به گزارش سرویس جهان مشرق، اخیراً محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین، خبر داد که در دیدار اخیر خود با رهبر معظم انقلاب، ایشان بر حفظ و تقویت روابط عمیق جمهوری اسلامی ایران با جمهوری خلق چین تأکید کردند.
قالیباف گفت: «ایشان در دیدار با بنده و دستورات مکتوبی در موضوع چین به اینجانب ابلاغ کرده‌اند، در موارد متعدد بسیار راهگشا بوده است. تأکید ایشان بر این است که تعامل با قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه چین، نباید به توافقات تشریفاتی محدود شود، بلکه باید چارچوبی متوازن، پایدار و مبتنی بر منافع متقابل و دستاوردهای ملموس داشته باشد.»
در همین راستا، در مقاله پیش‌رو، نگاهی به رویکرد جمهوری خلق چین در قبال جمهوری اسلامی ایران، در جریان دو جنگ تحمیلی دوم و سوم، و چشم‌انداز این روابط از منظر آرایش سیاسی درونی چین و برآیند نگاه ساختار سیاسی این کشور به ایران می‌اندازیم.
رویکرد جمهوری خلق چین به ایران در جریان جنگ‌های اخیر را باید در چارچوب تحولات ژئوپلیتیکی غرب آسیا و رقابت راهبردی پکن و واشنگتن تحلیل کرد. چین طی سال‌های گذشته تلاش کرده است با حفظ روابط هم‌زمان با ایران، کشورهای عربی و سایر بازیگران منطقه، از ورود به منازعات امنیتی غرب آسیا پرهیز کند و منافع اقتصادی و سیاسی خود را از طریق سیاست موازنه‌گری تأمین کند. بااین‌حال، حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونی علیه ایران و به‌ویژه مقاومت ایران در برابر تهاجم گسترده، این الگوی سنتی را با چالش مواجه کرده است.
در جریان جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵، چین اگرچه حملات اسرائیل را محکوم کرد و خواستار توقف درگیری شد، از ارائه حمایت عملی و امنیتی فراتر از مواضع دیپلماتیک خودداری کرد. در روزهای نخست جنگ ۴۰روزه سال ۲۰۲۶ نیز نشانه‌های چندانی از تمایل پکن به حمایت فعال از تهران مشاهده نمی‌شد. بااین‌حال، تداوم مقاومت ایران و آشکار شدن ظرفیت جمهوری اسلامی برای مقابله با حملات گسترده، به‌تدریج اهمیت راهبردی ایران را در محاسبات چین برجسته‌تر کرد.
برای درک این تحول، تحلیل شِنگ ژانگ، پژوهشگر حوزه سیاست خارجی چین، درباره رقابت دو سنت فکری دنگ‌گرایانه و مائوئیستی در سیاست خارجی پکن اهمیت ویژه‌ای دارد.
۱. رقابت دو سنت دنگ‌گرایانه و مائوئیستی در سیاست خارجی چین
شِنگ ژانگ در سخنرانی خود در همایش دانشگاه کیوتو در سال ۲۰۲۶ با عنوان «ژئوپلیتیک در عصر هیولاها»، سیاست چین در قبال غرب آسیا را در بستر رقابت دو گرایش فکری و سیاسی بررسی می‌کند: سنت دنگ‌گرایانه و سنت مائوئیستی.
سنت دنگ‌گرایانه که ریشه در اصلاحات اقتصادی دوران دنگ شیائوپینگ دارد، بر اولویت توسعه اقتصادی، حفظ ثبات بین‌المللی، گسترش روابط تجاری و پرهیز از تقابل مستقیم با آمریکا تأکید می‌کند. بر اساس این رویکرد، چین باید بتواند با همه بازیگران منطقه، از جمله ایران، عربستان سعودی، امارات و حتی اسرائیل، روابط اقتصادی و سیاسی خود را حفظ کند. در چنین چارچوبی، حمایت از ایران نباید به بهای به خطر افتادن منافع گسترده‌تر چین در منطقه یا تشدید تنش با واشنگتن تمام شود.
در مقابل، سنت مائوئیستی بر استقلال سیاسی، مخالفت با امپریالیسم آمریکا، همبستگی با کشورهای تحت فشار خارجی و ضرورت مقابله با یک‌جانبه‌گرایی تأکید دارد. از منظر این جریان، سیاست خارجی چین نباید صرفاً تابع محاسبات اقتصادی باشد و پکن باید در برابر اقدامات قدرت‌های سلطه‌گر موضعی روشن‌تر اتخاذ کند.
یکی از نکات قابل توجه در تحلیل ژانگ، اشاره به ظهور نسل جدیدی از مائوئیست‌ها در جامعه و ساختار سیاسی چین است؛ نسلی که از نظر سبک زندگی و ظواهر اجتماعی مدرن است، اما در مواضع سیاسی تمایل کمتری به سازش با امپریالیسم آمریکا دارد.
اهمیت این تحلیل در آن است که تغییر احتمالی رویکرد چین نسبت به ایران را صرفاً نتیجه محاسبات اقتصادی نمی‌داند، بلکه آن را در بستر رقابت دو برداشت متفاوت از منافع و هویت بین‌المللی چین بررسی می‌کند. البته ادعای کاهش نفوذ جناح دنگ‌گرا و افزایش قدرت جریان مائوئیستی، همچنان به شواهد مستقل درباره تحولات درونی حزب کمونیست و ساختار تصمیم‌گیری چین نیاز دارد.
۲. جنگ ۱۲روزه؛ آشکار شدن محدودیت‌های حمایت چین از ایران
جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵ نخستین آزمون مهم برای سنجش سطح واقعی حمایت چین از ایران بود. در آن مقطع، پکن حملات رژیم تروریستی صهیونی را محکوم کرد، بر ضرورت احترام به حاکمیت ملی ایران تأکید داشت و خواستار توقف درگیری شد؛ اما از ورود به تقابل مستقیم با اسرائیل و آمریکا یا ارائه تضمین امنیتی به تهران خودداری کرد.
این رفتار را باید در چارچوب اولویت‌های سنت دنگ‌گرایانه تحلیل کرد. چین در آن مقطع نمی‌خواست روابط اقتصادی خود با کشورهای منطقه را به خطر بیندازد یا درگیر منازعه‌ای شود که ممکن بود پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد و امنیت انرژی آن داشته باشد.
در واقع، جنگ ۱۲روزه نشان داد که مشارکت راهبردی جامع ایران و چین الزاماً به معنای برخورداری از یک پیمان دفاعی یا تعهد نظامی متقابل نیست. پکن همچنان ایران را شریکی مهم می‌دانست، اما حاضر نبود برای دفاع از آن هزینه‌های یک تقابل مستقیم با واشنگتن و تل‌آویو را بپذیرد.
بااین‌حال، نباید احتیاط چین را به‌تنهایی نشانه بی‌اعتمادی کامل به آینده سیاسی ایران دانست. شواهد علنی بیشتر از اولویت دادن پکن به مدیریت ریسک و حفظ منافع خود حکایت دارند و برای اثبات اینکه رهبران چین در آن مقطع احتمال فروپاشی جمهوری اسلامی را جدی می‌دانستند، به اسناد مستقل نیاز است.
۳. جنگ ۴۰روزه؛ تغییر محاسبات پکن در پرتو مقاومت ایران
در روزهای نخست جنگ ۴۰روزه سال ۲۰۲۶ نیز چین همچنان با احتیاط رفتار می‌کرد. نگرانی از آینده سیاسی ایران، احتمال گسترش جنگ، اختلال در انتقال انرژی و تشدید فشار آمریکا بر شرکای اقتصادی چین، از جمله عواملی بودند که پکن را به حفظ فاصله از منازعه سوق می‌دادند.
اما با ادامه جنگ و آشکار شدن ظرفیت عظیم ایران برای مقاومت در برابر تهاجم گسترده آمریکا و اسرائیل، شرایط تغییر کرد. ایران نه‌تنها از صحنه معادلات منطقه‌ای حذف نشد، بلکه توانایی خود برای تأثیرگذاری بر روند جنگ و محاسبات طرف مقابل را حفظ کرد.
این تحول از چند جهت برای چین اهمیت داشت.
نخست، مقاومت ایران نشان داد که برتری فناوری و تسلیحاتی قدرت‌های بزرگ الزاماً به معنای توانایی تحمیل اراده سیاسی بر کشور هدف نیست. دوم، ایران همچنان یکی از بازیگران تعیین‌کننده در امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز باقی ماند، بلکه جایگاه آن به اذعان بسیاری از تحلیل‌گران بین‌المللی به طرز معناداری تقویت شد. سوم، تداوم ظرفیت سیاسی و نظامی ایران نشان داد که حذف آن از معادلات منطقه‌ای، برخلاف برخی محاسبات اولیه، نشدنی است.
در پی این تحولات، مواضع دیپلماتیک چین نیز فعال‌تر شد. پکن در مواضع رسمی خود خواستار توقف حملات آمریکا و اسرائیل، احترام به حاکمیت ایران و جلوگیری از گسترش جنگ شد. همچنین در شورای امنیت، در برابر قطعنامه‌ای که می‌توانست زمینه‌ساز اقدام نظامی برای بازگشایی تنگه هرمز شود، از حق وتو استفاده کرد.
نقش دیپلماتیک چین در روند منتهی به آتش‌بس آوریل ۲۰۲۶ نیز نشان‌دهنده افزایش تحرک پکن در مدیریت بحران بود.
این تحولات را می‌توان نشانه تغییر در ارزیابی چین از اهمیت ایران دانست؛ هرچند همچنان نباید آن را به معنای شکل‌گیری تعهد دفاعی یا اتحاد نظامی میان دو کشور تلقی کرد.
۴. چرا مقاومت ایران برای چین اهمیت راهبردی دارد؟
اهمیت ایران برای چین فراتر از روابط تجاری و خرید نفت است و دست‌کم در سه سطح ژئوپلیتیکی، اقتصادی و سیاسی قابل بررسی است.
الف) جایگاه ایران در موازنه قدرت منطقه
چین طی سال‌های گذشته تلاش کرده است با حفظ روابط با طیف متنوعی از بازیگران منطقه، موقعیت خود را به‌عنوان قدرتی مستقل از ائتلاف‌بندی‌های سنتی خاورمیانه تثبیت کند.
در این چارچوب، ایران یکی از بازیگران مهم و مستقل منطقه محسوب می‌شود. تضعیف شدید یا حذف ایران از معادلات منطقه‌ای می‌توانست موازنه قدرت را به نفع آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن تغییر دهد و دامنه مانور ژئوپلیتیکی چین را محدود کند.
در مقابل، تداوم حضور ایران به‌عنوان بازیگری مستقل، امکان حفظ تعدد مراکز قدرت در غرب آسیا را فراهم می‌کند؛ موضوعی که با رویکرد چین به نظم چندقطبی هم‌پوشانی دارد.
بنابراین، مقاومت ایران برای پکن صرفاً یک موضوع مرتبط با روابط دوجانبه نیست، بلکه به حفظ موازنه ژئوپلیتیکی منطقه نیز مربوط می‌شود.
ب) امنیت انرژی و اهمیت تنگه هرمز
یکی از محورهای مهم تحلیل شِنگ ژانگ، ارتباط تحولات ایران با امنیت انرژی چین است.
چین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت جهان، وابستگی قابل توجهی به منابع انرژی غرب آسیا دارد. تنگه هرمز نیز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت و گاز در جهان است.
هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این مسیر می‌تواند اقتصاد چین را با مشکلات جدی مواجه کند. از این منظر، امنیت خلیج فارس و ثبات ایران مستقیماً با منافع اقتصادی و انرژی پکن ارتباط دارد.
مقاومت ایران همچنین نشان داد که این کشور از ظرفیت تأثیرگذاری بر معادلات امنیتی منطقه برخوردار است. در نتیجه، چین نمی‌تواند جایگاه ایران را صرفاً از منظر حجم مبادلات اقتصادی ارزیابی کند.
البته این وابستگی متقابل است؛ چین از تداوم جنگ و اختلال در انتقال انرژی نیز آسیب می‌بیند. بنابراین، اهمیت ایران برای پکن لزوماً به معنای حمایت از تشدید درگیری نیست، بلکه می‌تواند به تقویت تلاش چین برای جلوگیری از بی‌ثباتی منطقه منجر شود.
ج) اعتبار نظم چندقطبی و رقابت با آمریکا
یکی دیگر از ابعاد مهم موضوع، ارتباط مقاومت ایران با رقابت راهبردی چین و آمریکاست.
پکن طی سال‌های اخیر از ضرورت پایان دادن به یک‌جانبه‌گرایی و شکل‌گیری نظم چندقطبی سخن گفته است. اما تحقق چنین نظمی مستلزم آن است که کشورهای مستقل بتوانند در برابر فشار قدرت‌های بزرگ، حاکمیت و استقلال تصمیم‌گیری خود را حفظ کنند.
از این منظر، مقاومت ایران می‌تواند به تقویت این برداشت کمک کند که برتری نظامی آمریکا الزاماً به معنای تسلط کامل بر معادلات بین‌المللی نیست.
در مقابل، اگر چین در برابر چنین تحولاتی صرفاً به بیانیه‌های دیپلماتیک اکتفا کند، ممکن است میان ادعای حمایت از نظم چندقطبی و رفتار عملی آن فاصله ایجاد شود.
این مسئله همان نقطه‌ای است که رقابت سنت مائوئیستی و دنگ‌گرایانه در تحلیل ژانگ اهمیت پیدا می‌کند: آیا چین باید همچنان اولویت را به ملاحظات اقتصادی و پرهیز از تنش بدهد یا در برابر اقدامات آمریکا موضع سیاسی صریح‌تری اتخاذ کند؟
۵. نقش افکار عمومی چین و مسئله فلسطین
شِنگ ژانگ در تحلیل خود، علاوه بر مناسبات رسمی دولت‌ها، به اهمیت افکار عمومی، تحریم‌های مردمی و واکنش‌های اجتماعی در چین نیز توجه می‌کند.
مسئله فلسطین و ایران در بخشی از گفتمان ضدسلطه و ضدیک‌جانبه‌گرایی جامعه چین به یکدیگر پیوند می‌خورند. از این منظر، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل می‌توانند حساسیت‌های سیاسی و اجتماعی را در بخشی از جامعه چین افزایش دهند.
ظهور گرایش‌های جدید مائوئیستی و مخالفت با امپریالیسم آمریکا نیز می‌تواند زمینه گسترش انتقاد از سیاست خارجی محتاطانه پکن را فراهم کند.
بااین‌حال، باید میان مواضع رسمی دولت، دیدگاه‌های دانشگاهیان و جریان‌های سیاسی و افکار عمومی تفاوت قائل شد. وجود گرایش‌های ضدآمریکایی در بخشی از جامعه چین، به‌خودی‌خود به معنای تغییر سیاست رسمی دولت نیست؛ اما می‌تواند بر فضای فکری و سیاسی تصمیم‌گیری تأثیر بگذارد.
۶. محدودیت‌های حمایت چین از ایران
با وجود افزایش اهمیت راهبردی ایران، چند عامل همچنان مانع از تبدیل حمایت سیاسی چین به تعهد امنیتی گسترده می‌شوند.
نخست، پکن نمی‌خواهد روابط اقتصادی و سیاسی گسترده خود با کشورهای عربی خلیج فارس را قربانی حمایت یک‌جانبه از ایران کند.
دوم، رقابت اقتصادی، فناوری و امنیتی با آمریکا همچنان از اولویت‌های اصلی راهبرد کلان چین است و ورود مستقیم به یک جنگ منطقه‌ای می‌تواند منابع و ظرفیت‌های این کشور را تحت فشار قرار دهد.
سوم، میان ایران و چین پیمان دفاعی متقابل وجود ندارد و مشارکت راهبردی جامع دو کشور به معنای تعهد پکن به دفاع نظامی از تهران نیست.
چهارم، چین از اختلال در امنیت انرژی و تجارت جهانی آسیب می‌بیند و به همین دلیل خواهان جلوگیری از گسترش جنگ است.
در نهایت، پکن تمایل دارد موقعیت خود را به‌عنوان قدرتی حفظ کند که می‌تواند با همه بازیگران منطقه گفت‌وگو کند. اتخاذ موضعی کاملاً ائتلافی و تقابل‌آمیز ممکن است این ظرفیت دیپلماتیک را محدود کند.
بنابراین، افزایش اهمیت ایران برای چین را نباید با تغییر کامل سیاست خارجی پکن یا شکل‌گیری اتحاد نظامی میان دو کشور یکسان دانست.
نتیجه‌گیری
مقاومت ایران در برابر تهاجم گسترده آمریکا و رژیم صهیونی می‌تواند نقطه عطفی در بازنگری چین نسبت به جایگاه راهبردی تهران باشد. جنگ ۱۲روزه محدودیت‌های حمایت امنیتی پکن را آشکار کرد، اما تجربه جنگ ۴۰روزه و تداوم مقاومت ایران، اهمیت این کشور را در معادلات ژئوپلیتیکی، امنیت انرژی و رقابت قدرت‌های بزرگ برجسته‌تر ساخت.
در چارچوب تحلیل شِنگ ژانگ، این تحولات می‌تواند به تقویت دیدگاه‌هایی در چین منجر شود که خواهان فاصله گرفتن از سیاست صرفاً اقتصادی و موازنه‌گرایانه و اتخاذ مواضع صریح‌تر در برابر یک‌جانبه‌گرایی آمریکا هستند.
از این منظر، دقیق‌ترین توصیف از تحول اخیر، حرکت چین از یک نگاه عمدتاً اقتصادی و مبتنی بر موازنه‌گری به سوی درک عمیق‌تر از اهمیت ژئوپلیتیکی و راهبردی ایران است.
به بیان دیگر، مقاومت ایران ممکن است محاسبه چین را درباره هزینه کنار گذاشتن ایران تغییر داده باشد؛ حتی اگر هنوز محاسبه این کشور درباره هزینه حمایت همه‌جانبه از ایران تغییر نکرده باشد.
۰۸:۴۶ - ۱۴۰۵/۰۸/۲۱
