به گزارش سرویس دفاع و امنیت مشرق، در روزهای اخیر، برخی رسانه‌های خارجی مدعی شدند که در دیدار سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه، بحث خرید سامانه دفاع موشکی بردبلند اس-۴۰۰ مطرح شده است.

فارغ از صحت و سقم این ادعا، مسئله‌ی رفع نقایص پدافندی و ارتقاء سامانه‌ها و استحکام‌بخشی به شبکه‌ی یکپارچه‌ی دفاع هوایی، قطعاً یکی از مسایل کلیدی در تقویت و به‌روزرسانی سامانه‌های دفاعی کشور است.

در این میان، هر دو متحد راهبردی جمهوری اسلامی ایران، یعنی جمهوری خلق چین و فدراسیون روسیه، از سامانه‌های دفاع موشکی پیشرفته‌ی خود برخوردارند که این مساله، دست بازتری برای تامین به نیروهای مسلح کشورمان می‌دهد. این گزارش با تکیه بر داده‌های علنی و سوابق رزمی، دو گزینه‌ی اصلی را بررسی و مقایسه می‌کند.

بخش نخست: سامانه S-۴۰۰ روسی — نقاط قوت، ضعف و محاسن/معایب تامین برای ایران

نقاط قوت فنی S-۴۰۰

S-۴۰۰ Triumf ستون فقرات شبکه‌ی دفاع هوایی روسیه را تشکیل می‌دهد و از یک معماری توزیع‌شده مبتنی بر رادارهای متنوع و شبکه‌ی فرماندهی دیجیتال بهره می‌برد. رادار پانورامیک ۹۱N۶E (باند L) توان ردیابی صدها هدف را در بردهای دور دارد و رادار کنترل آتش ۹۲N۶E ردیابی دقیق و هدایت هم‌زمان چندین درگیری را ممکن می‌سازد.

وجود رادارهای اختیاری مانند ۹۶L۶E و گونه‌های VHF/L-band Nebo، توان تشخیص در برابر اهداف کم‌سطح و در شرایط جنگ الکترونیک سنگین را تقویت می‌کند. سامانه امکان شلیک سرد عمودی (cold-launch) را فراهم می‌کند و ادعا می‌شود در شرایط میدانی ظرف پنج دقیقه آماده‌ی عملیات می‌شود.

مهم‌ترین مزیت S-۴۰۰، تنوع و برد موشک‌های رهگیر آن است: موشک ۴۰N۶ با برد بسیار بلند حدود ۴۰۰ کیلومتر برای اهداف باارزش بالا و برخی تهدیدات بالستیک؛ ۴۸N۶ با برد حدود ۲۵۰–۲۰۰ کیلومتر برای جنگنده‌ها، موشک‌های کروز و پهپادها؛ و ۹M۹۶/۹M۹۶E۲ با هدایت نهایی چابک برای اهداف با سطح مقطع راداری پایین و تهدیدات مانورپذیر. ادعاهای روسی از توان ردیابی حدود ۳۰۰ هدف، درگیری با ۳۶ هدف و هدایت هم‌زمان تا ۷۲ موشک حکایت دارند.

از نظر صرفاً عددی، ۴۰N۶ تقریباً دو برابر دوربردترین موشک HQ-۹B برد دارد و این اختلاف، عمق راهبردی و پوشش پهنه‌ای بسیار گسترده‌تری را نوید می‌دهد.

ضعف‌ها و آسیب‌پذیری‌های اثبات‌شده

با این حال، عملکرد میدانی S-۴۰۰ تصویر یکپارچه‌ای ارائه نمی‌دهد. در اوکراین، برخی آتشبارهای این سامانه منهدم شده‌اند و ادعاهای موفقیت‌آمیز علیه مهمات غربی به‌سختی قابل تأیید مستقل هستند. مهم‌تر آنکه تجربه‌ی اوکراین نشان داد که رها شدن سامانه بدون ادغام با سایر لایه‌های پدافندی، آسیب‌پذیری آن را به‌شدت افزایش می‌دهد.

آزمون دشوارتر، درگیری هند و پاکستان در می ۲۰۲۵ بود. هند S-۴۰۰ را به‌عنوان راه‌حل یک‌مرحله‌ای برای برتری هوایی معرفی می‌کرد، اما بر اساس گزارش‌ها، جنگنده‌های پاکستانی در محدوده‌ی ادعایی سامانه به فعالیت ادامه دادند و پهپادهای پاکستانی تا عمق خاک هند نفوذ کردند.

مهم‌تر از آن، منابع پاکستانی اعلام کردند که دو آتشبار S-۴۰۰ در آدامپور و پونچ هدف قرار گرفته و اجزای راداری آن‌ها آسیب دیده است؛ حمله‌ای که با موشک هوا-به-سطح CM-۴۰۰AKG ساخت چین از جنگنده‌های JF-۱۷ انجام شد. این نخستین بار بود که S-۴۰۰ در معرض حمله‌ی مستقیم قرار می‌گرفت و آسیب‌پذیری آن در برابر موشک‌های دورایستای هواپرتاب را آشکار کرد.

علاوه بر این، برد تبلیغاتی ۴۰۰ کیلومتری فقط در شرایط آرمانی معنا دارد. موانع زمینی، نفوذ در ارتفاع پایین و اخلال الکترونیکی می‌توانند برد تشخیص مؤثر را به‌شدت محدود کنند؛ و حتی در صورت تشخیص، احتمال شکست در درگیری به دلیل اقدامات متقابل یا فشار عملیاتی وجود دارد. تحرک بالای سامانه نیز اگرچه مزیت است، اما زمان کالیبراسیون مجدد رادار و شکاف‌های پوششی در حین جابه‌جایی، هزینه‌ی عملیاتی خود را دارد.

محاسن و معایب تامین S-۴۰۰ برای ایران

محاسن: برد بسیار بلند ۴۰N۶ می‌تواند پوشش لایه‌ی بیرونی شبکه‌ی پدافندی ایران را به‌طور معناداری گسترش دهد و فضای مانور دشمن را در فواصل دور محدود کند. ایران تجربه‌ی چندین ساله‌ی کار با S-۳۰۰PMU-۲ را دارد و از نظر دکترین و رویه‌های عملیاتی، S-۴۰۰ ادامهِ منطقی همان خانواده محسوب می‌شود؛ این می‌تواند هزینه‌ی یادگیری و ادغام را نسبت به یک سیستم کاملاً ناشناخته کاهش دهد. S-۴۰۰ همچنین در سوریه و در کنار سایر سامانه‌های روسی به کار رفته و از نظر ساختار فرماندهی، به مدل روسیِ آشنای ایرانیان نزدیک است.

معایب: بزرگ‌ترین مانع، عدم قطعیت در تحویل است. ایران سال‌هاست به دنبال S-۴۰۰ است، اما مسکو به دلایل ژئوپلیتیک — نگرانی از آسیب به روابط با اسرائیل و کشورهای منطقه، و همچنین فشار نیازهای خودش در جنگ اوکراین — از تحویل خودداری کرده است. گزارش‌های اخیر نیز تصریح می‌کنند که صرفِ درخواست، به معنای نهایی شدن قرارداد یا زمان‌بندی تحویل نیست. حتی اگر تحویل انجام شود، آسیب‌پذیری S-۴۰۰ به موشک‌های دورایستای هواپرتاب (همان‌گونه که در هند رخ داد) و وابستگی آن به یک شبکه‌ی یکپارچه‌ی فرماندهی، در شرایطی که ایران با تهدیدات هوایی پیشرفته و جنگ الکترونیک روبه‌روست، ریسک عملیاتی مهمی است.

بخش دوم: سامانه HQ-۹ و HQ-۹B چینی — توانمندی‌ها، سوابق و ملاحظات استقرار در ایران

مشخصات و توانمندی‌های اعلام‌شده

HQ-۹ یک سامانه‌ی زمین‌به‌هوای بردبلند و متحرک جاده‌ای است که نخستین بار در دهه ۱۹۹۰ توسط شرکت علوم و صنایع هوافضای چین (CASIC) توسعه یافت. طراحی آن از S-۳۰۰ روسی الهام گرفته و برخی مفاهیم هدایت غربی، از جمله «رهگیری از طریق موشک» (TVM) — همان روشی که پاتریوت نیز به کار می‌برد — در آن ادغام شده است. در این روش، رادار زمینی هدف را روشن می‌کند، موشک رهگیر سیگنال‌های بازتابیده را دریافت و به زمین ارسال می‌کند، و ایستگاه زمینی مسیر نهایی را محاسبه می‌کند؛ این امر دقت رهگیری نهایی را افزایش می‌دهد.

گونه‌ی HQ-۹B حدود سال ۲۰۱۵ معرفی شد و دو ارتقای کلیدی نسبت به HQ-۹A دارد: افزایش برد موشک رهگیر و افزودن جست‌وجوگر فروسرخ غیرفعال (IR) برای هدایت دومداره (راداری + فروسرخ)، که عملکرد در برابر اهداف با قابلیت پنهان‌کاری راداری را بهبود می‌بخشد. بر اساس گزارش‌های علنی، برد HQ-۹B حدود ۲۰۰ تا ۲۶۰ کیلومتر و ارتفاع درگیری تا حدود ۵۰ کیلومتر است؛ توان ردیابی تا ۱۰۰ هدف و درگیری هم‌زمان با ۶ تا ۸ هدف به آن نسبت داده می‌شود. رادارهای AESA با انرژی بالا برای مقاومت در برابر اخلال طراحی شده‌اند.

سابقه‌ی رزمی: میان ادعا و واقعیت میدانی

چین در نوامبر ۲۰۲۶ ادعا کرد که یک یگان HQ-۹B در یک رزمایش ارزیابی، دو هدف موشکی را به‌طور هم‌زمان رهگیری کرده است؛ یکی از اهداف یک موشک بالستیک و دیگری موشکی که در میانه‌ی پرواز ناگهان تغییر مسیر داده بود. به گفته‌ی یکی از اعضای یگان، موشک مهاجم با زاویه‌ای شدید به سمت پایین حرکت کرد و اگر واکنش «حتی یک ثانیه» تأخیر می‌داشت، فرصت رهگیری از دست می‌رفت. یک تحلیلگر چینی این واکنش زیر دو دقیقه را نشانه‌ی وجود ساختار فرماندهی یکپارچه و اشتراک‌گذاری داده‌های هشدار و رهگیری میان یگان‌ها دانست.

با این حال، این ادعا تأیید مستقل نشده است: هیچ داده‌ای درباره سرعت، ارتفاع، برد، الگوی مانور دقیق اهداف یا استفاده از اقدامات متقابل منتشر نشده و مشخص نیست که آیا سناریو کاملاً از پیش تعیین‌نشده بوده است.

همچنین، قابلیت اختصاصی مقابله با موشک‌های بالستیک پیشرفته عمدتاً به گونه‌های بالاتر خانواده، یعنی HQ-۹C و HQ-۱۹ نسبت داده می‌شود که از هدایت راداری فعال (ARH) و انهدام از طریق برخورد مستقیم (Hit-to-Kill) بهره می‌برند؛ بنابراین تأیید عمومی رهگیری یک موشک بالستیک مانورپذیر توسط HQ-۹B، در صورت صحت، نشان‌دهنده‌ی ارتقای احتمالی این گونه‌ی حدوداً یک‌دهه‌ای است.

در سوی دیگر، سابقه‌ی رزمی واقعی HQ-۹ چندان درخشان نیست. در درگیری می ۲۰۲۵ هند و پاکستان، اگرچه جنگنده‌های ساخت چین پاکستان عملکرد قابل‌توجهی نشان دادند، گزارش‌های منابع علنی حاکی از آن است که سامانه‌های پدافند هوایی تأمین‌شده توسط چین نتوانستند مانع برتری هوایی هند در حمله به تأسیسات نظامی پاکستان در عمق خاک این کشور شوند.

تحلیلگران به آسیب‌پذیری رادارها در برابر جنگ الکترونیک هند، تعداد محدود آتشبارها و دشواری مقابله با موشک‌های سریع، کم‌ارتفاع یا مانورپذیر اشاره کردند. برخی گزارش‌ها حتی از انهدام چند آتشبار HQ-۹ در جریان عملیات سندور هند خبر می‌دهند. این تجربه پرسش‌های جدی درباره‌ی اثربخشی خانواده‌ی HQ-۹ در برابر رقیبی مجهز به جنگ الکترونیک قدرتمند و تسلیحات دورایستا مانند براهموس مطرح کرده است.

استقرار در ایران و مشکل ساختاری ادغام

گزارش‌های متعدد حاکی از آن است که ایران از تابستان ۲۰۲۵ تحویل و ادغام HQ-۹B را آغاز کرده و این سامانه‌ها را در اطراف تأسیسات حساس، از جمله سایت‌های هسته‌ای، مستقر کرده است. با این حال، در حملات گسترده‌ی آمریکا و اسرائیل در فوریه ۲۰۲۶، این سامانه‌ها نه‌تنها نتوانستند از تأسیسات محافظت کنند، بلکه گزارش‌هایی از انهدام چند آتشبار در ساعات نخست حمله منتشر شد؛ گفته می‌شود HQ-۹B در رهگیری هواپیماهای پیشرفته مانند B-۲ و F-۳۵ و موشک‌های کروز مانند Tomahawk و JASSM ناموفق بوده است.

بخشی از تحلیل‌ها، این ناکامی را نه صرفاً به عملکرد سخت‌افزار، بلکه به سوءتلفیق و سوءعملیات نسبت می‌دهد. شبکه‌ی پدافندی ایران از انبوهی از سامانه‌های ناهمگون تشکیل شده است: بومی (باور-۳۷۳، خرداد)، روسی (S-۳۰۰، Tor) و چینی (HQ-۹B و رادارهای YLC-۸B). وقتی این سامانه‌ها با معیارها، پروتکل‌های ارتباطی و نرم‌افزارهای متفاوت در یک شبکه جمع می‌شوند، ممکن است رادار پیشرفته و موشک کارآمد باشند، اما اختلال در انتقال داده یا فرماندهی و کنترل، آن‌ها را به «جزیره‌های دفاعی جداگانه» تبدیل کند. یک استدلال فنی این است که اپراتور ایرانی که سال‌ها با تجهیزات روسی یا بومی آموزش دیده، برای بهره‌برداری کامل از فناوری چینی که منطق متفاوتی دارد، به زمان و بازآموزی نیاز دارد؛ و ارزیابی سامانه صرفاً بر اساس نتیجه‌ی میدانی، بدون در نظر گرفتن این شکاف عملیاتی، دقیق نیست.

با این حال، این توضیح مشکل را حل نمی‌کند، بلکه ماهیت آن را عمیق‌تر می‌کند: اگر ایران نتواند HQ-۹B را به‌طور مؤثر در شبکه‌ی موجود ادغام کند، خرید آن — حتی با مشخصات فنی خوب — ارزش عملیاتی محدودی خواهد داشت. نکته‌ی مهم دیگر آن است که برخلاف S-۴۰۰ که حداقل در خانواده‌ی روسی و در کنار S-۳۰۰ قابل ادغام است، HQ-۹B یک اکوسیستم فنی جداگانه وارد شبکه‌ای می‌کند که پیش‌تر بر پایه‌ی روسی و بومی بنا شده است.

نتیجه‌گیری: کدام سامانه برای ایران مناسب‌تر است؟

مقایسه‌ی صرفاً عددی، S-۴۰۰ را برنده نشان می‌دهد: برد ۴۰۰ کیلومتری ۴۰N۶، سبد موشکی چهارلایه، و توان درگیری هم‌زمان بالاتر، آن را به یک ابزار پوشش پهنه‌ای بسیار قدرتمندتر تبدیل می‌کند. هیچ گونه‌ای از HQ-۹ از نظر برد و تنوع موشک به پای S-۴۰۰ نمی‌رسد. اگر معیار تنها «حداکثر توان آتش دوربرد» باشد، S-۴۰۰ انتخاب اول است.

اما معیار واقع‌بینانه برای ایران، نه حداکثر توان تئوریک، بلکه «توان قابل تحویل، قابل ادغام و قابل اتکا» است. در این معیار، تصویر تغییر می‌کند:

S-۴۰۰ از نظر فنی برتر است، اما از نظر دسترسی و قابلیت اتکای سیاسی، نامطمئن‌ترین گزینه است. مسکو سال‌ها از تحویل خودداری کرده و حتی در گزارش‌های اخیر نیز تصریح شده که صرفِ درخواست، به قرارداد و زمان‌بندی منتهی نشده است. نیازهای جنگ اوکراین نیز ظرفیت صادراتی روسیه را محدود کرده است. فرضِ برنامه‌ریزی پدافندی بر پایه‌ی سیستمی که تحویل آن هر لحظه می‌تواند به تعویق بیفتد، ریسک راهبردی بالایی دارد. افزون بر این، آسیب‌پذیری اثبات‌شده‌ی S-۴۰۰ به موشک‌های دورایستای هواپرتاب در هند، نشان می‌دهد که این سامانه نیز «سپر مطلق» نیست.

HQ-۹B در دسترس‌تر است و نشانه‌هایی از تحویل و استقرار آن در ایران وجود دارد، اما دو ضعف ساختاری جدی دارد: نخست، سابقه‌ی رزمی ناموفق در پاکستان و سپس در ایران در برابر تهدیدات پیشرفته؛ دوم، و مهم‌تر، دشواری ادغام در شبکه‌ای که پیش‌تر بر پایه‌ی استانداردهای روسی و بومی شکل گرفته است.

اگر این مشکل ادغام حل نشود، HQ-۹B در عمل به یک «جزیره‌ی دفاعی» تبدیل می‌شود که نمی‌تواند پتانسیل اعلام‌شده‌ی خود را در یک نبرد واقعی به کار بگیرد.

جمع‌بندی نهایی:

در ارزیابی نهایی باید یک ملاحظه‌ی مهم را در نظر گرفت: حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌ی ضدموشکی دنیا که منابع غربی آن را سامانه‌ی تاد (THAAD) می‌دانند نیز در جریان جنگ ۴۰ روزه‌ی آمریکا و اسرائیل با ایران نتوانست کاملاً موفق عمل کند و در چند نوبت، خودِ سامانه — اعم از رادارها و آتشبارها — توسط موشک‌ها و پهپادهای ایرانی شکار شد. این واقعیت نشان می‌دهد که «شکست مطلق» یا «موفقیت مطلق» هیچ سامانه‌ای در نبرد واقعی معنا ندارد و کارآمدی هر سامانه تابعی از ادغام در شبکه، تاکتیک بهره‌برداری، کیفیت نیروی انسانی و شرایط میدان است؛ بنابراین در اعلام نقایص سامانه‌های روسی و چینی نیز باید همین معیار دوگانه‌نگر کنار گذاشته شود و منصفانه داوری کرد: همان‌گونه که شکار شدن آتشبارهای تاد به معنای بی‌ارزش بودن آن نیست، آسیب‌پذیری S-۴۰۰ و ناکامی HQ-۹B نیز به معنای کنار گذاشتن کامل آن‌ها نیست و مسئله‌ی اصلی، همان‌گونه که در این گزارش تأکید شد، کیفیت ادغام و فرماندهی یکپارچه است، نه صرفاً نام و ملیت سازنده‌ی سامانه.

با لحاظ این مساله، با توجه به سوابق و عملکرد، هیچ‌یک از دو سامانه به‌تنهایی «بهترین» گزینه نیست، اما اگر ایران ناچار به انتخاب یکی باشد، HQ-۹B به دلیل دسترسی عملی‌تر و احتمال بالاتر تحویل، گزینه‌ی واقع‌بینانه‌تری است — به شرط آنکه سرمایه‌گذاری جدی و هم‌زمان بر یکپارچه‌سازی فرماندهی و کنترل انجام شود، نه صرفاً خرید سخت‌افزار. S-۴۰۰ اگر تحویل شود، از نظر توان آتش برتر است، اما وابستگی به آن با توجه به سابقه‌ی عدم تحویل و محدودیت‌های مسکو، برای یک نیاز فوری پدافندی منطقی نیست. مسیر بهینه‌تر برای ایران، تثبیت و ارتقای لایه‌های بومی و روسی موجود، و استفاده از HQ-۹B به‌عنوان یک لایه‌ی مکمل در چارچوب یک معماری فرماندهی واحد است — نه به‌عنوان جایگزین کل شبکه، و نه به‌عنوان راه‌حل یک‌مرحله‌ای. بدون حل مسئله‌ی ادغام، خرید هر یک از این سامانه‌ها — حتی پیشرفته‌تر از آن‌ها — تکرار تجربه‌ی تلخ «جزیره‌های دفاعی منفصل» خواهد بود