیمان رسمی ضدایرانی فروکاست. متن و هدف اعلامشده آنها، عادیسازی روابط با «اسرائیل» است، نه تعهد به جنگ با ایران. با این حال، کارکرد ژئوپلیتیکی یک توافق همیشه با عنوان آن یکسان نیست. وقتی روابط امنیتی رژیم صهیونیستی با کشورهای عربی گسترش مییابد و آمریکا میکوشد این شبکه را به پادشاهی سعودی نیز بکشاند، تهران میتواند آن را بخشی از آرایش موازنهساز در پیرامون خود ببیند. بسیاری از گزارشها، احتمال نقش این توافقها در مهار ایران را در کنار انگیزههای اقتصادی و سیاسی مطرح کردهاند.
نقطه اختلاف دیگر، فلسطین است. عادیسازی روابط پیش از حل مسئله تشکیل کشور فلسطینی، از نگاه بسیاری از فلسطینیان به معنای کنار گذاشتن اهرمی است که کشورهای عربی برای دستیابی به حقوق آنان در اختیار داشتند. عربستان تا هنگام شکلگیری پیمان مکه به توافقنامههای آبراهام نپیوسته بود و بر پیوند عادیسازی با مسیری روشن برای تشکیل کشور فلسطینی تأکید میکرد. از این منظر، آبراهام فقط رابطه چند دولت با اسرائیل را تغییر نمیدهد؛ اگر ریاض نیز به آن بپیوندد، جایگاه فلسطین، نسبت اعراب با ایران و تعریف «تهدید مشترک» در منطقه هم میتواند دگرگون شود.
پیمان مکه؛ آزمون همکاری دفاعی قدرتهای منطقهای و احتمال حضور ایران
توافق مکه از تجربهای متفاوت متولد شد. جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، حملات به زیرساختهای کشورهای خلیج فارس و تردید دوباره درباره کفایت چتر امنیتی آمریکا، باعث ایجاد این پیمان شد. ریاض به بازدارندگی و توان دفاعی متنوعتر نیاز دارد؛ ترکیه در پی گسترش نقش منطقهای و همکاری صنایع دفاعی خود است و پاکستان، با حفظ رابطه نزدیک با ریاض، نمیخواهد جایگاه میانجیاش میان تهران و دیگر بازیگران را از دست بدهد.
کنار هم قرار گرفتن این منافع، ائتلافی میسازد که از نظر سیاسی معنادار است، اما الزاماً درباره همه بحرانها نظر واحدی ندارد. همین ویژگی توضیح میدهد چرا برخلاف آبراهام، در متن پیمان مکه نه اسرائیل دشمن نامیده شده و نه ایران. هاکان فیدان نیز گفته است توافق علیه کشور مشخصی نیست و درِ آن به روی کشورهای منطقهای همسو با اصولش باز میماند.
البته «علیه ایران نبودن» نباید به معنای بیاثر بودن آن بر محاسبات تهران تعبیر شود. دفاع از سعودی در برابر حملات، یا همکاری اطلاعاتی و نظامی اعضا، ممکن است در بحرانهایی که ایران یا گروههای نزدیک به آن درگیرند، فشار غیرمستقیم بر تهران ایجاد کند. قوت تحلیل دقیقاً در حفظ این دو واقعیت کنار یکدیگر است. پیمان مکه ایران را دشمن نامبرده خود نمیداند، اما نگرانی امنیتی ایران از آن نیز بیمبنا نیست.
تفاوت دو پیمان را نباید به تقابل ساده «دیپلماسی» در برابر «قدرت نظامی» تقلیل داد. پیمان آبراهام، با وجود ماهیت دیپلماتیک خود، میتواند همکاری امنیتی ایجاد کند. توافق مکه نیز با وجود بند دفاع متقابل، بیش از آنکه پاسخ نظامی خودکار باشد، چارچوبی برای هماهنگی و سنجش سیاسی هر بحران است.
تجربه ماههای پس از امضا این نکته را روشنتر میکند. در اکتبر ۲۰۲۶، اعضای پیمان مکه در واکنش به حملات انصارالله به عربستان، بر سر فعالکردن اقدامات بازدارنده و استقرار توانمندیها توافق کردند. پس نمیتوان گفت چنین تعهدی اصولاً قابلیت اجرا ندارد. با این حال، اجرای آن لزوماً به معنای ورود هر سه کشور به جنگی گسترده نیست.
در همان ماه، مقامهای عربستان، ترکیه و پاکستان برای گفتوگو درباره امنیت منطقه به تهران رفتند و مقام نظامی پاکستان نیز گفت متن پیمان مانع پیوستن اعضای تازه، از جمله ایران، نیست؛ تصمیم نهایی البته با رهبران اعضای اصلی خواهد بود. تصویب توافق در پارلمان ترکیه در نوامبر نیز نشان داد اعضا به نهادیکردن آن میاندیشند. پیمان مکه، در نتیجه، هم ابزار بازدارندگی و هم میدان چانهزنی است.
بهره سخن
آینده نسبت پیمانهای آبراهام و مکه بیش از هر چیز به انتخاب سعودی بستگی دارد. ریاض در نقطه اتصال دو منطق ایستاده است: از یک سو رابطه امنیتی دیرینه با آمریکا و امکان عادیسازی با رژیم صهیونیستی و از سوی دیگر، همکاری دفاعی با ترکیه و پاکستان و نیاز به کاستن از خطر جنگ با ایران.
این دو مسیر از نظر حقوقی لزوماً یکدیگر را باطل نمیکنند، اما از نظر سیاسی میتوانند به دو نتیجه کاملاً متفاوت برسند. اگر مکه به سازوکاری باز برای گفتوگو، تضمین عدم تجاوز و مدیریت بحرانهای یمن و خلیج فارس تبدیل شود، حتی پیوستن ایران در آینده قابل تصور است؛ البته نه صرفاً با اعلام آمادگی تهران، بلکه با جلب اعتماد اعضا، توافق بر سر قواعد دفاعی و رضایت هر سه عضو بنیانگذار.
اگر برعکس، عربستان به توافقنامههای آبراهام بپیوندد و همکاری امنیتی با اسرائیل را به محور تعریف تهدیدهای منطقهای بدل کند، امکان پذیرش ایران در مکه بسیار ضعیفتر خواهد شد. به همین دلیل، داوری درباره این دو پیمان نباید اسیر نامها یا ادعاهای رسمی باشد؛ باید دید هرکدام در عمل چه کسانی را به میز امنیت منطقه دعوت میکنند و چه کسانی را بیرون میگذارند.
پیمان آبراهام به نوعی در تقابل با ایران است، اما پیمان مکه در تقابل با ایران نیست و ممکن است ایران در آینده به آن بپیوندد؛ البته به شرط آنکه عربستان عضو پیمان آبراهام نشود و با این انتخاب، معادلات منطقهای را تغییر ندهد.