به گزارش مشرق، منابع قطری صبح امروز گزارش دادند که حمد بن خلیفه آل ثانی امیر سابق قطر امروز یکشنبه ۱۲ جولای برابر با ۲۱ تیرماه درگذشت.

شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی متولد اول ژوئن سال ۱۹۵۲ میلادی بود که در سال ۱۹۹۵ بعد از یک کودتای سفید علیه پدرش شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی در این کشور بر مسند قدرت نشست و در تیر ماه سال ۱۳۹۲ (۲۰۱۳) بود که به صورت مسالمت‌آمیز و آرام قدرت را به فرزندش شیخ تمیم بن حمد آل ثانی منتقل کرد.

به این بهانه در نظر داریم به بررسی پیشینه و چگونگی به قدرت رسیدن خاندان آل ثانی و ساختار قدرت در کشور کوچک قطر بپردازیم.

قطر همچون دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، حکومت پادشاهی و خاندانی و ارثی دارد، خاندان موسوم به «آل ثانی» از اواسط قرن ۱۹ میلادی بر این شبه جزیره حاکم هستند همان طور که عربستان، بحرین، امارات و کویت هم زیر سلطه‌ آل‌ها قرار دارد.

شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی، ششمین امیر قطر بود و فرزند شیخ حمد بن عبدالله آل ثانی بود. او در دوران حکومت شیخ احمد بن علی آل ثانی در ۲۲ فوریه ۱۹۷۲ به عنوان ولیعهد وی منصوب شد و علیه پسر عمویش کودتا کرد.

وی پیش از ولایت‌عهدی، فرمانده نیروهای امنیتی و مسئول دادگاه‌های مدنی کشور قطر بود تا این‌که در ۲۴ اکتبر ۱۹۶۰ به عنوان معاون حاکم قطر و در ادامه به عنوان وزیر دارایی منصوب شد، اولین وزارت در دولت قطر بر اساس احکام نظام سیاسی موقت در ۲۹ می ۱۹۷۰ میلادی شکل گرفت که شیخ خلیفه پست نخست وزیری در کنار پست وزارت نفت را با حفظ مناصب معاون حاکم کشور و وزارت دارایی به دست گرفت.

در ۲۲ فوریه ۱۹۷۲ میلادی، شیخ خلیفه بن حمد با کنار زدن پسرعموی خود توانست به منصب امیری قطر برسد. او بلافاصله پس از به قدرت رسیدن، دولت را توسعه داد و وزیر خارجه و مشاوری برای خود در امور روزانه کشور منصوب کرد. وی در ۳۱ می ۱۹۷۷، فرزندش، حمد بن خلیفه را به عنوان ولیعهد برگزید و وزارت دفاع را ایجاد و پسرش را با حفظ سمت به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح قطر به عنوان وزیر دفاع هم منصوب کرد.

کودتای فرزند علیه پدر؛ عزل شیخ خلیفه از قدرت

شیخ خلیفه در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ میلادی طی کودتای سفیدی که فرزند و ولیعهدش، شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی (امیر سابق) تدارک دید، از قدرت عزل شد و ۳۶ نفر از طرفدارانش دستگیر شدند، سپس چند ماه پس از برکناری، به تلاش برای کودتا به منظور بازپس‌گیری قدرت متهم شد، اما این تلاش وی هم به شکست انجامید و سازمان‌دهندگان کودتا از جمله یک وزیر سابق دستگیر شدند، وی در سال ۲۰۰۳ از بیروت به دوحه بازگردانده شد.

شیخ حمد بن خلیفه ‌آل ثانی متولد ۱۹۵۲ میلادی، پس از کودتا علیه پدرش، شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی، بر تخت امیری قطر تکیه زد، البته شیخ حمد در اقدامی تعجب همه ناظران سیاسی و کسانی را که امور رژیم‌های دیکتاتوری و پادشاهی همچون رژیم‌های عربی حاشیه خلیج فارس را دنبال می‌کنند، برانگیخت که چطور ممکن است شیخ حمد که خود با کودتا، پدرش را از قدرت کنار زد، حاضر شد به‌خاطر پسرش (تمیم امیر کنونی قطر) کناره‌گیری کند. شیخ حمد در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳ میلادی به‌نفع پسرش، تمیم بن حمد از قدرت کناره‌گیری کرد.

شیخ حمد بن خلیفه، پس از پشت سر گذاشتن دوره ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان در قطر به آکادمی نظامی پادشاهی ساندهیرست انگلیس پیوست و در جولای ۱۹۷۱ میلادی از آن فارغ التحصیل شد و سپس به نیروهای مسلح قطر پیوست و مناصب و درجات نظامی را تا درجه سرتیپی کسب کرد و در نهایت به‌عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح قطر منصوب شد.

وی نقش اساسی در توسعه نیروهای مسلح کشور کوچک قطر و افزایش تعداد نظامیان و تشکیل یگان‌های جدید و تجهیز آن به پیشرفته‌ترین و جدیدترین سلاح‌ها ایفا کرد و همزمان ریاست شورای عالی جوانان و باشگاه‌های ورزشی را به‌عهده گرفت.

مناصب مختلف شیخ حمد

شیخ حمد در ۳۱ می ۱۹۷۷ میلادی به‌عنوان ولیعهد منصوب شد، در همان تاریخ،‌ وی مسئولیت وزارت دفاع قطر را هم به‌عهده گرفت.

ریاست شورای عالی ورزش طی سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۱ میلادی و ریاست شورای عالی برنامه‌ریزی از دیگر مناصب شیخ حمد بود.

وی در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ میلادی در یک کودتای نرم، پدرش شیخ خلیفه بن حمد را هنگامی که به خارج از قطر سفر کرده بود، برکنار کرد و تا زمانی که به‌نفع پسرش تمیم در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳ کناره‌گیری کرد، فرمانده کل نیروهای مسلح قطر باقی ماند.

شیخ حمد همچنین ریاست شورای خاندان حاکم بر قطر و نیز ریاست کمیته عالی هماهنگی و پیگیری و شورای عالی سرمایه‌گذاری قطر را به‌عهده داشت.

تصویب قانون اساسی دائم، برگزاری اولین انتخابات شهرداری‌ها، انتخابات اتاق تجارت و صنایع قطر و برنامه‌ریزی برای برگزاری اولین انتخابات پارلمانی،‌ مشارکت در توسعه عمرانی،‌ اقتصادی و ورزشی قطر، ایجاد بازار سهام و آوردن شعبه‌های بزرگترین دانشگاه‌های جهانی مانند دانشگاه ویرجینیا، دانشگاه تگزاس و دانشگاه جرج تاون از جمله اقدامات شیخ حمد در سطح داخل قطر اعلام شده است، با این حال، سازمان حقوق بشر از اقدام شیخ حمد در گرفتن روادید از بسیاری از شهروندان به‌ویژه از قبیله آل مره که تعدادشان بیش از ۶هزار نفر بود و با ادعای تابعیت دوگانه صورت گرفته بود، انتقاد کرده بودند.

افشای پرداخت رشوه از سوی قطر به فدراسیون بین المللی فوتبال (فیفا) برای کسب میزبانی جام جهانی فوتبال در سال ۲۰۲۲ میلادی در دوران حکومت شیخ حمد رسوایی بزرگی در زمینه ورزشی برای حاکمان قطر به بار آورد.

سیاست خارجی قطر در دوران شیخ حمد

شیخ حمد پس از به دست گرفتن قدرت، در راستای نزدیک کردن قطر به آمریکا و برخی کشورهای دیگر و مستحکم کردن روابط به‌ویژه با واشنگتن گام برداشت؛ به‌طوری پایگاه السیلیه که بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه به شمار می‌رود، در دوره او در قطر احداث شد که این پایگاه نقش زیادی در جنگ‌های آمریکا علیه عراق و افغانستان ایفا کرد.

نقش شیخ حمد در بحران تروریسم در منطقه و همکاری با آمریکا

ثروت شخصی شیخ حمد بیش از دو میلیارد دلار برآورد شده است و مجله فوربس آمریکا، وی را در فهرست ثروتمندترین پادشاهان جهان در سال ۲۰۱۰ میلادی قرار داده بود به‌طوری که میزان ثروت وی را دو میلیارد و چهارصد میلیون دلار برآورد کرد.

شیخ حمد به‌صورت رسمی سه همسر به‌نام‌های شیخه مریم، شیخ موزه و شیخ نوره داشته است و ۱۱ پسر دارد به‌نام‌های شیخ مشعل رئیس فدراسیون سوارکاری عربی، شیخ فهد فارغ التحصیل آکادمی نظامی انگلیس، شیخ جاسم (نماینده شخصی امیر، فارغ التحصیل انگلیس که برای مدتی ولیعهد شیخ حمد بود اما در ادامه به‌نفع برادرش تمیم، کناره‌گیری کرد)، شیخ تمیم (امیر فعلی، فارغ التحصیل آکادمی نظامی انگلیس)، شیخ جوعان، شیخ خالد، شیخ عبدالله رئیس باشگاه الریان و رئیس دربار امیری از سال ۲۰۱۱ و معاون تمیم)، شیخ محمد، شیخ خلیفه، شیخ ثانی و شیخ القعقاع. شیخ حمد ۱۳ دختر هم دارد.

البته شیخ حمد در کوران بحران سوریه کناره‌گیری کرد که رژیم تحت امر وی کنار آل سعود و ترکیه، مثلث کشورهای حامی تروریسم تکفیری و آدمکشان اجاره‌ای از مناطق مختلف جهان را در سوریه و حتی عراق تشکیل دادند و با دلارهای نفتی خود پیشرفته‌ترین و مرگبارترین سلاح‌های غربی و اسرائیلی را خریداری کرده و آن را در اختیار گروه‌های تروریستی قرار می‌دادند.

از آن دوره تا زمان مرگ، حمد بن خلیفه تلاش کرد بیشتر به تفریح و خوشگذرانی با وسایل نقلیه مجلل و مجهز خود اعم از کشتی و هواپیما در اروپا و آمریکا و دیگر مناطق جهان بپردازد که تصاویری از تفریحات وی در شبکه اینترنت طی این سال‌ها منتشر شده است. وی که نقش بسزایی در آشوب‌ها و اقدامات تروریستی مزدوران اجاره‌ای در سوریه ایفا کرده بود، در ادامه عمر خود سعی داشت، به‌دور از هیاهوها و بحران‌های منطقه بی‌ثبات غرب آسیا که رژیم آل ثانی هم با خدمت به آمریکا یکی از عوامل این بی‌ثباتی و ناامنی بود ، به سیر و سیاحت خود در اروپا و آمریکا و مناطق دیگر ادامه دهد.

خاندان آل‌ثانی نقشی بسزا و اساسی در جنگ‌افروزی‌ها و ماجراجویی‌های نظامی آمریکا در منطقه ایفا کرده است و واشنگتن از طریق پایگاه‌های نظامی خود در قطر آتش جنگ علیه عراق و افغانستان را شعله‌ور کرد که شیخ حمد، امیر سابق در این زمینه نقش بسزایی داشت.

شیخ حمد همچنین میانجی آمریکا و گروه‌های افراطی و تروریستی در منطقه خصوصا گروه‌های مسلح بود و بارها به آمریکا وعده داده بود که می‌تواند این گروه‌ها را وادار به اطاعت از دولت واشنگتن کند.

کارشناسان می‌گویند آمریکا پس از نقش آفرینی ناموفق حمد در لیبی و سوریه تاریخ مصرف وی را پایان یافته دانست و همین امر زمینه سلب بسیاری از اختیارات وی در قطر و واگذاری این اختیارات به تمیم، امیر کنونی این کشور یا شخصیت‌های نزدیک به تمیم را فراهم کرد.

ناظران معتقدند که آمریکا برای آخرین بار حمد را در زمینه مسئله فلسطین امتحان کرد و به وی این فرصت را داد که از طریق طرح "مبادله اراضی میان فلسطینی‌ها و اسرائیلی‌ها"، حماس را به سوی روند سازش بکشاند ولی حماس شدیدا این طرح را رد کرد.

شیخ تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی، متولد سوم ژوئن ۱۹۸۰ میلادی، امیر فعلی قطر است که پادشاهی بر قطر را پس از کناره‌گیری غیرمنتظره پدرش، شیخ حمد بن خلیفه در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳ و در حالی که تنها ۳۳ سال داشت، به‌عهده گرفت. گفته می‌شود روابط آنها در سال‌های منتهی به امیری تمیم، به شدت تیره و تار بوده است.

شیخ تمیم هم مانند پدرش تلاش کرد روابط نزدیکی با آمریکا داشته باشد و اکنون قطر اصلی‌ترین متحد عربی واشنگتن در منطقه به شمار می‌رود.

قطر محل قرار گرفتن مرکز عملیات‌های هوایی ائتلاف تحت رهبری آمریکا در پایگاه نظامی «العدید» است و این مرکز ائتلاف پیچیده با تکنولوژی‌های فوق العاده، بر عملیات‌های هوایی در عراق، سوریه، افغانستان و سایر بخش‌های منطقه نظارت می‌کند و پر از مانیتور و سیستم‌های رایانه ای است که قابلیت ردیابی جنگنده‌ها و بمب افکن‌ها، تانکرهای سوخت گیری مجدد و پهپادها را در سراسر منطقه دارد.

قطر یکی از کشورهای اصلی عربی در منطقه است که در جنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، مبدأ تجاوزات واشنگتن به کشورمان بوده و آمریکا از پایگاه‌های خود در قطر از جمله العدید حملات متعددی علیه ایران انجام داد که با پاسخ متقابل نیروهای مسلح کشورمان در هدف قرار دادن همین پایگاه‌ها همراه بود.