سرویس جهان مشرق - در حالی که گمانه‌زنی‌ها مبنی بر این است که بعد از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره در ایالات متحده، درگیری نظامی میان آمریکا و ایران از سر گرفته خواهد شد، بار دیگر استدلال‌هایی مبنی بر این‌که مذاکره با واشینگتن می‌تواند جلوی جنگ را بگیرد، به گوش می‌رسد. این در حالی است که بررسی تجربه‌ی تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد به‌وضوح نشان می‌دهد که دولت ترامپ به هیچ عنوان به دنبال توافق با ایران نیست، بلکه تنها خواسته‌ی دولت کنونی آمریکا «تسلیم بی‌قیدوشرط» ایران و یا بروز «درگیری نظامی» است؛ و مشخص است که جمهوری اسلامی گزینه‌ی اول را انتخاب نخواهد کرد.

نشریه‌ی «حکومت‌داری مسئولانه» وابسته به اندیشکده‌ی آمریکایی «مؤسسه‌ی کوئینسی» طی گزارشی در همین‌باره تحت عنوان «آیا قرار بود یادداشت تفاهم نقض شود؟[۱]» توضیح می‌دهد که چگونه دولت ترامپ در حالی پای تفاهم‌نامه با ایران را امضا کرد که هرگز قصد عمل کردن به آن را نداشت. آن‌چه در ادامه می‌خوانید، ترجمه‌ی گزارش «حکومت‌داری مسئولانه» است.

«دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا، آماده‌ی صرف شام در کاخ «ورسای» در شهری به همین نام در فرانسه می‌شود. طبق بیانیه‌ای که کاخ سفید منتشر کرد، ترامپ در همین مکان یادداشت تفاهم اسلام‌آباد با ایران را امضا کرد. این در حالی است که شواهد و اظهارات عالی‌رتبه‌ترین مقامات آمریکایی نشان می‌دهد، دولت این کشور هرگز قصد عمل به این تفاهم‌نامه را نداشت و صرفاً آن را برای خریدن زمان و احیای بازار و ذخایر نفتی جهان امضا کرده بود. (+)

۱۷ ژوئن، زمانی که به نظر می‌رسید رئیس‌جمهورْ ترامپ با تن دادن به یادداشت تفاهم[۲] ناکام [میان واشینگتن و تهران] با پایان جنگ ایران موافقت کرده، بسیاری از سناتورهای جمهوری‌خواه به‌شدت نگران شدند. سناتور «بیل کسیدی» (نماینده‌ی ایالت لوئیزیانا در مجلس سنا) علناً به این توافق تاخت و هشدار داد که رونالد ریگان دارد «در گور به خودش می‌لرزد[۳]»، و سپس وارد جنگ لفظی با رئیس‌جمهور دونالد ترامپ بر سر راهبرد دولت شد.

با این حال، مخالفت‌ها با تفاهم‌نامه با ایران به ناگهان رنگ باخت. جِی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور و استیو ویتکاف، نماینده‌ی ویژه‌ی ترامپ [در امور خاورمیانه]، جلسه‌ای توجیهی با کسیدی برگزار کردند و گزارشی را به او ارائه دادند که این سناتور آمریکایی را متقاعد کرد رأی خود را در لایحه‌های بعدی برای محدودسازی اختیارات جنگی رئیس‌جمهور درباره‌ی ایران تغییر دهد. کسیدی، سپس، حتی گفت دولت یک «طرح باورپذیر[۴]» دارد تا به بسیاری از اهداف اولیه‌ی جنگ، یعنی نابودی یا تضعیف برنامه‌ی هسته‌ای، موشک‌های بالستیک و توانمندی‌های جنگ متعارف ایران، دست پیدا کند.

«بیل کسیدی» (چپ) سناتور ایالت لوئیزیانا، ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، به حرف یکی از مشاورانش گوش می‌دهد. کسیدی را سرسخت‌ترین مخالف تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد میان ایران و آمریکا می‌دانستند؛ کسی که حتی در همین‌باره درگیری لفظی نیز با «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا، پیدا کرده بود. با این وجود، وی پس از یک جلسه‌ی توجیهی با نمایندگان ترامپ موضع خود را کاملاً معکوس کرد و از نقشه‌ی دولت برای مقابله با ایران حمایت کرد. (+)

در همین‌باره بخوانید:

›› شاهکار ترامپ: جنگ ایران صدای جنگ‌طلبان آمریکایی را هم درآورد/ آمریکا «تحقیر» شد

اگرچه این احتمال وجود دارد که ترامپ و تیم او کسیدی و همکارانش را وادار به همسویی با خود کرده باشند، اما احتمال قوی‌تر این است که آن‌ها را در جریان یک راز محرمانه قرار داده باشند: تفاهم‌نامه قرار نیست خیلی دوام بیاورد. شواهد علنی قویاً‌ نشان می‌دهند که ترامپ یادداشت تفاهم اسلام‌آباد را نه برای پایان دادن به جنگ، بلکه برای تضعیف اهرم فشار ایران در تنگه‌ی هرمز و تقویت موضع خود برای دورهای بعدی جنگ امضا کرده بود.

فراتر از اقدامات [و محاصره‌ی] دریایی دولت، نشانه‌های دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد دولت ترامپ هرگز قصد اجرای تفاهم‌نامه را نداشته است.

مارکو روبیو، وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی آمریکا، نه‌تنها از آتش‌بس در لبنان [به عنوان یکی از شروط تفاهم‌نامه] حمایت نکرد، بلکه بلافاصله با اعلام یک توافق سه‌جانبه‌ی مجزا که محور آن خلع‌سلاح حزب‌الله بود، در جهت تضعیف چنین آتش‌بسی اقدام کرد[۵]. این توافق‌نامه‌ی جانبی به اسرائیل بهانه می‌داد[۶] تا به اشغال جنوب لبنان و نابودی ده‌ها روستا در مناطق تحت کنترل خود ادامه دهد[۷].

قبل: تصویر ماهواره‌ای از منطقه‌ی مسکونی «بیت‌یاحون» در نزدیکی شهر «بنت‌جبیل» در استان نبطیه در جنوب لبنان. این تصویر، ۱۶ آوریل، پیش از برقراری آتش‌بس میان لبنان و رژیم صهیونیستی ضبط شده است و نشان می‌دهد چگونه فقط برخی از ساختمان‌ها تخریب شده‌اند. (+)

بعد: تصویر ماهواره‌ای که «بیت‌یاحون» را، ۲۴ آگوست، پس از برقراری آتش‌بس و اشغال جنوب لبنان توسط رژیم صهیونیستی نشان می‌دهد. این تصویر، نه‌تنها تخریب تقریباً صددرصدی بیت‌حانون را نشان می‌دهد، بلکه آثار آتش‌سوزی در زمین‌های کشاورزی این منطقه را نیز به نمایش می‌گذارد. مشهور است که «آتش‌بس» در ادبیات مقامات رژیم صهیونیستی یعنی «آتش از من، بس از تو.» (+)

علاوه بر این، در حالی که تفاهم‌نامه آمریکا را موظف می‌کرد به ایران امکان دسترسی به آن دسته از دارایی‌های خارجی‌اش را بدهد که در نتیجه‌ی تحریم‌های واشینگتن مسدود شده بودند، اما مقامات دولت ترامپ فوراً این تعهد را کم‌اهمیت جلوه دادند و اعلام کردند: «دست ایران هرگز ذره‌ای از این پول‌ها را لمس نخواهد کرد[۸]»؛ و تأکید کردند که استفاده از این پول‌ها تنها برای خریدهای بشردوستانه مجاز خواهد بود؛ مسئله‌ای که یادآور تعهدات مشابه آمریکا در دوران بایدن بود که آن‌ها نیز زیر پا گذاشته شده بودند[۹].

با این حال، به طور خاص، تحولات در تنگه‌ی هرمز بود که فروپاشی یادداشت تفاهم را تسریع کرد. ایران تفاهم‌نامه را مهر تأییدی بر تثبیت کنترلش بر تنگه‌ی هرمز و اختیارش برای تنظیم جریان رفت‌وآمد در آینده از طریق این گلوگاه حیاتی انرژی تفسیر می‌کرد. این در حالی بود که واشینگتن بلافاصله دست‌به‌کار شد تا نقشه‌های قبلی خود[۱۰] برای ایجاد یک کوریدور ترانزیتی مجزا، تحت عنوان کوریدور عمانی، خارج از نظارت و کنترل ایران را تسریع کند.

«مرکز اطلاعات مشترک دریاییِ» وابسته به [ائتلاف بین‌المللی] «نیروی دریایی ترکیبی»، ۱۸ ژوئن، بلافاصله پس از امضای تفاهم‌نامه، توصیه‌نامه‌ای[۱۱] منتشر کرد که به کشتی‌های تجاری دستور می‌داد برای دریافت اطلاعات درباره‌ی چگونگی عبور و مرور امن از تنگه‌ی هرمز با یک رابط در نیروی دریایی آمریکا ارتباط برقرار کنند.

در همین‌باره بخوانید:

›› کوین برت: ایران با کنترل تنگه هرمز، معادل بازدارندگی هسته‌ای را دارد

فایننشال‌تایمز نیز، ۲۳ ژوئن، گزارش داد که «به گفته‌ی سه مدیر ارشد شرکت‌های کشتیرانی، آمریکا و برخی از بیمه‌گران غربی به کشتی‌ها توصیه کرده‌اند مسیری را دنبال کنند که تحت محافظت نیروی هوایی آمریکا و در سمت عمانی تنگه واقع شده است؛ مسئله‌ای که باعث شده صاحبان کشتی ندانند کدام مسیر را باید انتخاب کنند[۱۲].»

یکی از مقامات دولت ترامپ، ۱۹ آگوست، در حالی که به نظر می‌رسید به موفقیت نقشه‌ی باز کردن این کوریدور می‌بالد، به خبرگزاری آکسیوس گفت: «ما اکنون دو ماه است که خط سیر جنوبی تنگه‌ی هرمز را کنترل می‌کنیم[۱۳].» این بازه‌ی دوماهه، عملاً دقیقاً منطبق بر همان بازه‌ی دوماهه‌ی پس از امضای تفاهم‌نامه‌ی ۱۷ ژوئن بود.

شماری نفت‌کش و کشتی باربری در سواحل عمان دیده می‌شوند. در حالی که تفاهم‌نامه‌ی امضاشده میان ایران و آمریکا بر اختیار تهران برای کنترل و نظارت بر عبور و مرور کشتی‌ها از تنگه‌ی هرمز تأکید داشت، آمریکایی‌ها تلاش کردند مسیر جایگزینی را از نزدیکی خط ساحلی عمان باز کنند که در نهایت شکست خورد و یادداشت تفاهم را نیز به فروپاشی کشاند. (+)

ونس، اواخر ژوئن، به‌صراحت توضیح داد که جریان انرژی تا چه حد در تفکرات دولت آمریکا درباره‌ی تفاهم‌نامه محوریت داشته است. وی گفت: «آن‌چه رئیس‌جمهور به ما گفته انجام دهیم این است که از این تفاهم‌نامه برای پر کردن مجدد اقتصاد نفتی جهان و پر کردن بخشی از ذخایر استفاده کنیم و سپس ببینیم اوضاع چگونه پیش می‌رود[۱۴].» ونس، سپس، در ادامه گفت: ترامپ دارد «فشار زیادی را از روی اقتصاد جهانی برمی‌دارد... و در عین حال، از هیچ‌یک از دستاوردهای خود دست نکشیده و گزینه‌های متعددی را حفظ کرده است.»

در مسیر عمانی، نفتکش‌ها هماهنگی نزدیکی با نیروی دریایی آمریکا دارند، خط سیری را دنبال می‌کنند که حدود یک‌ونیم کیلومتر با خط ساحلی عمان فاصله دارد، و از چراغ، رادیو یا تلفن استفاده نمی‌کنند[۱۵]. به نظر می‌رسد نیروهای مسلح آمریکا نقش گسترده‌ای در تلاش‌ها برای ایمن‌سازی مسیر عمانی دارند: هواگردهای آمریکایی در طول مسیر پرواز می‌کنند و مأموریت‌شان رهگیری موشک‌ها و پهپادهای ایرانی است. با این وجود، شناورها مرتباً در حالی که از این مسیر عبور و مرور می‌کنند، مورد اصابت قرار می‌گیرند.

طبق گزارش «تری یینگست» خبرنگار [ارشد خارجی] فاکس‌نیوز [در بیت‌المقدس]، اواسط سپتامبر، افرادی که سوار بر یک شناور تحت قرارداد آمریکا در نزدیکی تنگه‌ی هرمز بوده‌اند، در اثر اصابت چندین پرتابه، از جمله یک موشک، دچار جراحات جزئی شده‌اند، در حالی که «نیروهای نظامی آمریکایی» نیز در همین شناور حضور داشته‌اند[۱۶].

به نظر می‌رسد ایران این عملیات را نقشه‌ای برای تضعیف اهرم فشارش در تنگه‌ی هرمز دانسته. ۲۵ ژوئن، کشتی «اور لاولی» با پرچم سنگاپور در سواحل عمان هدف قرار گرفت[۱۷]. نیروی دریایی سپاه پاسداران ایران با صدور یک بیانیه هشدار داد که کشتی‌ها باید با مقامات ایرانی هماهنگی کنند، و اعلام کرد هرگونه مسیری که بدون تأیید ایران اعلام می‌شود، «غیرقابل‌قبول» و «بسیار خطرناک» است. روز بعد، سنت‌کام تلافی کرد[۱۸] و دست به حملات نظامی علیه سایت‌هایی در طول خط ساحلی ایران زد. سپس، مدعی شد که ایران با حمله‌ی اولیه‌ی خود به «اور لاولی» آتش‌بس را نقض کرده است.

یک فروند جنگنده‌ی اف-۱۸ای «سوپر هورنت» در خدمت اسکادران بیست‌وپنجم جنگنده‌های تهاجمی، ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، از عرشه‌ی ناو هواپیمابر «یواس‌اس تئودور روزولت» از کلاس «نیمیتز»، به پرواز درمی‌آید. تئودور روزولت که در رأس ناوگروه تهاجمی ۹ نیروی دریایی آمریکا در مأموریت به سر می‌برد، به سمت خاورمیانه به راه افتاده و پیش‌بینی می‌شود تا اواخر ماه نوامبر (حدود یک ماه دیگر) به منطقه‌ی عملیاتی مقر فرماندهی مرکزی آمریکا (سنت‌کام) برسد. شواهد نشان می‌دهد بروز دور دیگری از جنگ میان آمریکا و ایران تقریباً قطعی است، هر چند بعید است این درگیری نیز اهداف اعلامی دولت «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا را محقق کند. (+)

همزمان، حملات آمریکا در تناقض با بند اول تفاهم‌نامه مبنی بر «خودداری از تهدید یا استفاده از زور علیه یک‌دیگر» بود. با این حال، نه آمریکا و نه ایران از سازوکار حل اختلاف در تفاهم‌نامه استفاده نکردند. ایران در نامه‌ای به سازمان ملل اعلام کرد تفاهم‌نامه «صریحاً بر مسئولیت جمهوری اسلامی ایران در تعیین ترتیبات عبور و مرور ایمن شناورها از تنگه‌ی هرمز تأکید می‌کند. در مغایرت آشکار با این بند، آمریکا به صورت یک‌جانبه این ترتیبات را به چالش کشیده و تلاش کرده است یک مسیر دریایی موازی را تحمیل کند[۱۹].»

حملات و اقدامات تلافی‌جویانه‌ی ۲۵ ژوئن طی روزهای بعد نیز تکرار شدند. ۷ جولای، آمریکا ایران را به حمله به سه شناور تجاری در یک بازه‌ی زمانی ۲۴ ساعته متهم کرد و با حمله به ۸۰ هدف در سراسر جنوب ایران، همزمان با مراسم ملی تشییع رهبر فقید ایران، [آیت‌الله] علی خامنه‌ای، دست به تلافی زد[۲۰]. آمریکا، ۸ جولای، ۹۰ حمله‌ی دیگر نیز علیه ایران انجام داد که طبق اعلام وزارت بهداشت ایران، آمار کشته‌شدگان این دو روز را به ۱۴ نفر و شمار مجروحان را به ۷۸ نفر رساند[۲۱]. ایران نیز با حملات موشکی و پهپادی به پایگاه‌های آمریکا در سراسر منطقه واکنش نشان داد.

پس از آن، رئیس‌جمهورْ ترامپ تفاهم‌نامه را «تمام‌شده[۲۲]» اعلام کرد و ایرانی‌ها را «پست» و «مریض» توصیف کرد. ۱۱ جولای، سنت‌کام پس از حمله‌ی ایران به یک شناور تجاری دیگر، اعلام کرد دور جدیدی از حملات را علیه ایران آغاز کرده و مدعی شد از اوایل ماه می «به عبور و مرور موفق بیش از ۸۰۰ شناور تجاری و ۴۰۰ میلیون بشکه نفت خام از طریق تنگه‌ی هرمز کمک کرده است.» نیروهای آمریکایی، هم محاصره‌ی بنادر ایران را مجدداً اعمال کردند و هم به مدت سیزده شب متوالی دست به حمله علیه ایران زدند که باعث حملات تلافی‌جویانه‌ی بیش‌تری از سوی ایرانی‌ها شد.

در همین‌باره بخوانید:

›› گرگ سایمنز: ایران قدرت نوظهور پساجنگ خواهد بود

اگرچه تفاهم‌نامه می‌توانست پایه‌ای جدی برای پایان دادن به جنگ باشد، اما به فصل دیگری از تاریخ دیپلماسی آمریکا و ایران تبدیل شد که بار دیگر بدگمانی تهران به قابل‌اعتماد بودنِ واشینگتن را تشدید کرد[۲۳]. البته اثبات این‌که ترامپ دقیقاً چه هدفی از امضای تفاهم‌نامه داشت، دشوار است. ممکن است برخی بگویند ترامپ شاید نمی‌خواست تفاهم‌نامه را موبه‌مو دنبال کند، اما دست‌کم امیدوار بود بتواند از آن به عنوان یک نقطه‌ی شروع برای پایان دادن به جنگ از طریق «قدرت اراده» استفاده کند. اما این استدلال، علت کوتاه آمدن جمهوری‌خواهان تندرو درباره‌ی تفاهم‌نامه را توضیح نمی‌دهد، و دلایل قانع‌کننده‌ای برای رد فوری جنبه‌های کلیدی توافق توسط ترامپ ارائه نمی‌نماید.

تجربه‌ی ایران از مذاکره با آمریکا بارها نشان داده که آمریکایی‌ها در مذاکره صادق نیستند و به جای رسیدن به «توافق» به دنبال تحمیل خواسته‌هایشان و تسلیم تهران هستند. (+)

در عوض، این واقعیت‌ها نشان می‌دهند آمریکا [از همان ابتدا] تفاهم‌نامه را چیزی بیش از یک سازوکار تعللی برای تضعیف موقعیت ایران بدون نیاز به یک حمله‌ی نظامی تمام‌عیار نمی‌دید. با این وجود، به نظر می‌رسد این مانور نتیجه معکوس داده است. اکنون، رئیس‌جمهور با ادعاهای پوچ مبنی بر این‌که تنگه‌ی هرمز را در کنترل دارد دست‌به‌گریبان است؛ ادعایی که افزایش حملات ایران به کشتیرانی در هرمز، سایه‌ی یک دور جدید و بزرگ درگیری میان دو طرف، و بی‌اعتمادی شدید ناشی از فروپاشی تفاهم‌نامه، دروغ بودن آن را اثبات کرده‌اند.

در همین‌باره بخوانید:

›› کارشناسان آمریکایی درباره ازسرگیری جنگ چه می‌گویند؟/ تقریباً قطعی و بی‌شک بی‌فایده