به گزارش سرویس دفاع و امنیت مشرق، موشکهای بالستیک به عنوان اصلی ترین ارکان توان بازدارندگی نظامی جمهوری اسلامی ایران، از دوره پس از جنگ تحمیلی تا به امروز معرفی شده و مشخصا در طول دو حمله بزرگ دشمنان در سال گذشته، مشخص شد برنامه ریزی و خودکفایی نیروهای مسلح کشورمان در این حوزه چقدر موثر و دقیق بوده و به نظر می رسد تا سالها و دهه ها بعد نیز، این سلاح به عنوان ستون اصلی دکترین دفاعی کشور به حساب خواهد آمد. اگرچه تنوع و کیفیت موشکهای کشورمان، موضوع جدیدی محسوب نمی شود اما هر از چند گاهی، یک دستاورد جدید در این حوزه - که اکنون دقت و ویژگی های خاص موشکهای شلیک شده در ایام نقض آتش بس توسط آمریکاست- معرفی می شود و نشان می دهد متخصصان صنعت دفاعی کشورمان، روی ارتقاء موشکهای فعلی برنامه ای مستمر دارند.

بیشتر بخوانید:

یک چشم دیگر شیطان هم با پهپادهای ایرانی کور شد / چرا هدف قرار دادن AN/FPS-۱۱۷ مهم است؟ +تصاویر

بلایی که ترکیب "حاج قاسم و خیبرشکن" بر سر آمریکا و اردن آوردند! / یک موشک دیگر ایرانی وارد لیگ هایپرسونیک‌ها شد +فیلم و تصاویر

تبخیر سرباز آمریکایی با موشک هایپرسونیک ایرانی / هوافضای سپاه انتقام سربازان نزاجا را گرفت +فیلم و تصاویر

نگاهی به اهمیت و ویژگی‌های کلاهک موشک

به طور کلی، موشک‎های نظامی ساخته شده‎اند تا مواد منفجره را به محل هدف برسانند و پس از اصابت، با انفجار حاصله آن را از بین ببرند. این محموله در بخشی از موشک که اصطلاحاً به آن سر جنگی (کلاهک جنگی Warhead) گفته می‎شود قرار می‎گیرد. در موشک‎های بالستیک قدیمی و برخی از موشک‎های بالستیک فعلی، سرجنگی ثابت است یعنی موشک در مرحله نهایی حرکت، به همراه کل بدنه خود به سمت زمین می‎آید. در حالی که در موشک‎های جدید، سرجنگی جدا شونده است یعنی بخش مربوط به محموله انفجاری پس از مرحله اوجگیری از موشک جدا شده و به سمت زمین حرکت می‎کند.

خانواده موشک‎های بالستیک راهبردی (استراتژیک) ایرانی که بیشترین اثر را روی شکست دو تجاوز آمریکا و اسرائیل به خاک کشورمان گذاشتند، از انواع سرجنگی‎ها بهره‎مند هستند که هر یک مربوط به عملیات خاصی است. این کلاهک‎ها صرف نظر از ثابت یا جدا شونده بودن، دستکم از سه وجه قابل بررسی و مقایسه هستند: وجود قابلیت هدایت، خصوصیات شکلی و نوع محموله جنگی.

تا حدود یک دهه قبل، عمده موشک‎های بالستیک با استفاده از سامانه کنترل بردار رانش راهبری(کنترل) می‎شدند بنابر این پس از اتمام سوخت و خاموش شدن پیشران، قابل هدایت و راهبری نبودند. این سرجنگی‎های جدا شونده، قبلا ‌فاقد هدایت بوده و از اینرو به صورت ذاتاً‌ پایدار طراحی می‎شدند تا پس از ورود مجدد به جو و ایجاد نیروهای آیرودینامیکی بر اثر حرکت روی بدنه، به سمت زمین جهت گرفته و به مختصات انتهایی مسیر حرکت خود برسند. از آنچه در ظواهر پیداست، می‎توان نتیجه گرفت سرجنگی موشک‎های بالستیک ایرانی از نسل شهاب و نمونه‎های توسعه یافته از روی آن تا قبل از عماد، از نوع هدایت شونده با سطوح آیرودینامیکی نبودند اما در نسلهای بعدی، پیشرفت هایی همچون استفاده از موتورهای راکتی کوچک واکنشی، به عنوان راه حل معمول در پرتابه‎های خارج از جو (یا سایر راه‎های ممکن) ، توانستند پس از جدایی از بدنه موشک، قابلیت تصحیح مسیر پیدا کنند.

اولین نمونه های استفاده از این ابتکارات، در موشک بالستیک کوتاه‎برد فاتح-110 دیده شد که با توجه به بهره‎مندی از بالک‎های کنترلی روی سرجنگی، تا انتهای مسیر قابل هدایت و راهبری (کنترل) است. به همین خاطر، در برخی از نمونه‎های فاتح و مدلهای توسعه سافته از این خانواده ، سرجنگی جدا شونده مشاهده می شد که احتمال مورد اصابت قرار گرفتن این سرجنگی کوچک که سرعتی بالا دارد توسط سامانه‎های ضدموشکی دشمن مانند پاتریوت، بسیار کاهش یافت و یکی از دلایل اصایت دقیق پایگاه های آمریکا در اطراف خاک کشورمان، همین دقت کلاهک و سرجنگی مدرن آن بود.

نمونه‎های مختلف این موشک دارای محموله انفجاری شدید است که در نمونه‎های زمین به زمین سرعت آن نسبت به نمونه دریایی بیشتر است. این موشک همچنین از سامانه‎های پیشرفته هدایت و ناوبری برخوردار است.

مروری بر انواع کلاهک های موشکهای ایرانی

از نظر ظاهری، اولین انواع سرجنگی‎های موشک شهاب به عنوان نخستین خانواده موشکهای بالستیک ایرانی، مخروطی ساده بودند که بعدها با دو نوع دیگر، تنوع یافتند. نوعی که در اینجا آن را «سه مخروطی» می‎نامیم با دو بخش مخروطی که اولی زاویه بیشتری دارد شروع شده و به واسطه یک حجم استوانه ای با طول قابل توجه به بخش مخروطی سوم می‎رسد. این ترکیب به نظر می‎رسد تا چند سال قبل، معمول‎ترین ترکیب هندسه ظاهری کلاهک‎های جنگی موشک‎های بالستیک کشور بئد زیرا علاوه بر خانواده شهاب، در موشک‎های قیام و سجیل-1 و 2 و عاشورا و قدر-1 و قدرF و موشک جدید قدرH نیز دیده می‎شود.

دقت در تصویر فوق نشان می‎دهد سرجنگی موشک‎های قدر و سجیل مشابه موشک قیام هستند که با افزوده شدن یک سطح مخروطی واسط به بدنه بزرگتر این موشک‎ها متصل شده‎اند. در واقع باید این بخش واسط در بالا قطری مشابه موشک قیام و در پائین قطری مشابه قدر و سجیل داشته باشد. بنا بر این بخش اصلی سرجنگی موشک‎های کشور می‎تواند مشترک باشد که ضمن صرفه اقتصادی بیشتر، انعطاف‎پذیری عملیاتی بالاتری نیز ایجاد می‎نماید.

نوع دیگر که آن را «دومخروطی» می‎نامیم، با یک حجم مخروطی از دماغه شروع شده و به واسطه یک حجم استوانه‎ای کوتاه به بخش مخروطی انتهایی می‎رسد. سرجنگی موشک‎های دوربرد از جو خارج شده و پس از طی بخش قابل توجهی از مسیر خود در خارج از آن مجدداً به جو بازگشته و به سوی هدف سرازیر می‎شوند. با توجه به کم بودن ضریب نیروی مقاوم این طرح کلاهک، رسیدن موشک سجیل به سرعتی منحصر به فرد در هنگام اصابت به هدف، ممکن شده است.

در طی یک دهه اخیر که قدرت و تنوع موشکهای بالستیک کشورمان با رشد چشمگیری مواجه شده، متخصصان ایرانی با بهره‎گیری از طرح‎های موجود و اجرای محاسباتی که دارای پیچیدگی‎های علمی و فنی بالایی است اقدام به بهسازی طرح کلاهک موشک‎های کشورمان کرده اند. علاوه بر محاسبات آیرودینامیکی و دینامیک پروازی، تولید موادی که درجه حرارت بسیار بالای ایجاد شده در چنین سرعت‎هایی را تحمل کرده و امکان اتمام مأموریت را به سرجنگی بدهد نیز از مسائل بسیار پیچیده در رسیدن به این موفقیت است.

ذوالفقار (بالا) و دزفول (پائین)

تحول کلاهکهای بالستیک با ظهور رضوان و خیبرشکن

شهریورماه سال ۱۴۰۱ بود که یک دستاورد جدید موشکی متعلق به نیروی هوافضای سپاه، در رژه بزرگ نیروهای مسلح رونمایی و موشک بالستیک زمین به زمین "رضوان" در جوار مرقد مطهر امام خمینی (ره) به نمایش درآمد. در آن زمان، فرمانده وقت کل سپاه پاسداران اعلام کرد که این موشک، بالستیک و نقطه‌زن است که با سرعت هشت برابر سرعت صوت وارد جو زمین می‌شود. به گفته سرلشکر شهید حسین سلامی، محصول جدید متخصصان دفاعی کشورمان، تک مرحله‌ای، دارای حدود هزار و ۴۰۰ کیلومتر برد با سوخت مایع و سرجنگی جداشونده شدیدالانفجار بوده که ضمن قابلیت پرتاب از سکوهای ثابت و متحرک، از توانایی هدایت‌پذیری و اصابت با دقت بالا به هدف برخوردار است.

این محصول جدید ابعادی مشابه‌ با موشک قیام را نشان می داد اما در همین وضعیت یکسان، برد این موشک جدید حدود 500 کیلومتر افزایش یافته بود که نشان از بهبود چشمگیر کیفیت و ارتقاء سامانه های مختلف همچون سوخت و موتور "رضوان" داشت.

اولین رونمایی از موشک رضوان در سال 1401

همچنین در نوع کلاهک ها، تفاوت هایی در مدل نصب شده روی "رضوان" و قیام 1 و 2 دیده می شد. بهره گیری موشک جدید از سامانه TVC (تراست ویکتورینگ /تغییر بردار رانش) برای هدایت و مانور بهتر نشان می داد متخصصان صنعت دفاعی کشورمان در حال تعمیم این ویژگی مهم روی محصولات مختلف موشکی بومی هستند؛ ضمن آنکه در انتهای بدنه نیز از بالک‌ های پایدارساز استفاده می شود تا هدایت و کنترل آن، با دقت بسیار بالایی همراه باشد. آخرین ویژگی مهم این موشک جدید نیز شعاع مرگبار صدمتری آن بود که نشان می داد در عین افزایش برد، قدرت سرجنگی نیز کاهش نیافته است.

نسل اول موشک خیبرشکن نیز در بهمن ماه ۱۴۰۰ و در چهل و سومین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی رونمایی شد؛ موشک خیبرشکن ۱۰٫۵ متر طول، ۸۰ سانتی‌متر قُطر و ۴٫۵ تن وزن داشت که شامل یک کلاهک ۵۰۰ کیلوگرمی می‌شود. کلاهک آن از نوع انفجاری سریع و شدید است و بردی حدود ۱۴۰۰ کیلومتر دارد.

خاصیت گلاید کنندگی کلاهک خیبرشکن در فاز شیرجه نهایی، اصلی ترین ویژگی این موشک برای عبور از پدافند هوایی دشمن و اصابت دقیق به اهداف است که در دو جنگ اخیر، شاهکارهای فراوانی را به نام خود ثبت کرد و یکی از دلایل افت شدید سامانه های پدافندی آمریکا و رژیم صهیونیستی و تلاش آنها برای آتش بس با ایران، همین قدرت و دقت بالای موشک خیبرشکن و نسلهای بعدی آن است.

موشک خرمشهر ۱ برای اولین به تاریخ ۳۱ شهریور ماه سال ۱۳۹۶ در مراسم رژه نیروهای مسلح رونمایی شد. مشخصا به صورت واضح شاهد یک طراحی با قطر بسیار بیشتر نسبت به موشک های بالستیک قبلی ایران بودیم و اولین سیگنال واضح این بود که موشک مورد نظر یا دارای برد بیشتر یا توانایی حمل سرجنگی سنگین تر است. با توجه به تاکید فرماندهی کل قوا (شهید آیت الله سید علی خامنه ای ) در خصوص حفظ برد موشک در عدد ۲ هزار کیلومتر در مقطع کنونی و سخنان سردار شهید حاجی زاده فرمانده وقت نیروی هوافضای سپاه، در همان روز مشخص شد که برد موشک خرمشهر فعلا ۲ هزار کیلومتر است.

دو کلاهک مهیب ایرانی- موشک خرمشهر 2 در سمت راست و موشک خرمشهر 4 در سمت چپ

در همان موقع بود که توجه ها به سمت بحث وزن سر جنگی رفت و مشخص شد این بار ایران به سراغ افزایش قدرت تخریب موشک های خود به شکل جدی رفته است. کلاهکی که در نسل اول موشک خرمشهر مشاهده می شد از نوع مخروطی ساده با یک نوک غیر تیز با انحنای کم برای کاهش اثرات مخرب حرارت در سرعت های پروازی بالا و هایپرسونیک بود. خرمشهر ۲ نشان داد که علاوه بر سر جنگی اصلی طراحی شده برای این موشک ، سرهای جنگی مختلف دیگر موجود در کشور نیز برای این موشک قابلیت نصب دارد و اصطلاحا در این بخش موشک از طراحی ماژولار برخوردار است.

سرجنگی سوم موشک خرمشهر با نمونه های دو مخروطی و سه مخروطی موشک های شهاب-۳ و قدر مشابهت داشت و نسل جدید موشک خرمشهر با نام خیبر یا همان خرمشهر چهار، ۱۵۰۰ کیلوگرم ماده منفجره داشت و کارشناسان صهیونیستی الام کردند سر جنگی این موشک دارای سیسستم پیشران مستقل خود برای خود از سری vernier است و سرعت این سر جنگی بعد از جدا شدن از بدنه و شیرجه نهایی روی هدف در حدود ۸ ماخ است

کلاهک منفرد یا خوشه‌ای ؛ کدام موثرتر است؟

از نظر ماهیت عملکردی سر جنگی، دسته بندی از نظر منفرد یا غیر منفرد بودن آن صورت می‎گیرد. کلاهک منفرد، نوع معمول و پایه کلاهک هر موشکی است. این سرجنگی بسته به مأموریت تعریف شده برای آن می‎تواند انفجاری شدید، ترکش‎زا، آتش‎زا و ... باشد که در موشک‎های بالستیک عموماً از نوع انفجاری شدید است. جرم سرجنگی منفرد نسل‎های اول موشک شهاب-3 که در کلاهک مخروطی ساده جا داده شده‎اند از نوع انفجاری شدید است. نوع دیگر، کلاهک «چندگانه» یا «مجتمع» است که در واقع از کنار هم قرار گرفتن تعدادی کلاهک کوچکتر حاصل شده و پس از جدا شدن کلاهک اصلی از موشک و در زمان مطلوب، این کلاهک‎های کوچک از سرجنگی اصلی جدا شده و با فاصله گرفته از هم به نقاط مختلفی برخورد می‎کنند.

سرجنگی «خوشه‎ای» را می‎توان نوعی از کلاهک‎ها مجتمع دانست که از تعداد زیادی بمبچه(بمبلت) تشکیل شده‎اند. این نوع سرجنگی برای پوشش دادن یک منطقه نسبتاً وسیع که اهدافی با مقاومت کم در آن پراکنده شده‎اند مناسب است. البته بمبچه‎های سرجنگی خوشه‎ای موشک‎های بالستیک با بمب‎های خوشه‎ای معمولی که از هواپیماها رها می‎شوند ممکن است تفاوت‎های ابعادی داشته باشند. نوع دیگری از سرجنگی‎های موشک‎های ایران، «بارانی» نامیده شده است. این کلاهک نیز از تعداد زیادی بمبچه تشکیل شده اما فرایند عملکرد آن با خوشه‎ای متفاوت است به طوریکه پس از رسیدن به سطح زمین این مهمات به صورت شعاعی به اطراف پراکنده می‎شوند.

کلاهکهایی با نفس اژدها؛ موشک ایرانی مجهز به سرجنگی بلست

در جریان تحویل انبوه 4 نوع موشک بالستیک به سپاه پاسداران در سال 1392، وزیر دفاع و پشتیبانی وقت نیروهای مسلح کشورمان از تجهیز شدن موشکهای ایرانی به سر جنگی "بلست" (بلاست) خبر داد و از موشکهای قدر یک اچ و قیام به عنوان نمونه هایی از موشک های ایرانی که به این کلاهک ها مجهز شده اند یاد کرد. البته به نظر می رسد به دلایلی از جمله عدم علاقمندی نیروهای مسلح کشورمان به آغاز جنگ شهری یا زیرساختی، این مدل از کلاهک فعلا مورد استفاده قرار نگرفته است.

"بلست" (Blast ) در حقیقت یک واژه انگلیسی است که می توان آن را به عنوان "انفجار شدید" ، " انفجار نیرومند" و یا به عبارت عامیانه تر "ترکاندن" ترجمه کرد. در حقیقت منظور از این نوع سرجنگی ، سرهای جنگی "شدید الانفجار" است. "blast wave" یا به نوعی موج اولیه انفجار که پس از اصابت این گونه از سرهای جنگی ایجاد می شود، یک موج بسیار فشرده از هوا همانند بازدم به حساب می آید که با سرعت مافوق صوت حرکت کرده و در مسیر خود انسان ها، خودروها، سازه ها و به نوعی هر چیزی را تخریب می کند. البته این موج چندین میلی ثانیه و در محوطه ای در نزدیکی محل وقوع انفجار رخ می دهد.