به گزارش مشرق، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران امروز یکشنبه ۱۹ مهرماه در نشست "اکوساید: جنایت جنگی خاموش" اظهار داشت: از منظر جمهوری اسلامی ایران، حقوق بین‌الملل نباید در برابر تخریب محیط زیست و نقض حقوق اساسی انسان‌ها در شرایط جنگی بی‌تفاوت باشد. اجرای مؤثر اصول حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تمایزو اصل تناسب، باید در کنار توجه جدی به آثار مستقیم، غیرمستقیم و بلندمدت اقدامات نظامی بر محیطزیست مورد توجه قرار گیرد.
متن سخنرانی عراقچی به شرح زیر است:
بسم‌الله الرحمن الرحیم
اساتید و صاحب‌نظران ارجمند؛
حقوقدانان، کارشناسان و فعالان حوزه محیطزیست؛
خوشحالم که در این نشست تخصصی فرصتی فراهم شد تا درباره یکی از جدی ترین چالش‌های پیش روی بشریت، یعنی تخریب گسترده و جبران ناپذیر محیط زیست در جریان مخاصمات مسلحانه، صحبت کنیم. ما امروز درباره موضوعی سخن می گوییم که صرفا یک دغدغه محیط زیستی نیست، بلکه با حق حیات، سلامت انسان ها، امنیت غذایی، صلح و امنیت بین المللی و حقوق نسل های آینده پیوندی ناگسستنی دارد.
امروز دیگر نمی‌توان محیطزیست را قربانی خاموش جنگ دانست. جنگ و مخاصمه تنها جان انسان‌ها، شهرها و زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی را هدف قرار نمی‌دهد؛ بلکه آب، خاک، هوا، جنگل‌ها، اراضی کشاورزی، منابع انرژی، زیستگاه‌های طبیعی و تنوع زیستی نیز در معرض آثار ویرانگر آن قرار می‌گیرند. تخریب منابع آب و خاک، آلودگی هوا، نابودی پوشش گیاهی و زیست‌بوم‌ها، انتشار آلاینده‌ها، پسماندها و مواد خطرناک از جمله پیامدهایی است که می‌تواند سال‌ها و حتی دهه‌ها پس از پایان درگیری‌ها ادامه پیدا کند.
محیط زیست، میراث مشترک بشریت است؛ نه میدان رقابت ها ، نه ابزار فشار سیاسی و نه قربانی ملاحظات کوتاه مدت اقتصادی و نظامی. اکوساید یا تخریب گسترده محیط زیست، توجه جامعه بین المللی را به یک پرسش بنیادی جلب می کند؛ آیا می توان در برابر نابودی گسترده و طولانی مدت زیست بوم ها، آلودگی منابع حیاتی و وارد آوردن خسارات جبران ناپذیر به طبیعت صرفاً به ابراز نگرانی بسنده کرد؟ پاسخ روشن است: حفاظت از محیط زیست باید از سطح تعهدات اعلامی فراتر رود و به عرصه مسئولیت پذیری، پاسخگویی و اقدام موثر بین المللی وارد شود.
در سال‌های اخیر در غزه، لبنان و ایران شاهد بوده‌ایم که چگونه حملات نظامی، علاوه بر تلفات انسانی و تخریب زیرساخت‌های حیاتی، آثار عمیق و گاه ماندگاری بر محیطزیست بر جای گذاشته‌اند. در غزه، ابعاد فاجعه محیط‌زیستی به اندازه‌ای گسترده است که برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد، یونپ، از خسارات بی‌سابقه زیست‌محیطی سخن گفته است.
فروپاشی شبکه‌های آب و فاضلاب، آسیب به سامانه‌های مدیریت پسماند، آلودگی منابع آب و خاک، آلودگی سواحل و ایجاد حجم عظیمی از آوار و مواد بالقوه خطرناک، میراثی است که آثار آن می‌تواند برای دهه ها سال بر زندگی مردم فلسطین باقی بماند.
در لبنان نیز استفاده از تسلیحات و آتش‌سوزی‌های ناشی از حملات، بخش‌هایی از جنگل‌ها و اراضی کشاورزی را نابود کرده است. گزارش‌ها و اسناد ارائه‌شده به سازمان ملل از سوختن میلیون‌ها مترمربع زمین و آسیب به ده‌ها هزار درخت زیتون حکایت دارد.
جامعه بین‌المللی همچنین تجربه تلخ آلودگی گسترده سواحل لبنان در پی حمله به مخازن نفتی را در حافظه دارد. اما کشور عزیزمان ایران نیز از این پدیده مصون نمانده است. در جریان تجاوزات نظامی آمریکاو رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران،حمله به تأسیسات نفتی، پالایشگاهی و انرژی، خطرات جدی زیست‌محیطی ایجاد کرده است.
در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶)، برنامه محیط زیست ملل متحد تأیید کرد که تأسیسات نفتی در داخل و اطراف مناطق شهری ایران، از جمله تهران، هدف حمله قرار گرفته و آتش‌سوزی‌های نفتی موجب انتشار ترکیبات خطرناک شده است؛ آلودگی که می‌تواند از هوا به خاک و منابع آب منتقل شود و حتی زنجیره غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.
اینها صرفاً خسارات اقتصادی نیستند. وقتی یک حمله نظامی موجب آلودگی پایدار خاک، تخریب منابع آب، نابودی جنگل‌ها و آلودگی هوا و دریا و ایجاد مواد خطرناک و بقایای جنگی می‌شود، آثار آن می‌تواندبسیار فراتر از زمان و مکان حمله ادامه پیدا کند.
کودکی که امروز در یک منطقه جنگ‌زده زندگی می‌کند،ممکن است ده‌ها سال بعد نیز هزینه زیست‌محیطی جنگی را بپردازد که خود هیچ نقشی در آن نداشته است. از سوی دیگر، این مساله می‌تواند آسیب‌پذیری کشورها و جوامع را در برابر این بحران‌ها چند برابر کند.از این منظر، صلح، امنیت، محیطزیست، سلامت و تغییر اقلیم، موضوعاتی جدا از یکدیگر نیستند و پیوند میان آنها باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
از منظر جمهوری اسلامی ایران، حقوق بین‌الملل نباید در برابر تخریب محیط زیست و نقض حقوق اساسی انسان‌ها در شرایط جنگی بی‌تفاوت باشد. اجرای مؤثر اصول حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تمایزو اصل تناسب، باید در کنار توجه جدی به آثار مستقیم، غیرمستقیم و بلندمدت اقدامات نظامی بر محیطزیست مورد توجه قرار گیرد.
در این مسیر توجه به چند اصل اساسی ضروری است:
نخست؛ مسئولیت پذیری در قبال تخریب محیط زیست: هیچ دولت، نهاد یا بازیگری نباید خود را فراتر از مسئولیت های بین المللی بداند. تخریب های گسترده اکوسیستم ها، نابودی زیستگاه ها، آلوده سازی آب و خاک و وارد آمدن آسیب های شدید و پایدار به محیط زیست باید با سازوکارهای موثر پیشگیری، مستند سازی، جبران خسارت و پاسخگویی مواجه شود. در همین چارچوب، جمهوری اسلامی ایران از گفتگوهای حقوقی و کارشناسی برای راه های تقویت حمایت بین المللی از محیط زیست، ازجمله بحث درباره شناسایی اکوساید به عنوان یک جرم مستقل بین المللی حمایت می کند.
دوم ؛ حفاظت از محیط زیست در تهاجمات مسلحانه: جنگ ها تنها جان انسان ها را نمیگیرند؛ آثار آن ها بر آب و خاک، هوا، کشاورزی، منابع طبیعی و سلامت عمومی می تواند سال ها و حتی نسل ها باقی بماند. حملات به تاسیسات صنعتی و انرژی، تخریب زیرساخت های حیاتی، آلودگی ناشی از مواد خطرناک و آسیب به اکوسیستم های حساس، هزینه هایی فراتر از میدان نبرد ایجاد می کنند؛ هزینه هایی که مردم عادی، بویژه کودکان و نسل های آینده، متحمل می شوند. حقوق بین المللی بشردوستانه از جمله قواعد مربوط به حفاظت از محیط زیست طبیعی در مخاصمات مسلحانه، باید با جدیت رعایت شود و جامعه بین المللی نمی تواند در برابر پیامدهای زیست محیطی جنگ بی تفاوت بماند. مستندسازی مستقل خسارات، ارزیابی علمی آثاربلندمدت و فراهم کردن امکان جبران و بازسازی باید بخش جدایی ناپذیر از پاسخ بین المللی به مخاصمات باشد.
سوم؛ مقابله با استانداردهای دوگانه و استفاده ابزاری از محیط زیست: حفاظت از محیط زیست نبایدبه امتیازی برای بعضی کشورها و تعهدی برای دیگرانتبدیل شود. معیارهای زیست‌محیطی زمانی اعتبار دارندکه به صورت منصفانه، شفاف و بدون تبعیض اجرا شوند. همچنین، اقدامات یکجانبه قهری و محدودیت‌هایی که دسترسی کشورها به منافع مالی، فناوری‌ها و تجهیزات ضروری برای حفاظت محیط زیست، مدیریت بحران‌های زیست‌محیطی و مقابله با تغییرات اقلیمی را مختلمی‌کنند، باید از منظر حقوق بین‌الملل و آثار انسانی وزیست‌محیطی، آنها مورد بررسی جدی قرار گیرند. تحقق عدالت زیست‌محیطی مستلزم آن است که کشورهای درحال توسعه بدون مواجهه با موانع غیرضروری وتبعیض‌آمیز به فناوری‌های پاک، منابع مالی و ظرفیت‌هایعلمی مورد نیاز دسترسی داشته باشند.
آقایان و خانمها؛
حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب گسترده آن، به ویژه در جریان مخاصمات مسلحانه، نیاز به همکاری های بین‌المللی دارد. از این رو، پیشنهاد می‌کنم همکاری های بین‌المللی در این خصوص بر سه محوراساسی متمرکز شود:
نخست، تقویت چارچوبهای حقوقی بین‌المللی و تدوین معیارهای روشن برای شناسایی، ارزیابی و رسیدگی به موارد تخریب گسترده و شدید محیط زیست؛
دوم، ایجاد سازوکارهای علمی و بی‌طرفانه برای مستندسازی خسارات زیست‌محیطی ناشی از مخاصمات مسلحانه، همراه با توجه به مسئولیتهای حقوقی قابل اعمال و ضرورت جبران خسارات؛
و سوم، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای پیشگیری از تخریب محیط زیست، بازسازی اکوسیستم های آسیب‌دیده و حمایت از کشورها و جوامعی که با محدودیت منابع و ظرفیت‌های فنی مواجه‌اند.
در این راستا، برگزاری سی‌ویکمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم (کاپ ۳۱) نیز فرصت مناسبی است تا توجه جامعه بین‌المللی بیش از پیش به اثرات مخرب حملات تجاوزکارانه بر محیطزیست و اقلیم کشورهاجلب شود. هدف باید تقویت همکاری بین‌المللی،افزایش پاسخگویی، مسئولیت‌پذیری و حمایت از قربانیان، حفاظت از محیطزیست و تضمین حقوق نسل‌های آینده باشد.
جمهوری اسلامی ایران آماده است در این مسیر، ظرفیت‌های علمی، حقوقی و دیپلماتیک خود را برای تقویت همکاری‌هایبین‌المللی به کار گیرد. جمهوری اسلامی ایران همچنین آمادگی دارد درتلاش‌های جمعی برای پیشگیری از تخریب گسترده محیطزیست، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و ارتقا مسئولیت پذیری بین‌المللی مشارکت کند. ما نباید اجازه دهیم متجاوزان از زیر بار مسئولیت اقدامات جنایتکارانه خود فرار کنند. ما باید با همکاری و مشارکت جمعی آنهارا پاسخگو کنیم. طبیعت صدایی در میز مذاکره یا جنگ ندارد؛ این مسئولیت ما هست که اجازه ندهیم سکوت آنهابه بهای نابودی آینده بشریت تمام شود.
