برجام

در طراحی دقیق این پروژه، یک نوک قله یخ وجود داشت که قرار بود توجه همگان را به خود جلب کند، که این نوک، همان طرح برجام در سیاست خارجی است. اما در زیر سطح، چندین پروژه‌ی همبسته کلید خورد.

سرویس سیاست مشرق - این‌روزها، به واسطه‌ی اعلام آغاز گام چهارم کاهش تعهدات برجامی جمهوری اسلامی، بار دیگر این پرسش، به پرسشی مهم در سپهر سیاسی کشور تبدیل شده، که آیا به پایان برجام نزدیک شدیم؟

در پیوند با همین پرسش، بار دیگر، مباحث و حتی مجادلات بعضا داغی بین موافقان و منتقدان برخاسته است، لیکن در این مقال، غرض این است که از نظرگاهی دیگر به برجام بنگریم و این که برجام چه نسبتی با دولت اعتدال دارد و پایان برجام دقیقا برای دولت به چه معناست.

اما برجام، تنها نام طرحی برای سیاست خارجی نبود و نیست، بلکه از ابتدا، پیوست‌های مختلفی داشت که برآمده از دال مرکزی برجام است: نرمالیزاسیون.

نرمالیزاسیون، اسم رمز «ایدئولوژی زدایی» و «خنثی‌گری انقلاب» است، چنان که انقلاب صرفا یک وضعیت «استثنایی» بوده که در مقطعی از تاریخ ایران رخ داده و دوران آن محکوم به برگذشتن است و از این منظر، هر گروه، حزب، ساختار سیاسی یا دولتی که نشانی از تمایل به استمرار آن وضعیت «استثنایی» داشته باشد، در دیدگاه برجامی، نه تنها محکوم به فنا است که باید حتی‌الامکان محدود و بی‌اثر شود. این مفهوم از برجام، تنها گمانه و ارزیابی نیست، بلکه عقول منفصل دولت مجری برجام، چهره‌هایی از سنخ حجاریان، علوی‌تبار و تاجیک آشکارا یا در لفافه آن را بیان کرده‌اند.

سعید حجاریان، در مقاله‌ای در نشریه اندیشه پویا(شماره ۲۸، شهریور ۹۴، صص۴۳-۳۹)، یعنی چندماه مانده به انتخابات دور دهم مجلس که بعدتر به واسطه‌ی مسایلی چون «فهرست بی‌بی‌سی» و «تکرار» و «رای دادن لیستی»، مجادله‌انگیز شد، به صراحت دال مرکزی برجام، یعنی محتوا و عصاره آن را تشریح کرد:

" گفتمان اعتدال به دنبال نرمالیزاسیون و عادی سازی است. هدف دولت روحانی از عادی سازی بازگرداندن عرصه عمومی کشور به شرایط غیراستثنایی و نرمال کردن فضاست. تا قبل از بیست و چهارم خرداد ۹۲ و انتخاب دولت اعتدال، ما در حادترین وضعیت استثنایی قرار داشتیم، روحانی انتخاب شد و حالا او با گفتمان اعتدال، به دنبال نرمال کردن قدرت است. در اولین گام از لزوم رفع بحران در سیاست خارجی صحبت شد. جدی ترین بحران دولت، بحران هسته ای بود و روحانی ترجیح داد با حل کردن این بحران سهمگین به صورتی حداکثری از تراکم بحران بکاهد. او تلاش کرد تا مفاهیم را به حالت نرمال بازگرداند. گفت که در دیپلماسی و مذاکره دو گل می خورید و سه گل می زنید روحانی می خواست بین استثنایی بودن و دیپلمات بودن مرزبندی ایجاد کند. چه کسی تصور می کرد وزیر خارجه فرانسه که در مخالفت با ایران در مذاکرات از همه جلوتر بود سرمقاله روزنامه ایران را بنویسد؟ بدین ترتیب، روحانی می خواهد قدم به قدم اوضاع را کنترل و از شرایط استثنایی خارج کند."

او سپس تلویحا اذعان می کند که حمایت تمام‌قد اصلاح طلبان از روحانی در سال ۹۲، با هدف پیشبرد پروژه‌ی «نرمالیزاسیون» بوده که به باور او، پیش‌شرط «دموکراتیزاسیون» است:

" اما گفتمان اعتدال تا کجا جلو می رود؟ تا جایی که فضای عمومی کشور را تا حدی نرمال و عادی کند. نرمالیزاسیون و عادی سازی اسم مستعار دموکراتیزاسیون نیست. می توان گفت دولت نرمال پیش زمینه و شرط لازم دولت دموکرات است اما شرط کافی برای آن نیست. حاکمیت قانون پیش نیاز دموکرات است اما حاکمیت قانون، همان گذار به دموکراسی نیست. پروژه روحانی نرمالیزه کردن است اما اصلاح طلبی نیست. نرمالیزاسیون و گذر از استثنا به نرمال، درجه بندی دارد و مرحله به مرحله صورت می گیرد. روحانی مشخص کرده که اول سیاست خارجی و بعد اقتصاد را می خواهد به سامان برساند. البته روحانی می خواهد برخی منازعات سیاسی را هم حل کند اما او امکان و توانایی نرمالیزاسیون در این عرصه را ندارد. نرمالیزاسیون در عرصه سیاسی به اراده سیاسی برای دموکراتیزاسیون احتیاج دارد ."

اما این بخش از صحبت حجاریان، بسیار گویا است:

" آقای روحانی اگر شکست بخورد- که این شکست ممکن هم هست چون منافع خیلی ها به این شکست گره خورده است- بحران در بحران ایجاد خواهد شد. فرض کنید که توافق برجام در یک جایی به لحاظ اجرا شکست بخورد و همه چیز هوا شود. روحانی هم استعفا می دهد و می رود، و یک نفر مثل معجزه هزاره سوم سر کار می آید. روحانی شکست می خورد. بنابراین من هم معتقدم که ما بدیلی جز روحانی نداریم. تنها بدیل ما روحانی است و باید تلاش کنیم او دوباره رای بیاورد. اگر چه پروژه اصلاح طلبی یک پروژه است و پروژه نرمالیزاسیون یک پروژه دیگر. پروژه اصلاح طلبی قابل اجرا نیست و ما ناچار به پروژه نرمالیزاسیون رضایت داده ایم."[۱]

و دقیقا مفاهیمی چون «برجام ۲» و «برجام ۳» در اوج سرمستی از به نتیجه رسیدن برجام، از لسان رییس جمهور، از دل چنین تحلیل و چشم‌اندازی بیرون آمد. هنوز از خاطر نبرده‌ایم که تا پیش از زدن زیر میز توسط ترامپ، پروژه‌های عملیات روانی دیگری هم‌پیوند با پروژه اصلی، راسا توسط خود رییس جمهور دنبال می شد که از آن جمله، بحث «دولت با تفنگ» بود که در تیرماه سال ۹۶، تنها چند هفته بعد از انتخاب مجدد به ریاست جمهوری در جمع فعالان اقتصادی انجام شد.[۲]

این سخنان روحانی را، در اوج احساس قدرت از انتخاب دوباره، برخی تحلیل‌گران و اهل نظر، کلید زدن دوباره بحث «نرمالیزاسیون» در همان بادی امر، تعبیر کردند، چرا که یکی از موانع اساسی سر راه این پروژه، نهادهای انقلابی هستند که به زعم تئوری‌پردازان نرمالیزاسیون، به واسطه‌ی ماهیت انقلابی خود، حاملان وضعیت «استثناء» هستند که باید از آن عبور کرد. همین نهادها، بزرگ‌ترین مانع بر سر راه «ایدئولوژی زدایی» کامل و هضم تمام در پیکره‌ی نظام سرمایه‌داری جهانی هستند.

از همان اواسط دولت اول روحانی، شمار زیادی از منتقدان دولت این دغدغه را (البته به درستی) مطرح می کردند که دولت کل کشور و امورات ان را در حوزه خارجی و داخلی به برجام گره زده است و این تبعات خوبی در آینده نخواهد داشت. برخی حتی واژه «برجامیزه» کردن کشور ذیل دولت اعتدال را مطرح می کردند، لیکن احتمالا بسیاری از این منتقدان متفطّن به این مساله نبودند که این مساله نه «عارضی» که «ذاتی» دولت روحانی است و اصولا مبنا و فلسفه روی کار آمدن آن بوده است، چرا که برجامیزه کردن، پوششی بر ذات کلان‌پروژه دولت اعتدال، یعنی نرمالیزاسیون در همه حوزه‌ها بوده است و این دقیقا امری است که حجاریان در همان مقاله اندیشه پویا به صراحت ترسیم کرده بود.

بسیاری، تا همین امروز، گمان می برند که ظهور حسن روحانی در فضای انتخاباتی سال ۹۲، که تقریبا دیرهنگام و چراغ‌خاموش رقم خورد، و بعد روند شکل‌گیری دوگانه روحانی-عارف و کنار رفتن عارف به نفع روحانی، از سوی مقابل تشتت در جریان اصولگرایی بر سر وحدت، و عواملی از این دست، دلایل اصلی روی کار آمدن روحانی در سال ۹۲ بوده است. البته همه این عوامل در رییس‌جمهور شدن روحانی دخیل بوده‌اند، اما پروسه تبدیل حسن روحانی به رییس جمهور ایران، محصول یک طراحی بسیار پیچیده و چندلایه بود که پروژه‌های اصلی و فرعی برای دوران ریاست جمهوری او نیز از قبل به دقت تدوین شده بود.

درباره این پروژه شاید در سال‌های آینده بتوان صریح‌تر و دقیق‌تر سخن گفت، اما همین قدر کافی است که بدانیم حسن روحانی محصول اجماع طیفی از جریان‌های سیاسی داخلی، بخشی قدرتمند و بانفوذ در درون ساختار سیاسی کشور و البته طرف‌های غربی بود که همه آن‌ها روی همان ابر-پروژه، یعنی «نرمالیزاسیون» توافق کرده بودند. شاید نمود و خروجی این ائتلاف سه‌وجهی در هیچ‌کجا به اندازه‌ی تصویب بیست دقیقه‌ای برجام در صحن مجلس و عملا نادیده گذاشتن شروط نه‌گاه و هشدارهای رهبر انقلاب، تجلی نیافت.

در طراحی دقیق این پروژه، یک نوک قله یخ وجود داشت(و دارد) که قرار بود نظر و توجه همگان را به خود جلب کند، که این نوک، همان طرح برجام در سیاست خارجی است. اما در زیر سطح آب، چندین پروژه‌ی همبسته و هم‌راستا، در فضای داغ سیاسی حول برجام سیاست خارجی، به طور همزمان کلید خورد که بستر آن‌ها اقتصاد، مسایل اجتماعی، فرهنگ و آموزش و پرورش بود.

در حوزه اجتماعی: پروژه‌ی خطرناک و مسموم ۲۰۳۰ در حوزه آموزش جنسی(حتی در سطح مهدکودک‌ها)، حذف یا بی‌اثرسازی شوراهای نظارتی در ساخات مختلف فرهنگی چون سینما و تئاتر و کتاب، ترویج خزنده ی زیست آلترناتیو در برابر هنجارها و موازین عرفی و شرعی جمهوری اسلامی بر بستر یله و رهای اینستاگرام، شهیدزدایی از نام معابر و کوچه‌ها و ایدئولوژی‌زدایی خزنده از کتب درسی مدارس، تبدیل «سلبریتی»ها به مراجع فکری جامعه از طریق حمایت‌ها و هدایت‌های خاص، تسهیل‌گری بحث «اختلاط» که یکی از نمونه‌های آن رواج عجیب پاتوق‌هایی چون «کفی شاپ» است، ترویج خزنده و زیرپوستی رقص و موسیقی خیابانی که نمود ان را در قضیه اجرای رقص جمعی در صبحگاه مدارس با آهنگ مبتذل «جتلمن» همگان دیدند و...

در حوزه فرهنگی: فراهم کردن بسترهای فنی و تسهیل فعالیت پیام‌رسان‌های خارجی و از سوی دیگر تضعیف نظارت در حد صفر، اجرای نمایش‌ها و تولید فیلم‌هایی با موضوعاتی بسیار ملتهب که نمونه آن اجرای چند اثر از نمایشنامه‌نویس فرویدی، فلورین زلر به صورت پشت سر هم بود، ساختارشکنی‌ در حوزه سینما با اجرای طرح مشکوک رده‌بندی محتوایی که دست فیلمسازان را به صورتی عجیب برای نمایش مسایل ملتهب باز می گذارد، نظارت‌زدایی عملی از عرصه کتاب و رواج آثار نویسندگانی ضد مذهب چون یووال نوح هراری اسراییلی و الیف شافاک ترکیه‌ای، افزایش محسوس و چشمگیر فعالیت‌های تبلیغی فرقه‌های منحرف فکری و عقیدتی، فعالیت‌های مشکوک معاونت امور زنان ریاست جمهوری در حوزه زنان با همکاری سفارتخانه‌های خارجی و...

در حوزه اقتصادی: حاکم کردن رکود وحشتناک بر عرصه تولید، تشدید روند فاجعه‌بار تولید نقدینگی، تاراج اموال عمومی تحت لوای خصوصی‌سازی، ایجاد شبکه‌های مالی عظیم با کارکردهای سیاسی مشکوک، قراردادهای محرمانه و غیرشفاف مالی و اقتصادی با طرف‌های خارجی، حذف اهرم‌هایی حیاتی چون کنترل و نظارت بر بازار و روند لجام گسیخته‌ی افزایش قیمت کالاهای معیشتی، حاکم کردن اندیشه‌های نولیبرالی وارداتی در عرصه‌هایی استراتژیک چون مسکن که توالی و تبعات بسیار پردامنه‌ای بر حوزه اقتصاد دارد، نقایص فاحش در حوزه نظارت بر مراکز دولتی و شرکت‌های دولتی و شبه‌دولتی که منجر به شکل‌گیری‌ حلقه‌های ویرانگر فساد اقتصادی شده است و...

همه این پروژه‌ها و طرح‌ها ذیل چتری به نام برجام به یک انسجام محتوایی و درونی رسیده است که هدف غایی همه آن‌ها «نرمالیزاسیون» و در تکمیل آن، وادار کردن نظام به تسلیم و استحاله در نظام سرمایه‌داری جهانی است. از این رو، گرچه شاید با ایستادگی نظام و ملت، تا حد زیادی آن شتاب اولیه از این ابرپروژه در وجه سیاسی آن گرفته شد، و گرچه احتمالا طرف‌های خارجی آن نتیجه مورد نظر را (برخلاف پیش بینی‌ها و همه چینش‌های انجام گرفته برای تحقق آن) نگرفتند، اما همچنان برجام چتری بر سر ابر-پروژه پیش‌گفته است و از این رو، ائتلاف سه‌گانه‌ی پیش‌گفته، همه تلاش خود را برای حفظ این چتر، حتی با وجود پارگی‌های شدید بر پیکره‌ی آن، به کار خواهند گرفت و حتی تلاش‌های عجیب و بی‌وقفه برای تحقق فازهای تکمیلی برجام از جمله «پالرمو» و «سی اف تی» را باید تلاشی در جهت ترمیم برجام و احیای دستاوردهای حاصل‌نشده از آن، در نظر گرفت. چرا که، وقتی نظام تصمیم گرفته از ظرفیت‌های واکنشی مندرج در خود برجام برای مقابله به مثل در برابر پیمان‌شکنی و بی تهعدی طرف‌های مقابل استفاده کند، از چشم‌انداز طرف مقابل، یکی از روش‌های کاستن از دامنه‌ی تحرک متقابل جمهوری اسلامی، درگیر کردن آن در زنجیره‌ای از تعهدات جدید است که از قضاء دایره‌ی تحرکات ضدتحریمی ایران را هم تنگ‌تر خواهد کرد.

زمانی در سال ۹۳، روحانی در یکی از سخنرانی‌هایش، با اعتماد به نفس و آن لبخند معروف گفت: ««والله و بالله و تالله که سال‌های ۸۴ تا ۹۲ گذشت و دیگر تکرار نمی‌شود.»

و البته منظور او را نه صرفا تکرار دوران شخص محمود احمدی‌نژاد، که با توجه به تعاریف حجاریان در ابتدای متن، باید دوران «حاملان وضعیت استثنایی»(مفهوم نرمالیزاسیون-طلبان برای انقلابی‌گری) دانست. اما مطایبه‌ی روزگار با روحانی در این است که این‌ روزها آن‌چه که بیش از هر نگرانی دیگری در اظهارات حامیان دولت برجسته است، ترس از بازگشت یک چهره «پوپولیست» در بستر ناکارآمدی و انفعال دولت برآمده از ائتلاف اعتدال-اصلاحات است. لازم به ذکر نیست که «پوپولیست» هم در زبان زرگری این جماعت، هر آن تفکری است که بخواهد کشور را خلاف نسخه‌های «تجویزی» و «قول و قرار»های پیشین هدایت کند.


[۱] http://akharinkhabar.ir/analysis/۲۰۳۰۰۰۷

[۲] https://www.radiofarda.com/a/o۲-ouhani-on-privatizations/۲۸۵۷۳۹۳۰.html

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha

نظرات

  • انتشار یافته: 17
  • در انتظار بررسی: 0
  • غیر قابل انتشار: 17
  • IR ۰۰:۴۶ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    21 6
    برجام گام نخست از تغییر و افول استقلال ایران بود که شکست خورد
  • IR ۰۱:۲۴ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    19 6
    برجام برای روحانی بخاطر رعایت نکردن شروط رهبری و رفتارهای دوگانه و ضد ملی دولتش برای مذاکره به هر قیمت و جوسازی های حامیان اصلاح طلب غربگدایش از فتح الفتوح و خورشید تابان به لباس نامرئی اون پادشاه عریان تبدیل شده
  • ایرانی 110 IR ۰۵:۳۹ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    13 1
    این متن کاملا گویا و دقیق است. قبل از انتخابات مجلس بر سر تایید صلاحیت آقایان تشنج دور از دسترس اینها نیست. بعد از انتخابات مجلس شاهد رونمایی بیشتر این موضوع خواهیم بود،چون یک سال مونده به پایان دولت و احتمال بازگشت دولت با رویکر انقلابی این جماعت را از جا بلند خواهد کرد. با تشکر از مشرق
  • IR ۰۵:۴۹ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    4 33
    اين چرت و پرت ها چيه بهم مى بافيد ؟! به والله بزرگترين خيانت را شما انقلابى نماها داريد به مملكت ميكنيد كه بنا به هزار و يك دليل نمى خواهيد اجازه بديد اين مملكت يه آب خوش از گلوش پائين بره، همه اش نظريه توطئه ، همه اش ارجاع به امريكا و انگليس و غرب … كشتيد بخدا ملت را ، چرا دست از اين بجه بازى ها نميكشيد ؟! تا كى بايد در حالت اضطرارى به سر ببريم ؟! تا كى بايد براى عالم و آدم شاخ و شونه بكشيم ؟! خب نميذارن ميزنند درب و داغون مون ميكنند
    • سید IR ۰۷:۵۴ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      20 2
      سخنانت مانند سخنان ابن سعد است! بوی گندم ری به مشامت رسیده است!! نظرت در باره گندم ری و ابن سعد را بنویس!!!
    • IR ۰۸:۳۴ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      15 1
      تا وقتی امثال جنابعالی باشین خیال روحانی راحته
    • IR ۰۸:۴۱ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      16 1
      اگه زن و بچه شما هم در هواپیمایی که ارتش امریکا در خلیج فارس مورد حمله قرار داد بود حضور داشتن الان اینجوری صحبت نمی کردی !!! اگه بچه 17 سالت با موشکی های امریکایی در جنگ با عراق تیکه تیکه شده بود اینجوری صحبت نمی کردی !! از این اکه ها زیاده
    • IR ۱۲:۰۲ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      8 1
      به به البانی نشین چرا خشمگین شده ای؟
    • IR ۱۲:۵۶ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      8 1
      حیف از یونجه ای که تو می خوری
    • حسين DE ۱۴:۲۰ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      10 0
      دوست محترم پيشبرد آرمانهاى انقلاب نياز به افراد انقلابى دارد نه افراد با روحيه تسليم پذير ، انقلابيگرى به معناه هرج و مرج طلبى نيست بلكه بر عكس اين ليبرالها و اصلاح طلبان خاءن ومزدور هستند كه ميخواهند مملكت را به آشوب بكشند، در ضمن از همان فرداى انقلاب توطءهه هاى آمريكا ومزدوران داخلى آن بر عليه شروع شد وتا به امروز همچنان با شدت بشترى ادامه دارد،تنها با ايستادگى انقلابى ميتوان برعليه توطءهاى آمريكا و مزودوران داخلى آن ( ليبرالها واصلاح طلبان ) پيروز شد وآرمانهاى انقلاب را به پيش برد. مرگ بر آمريكا
    • IR ۱۹:۱۴ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      2 1
      آقایانی که این تحلیل های آبکی را میکنند الحمدالله تامین مالی بوده غم و اندوهی جز لگه دار شدن عزت انقلابی ندارند وچرا باید نگران قشر عظیمی از مردم باشند که با چهل وپنج تومن یارانه امورات زندگی خود را میچرخانند
  • IR ۰۶:۴۲ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    1 15
    مثلا مشرق دلال تحریم و قاچاقچی مخالف برجام نیستی؟ متوهم
  • مجید IR ۰۹:۱۰ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    14 0
    برجام را حفظ خواهند کرددر زمان انتخابات روباه پیر با همدستی عوامل داخلی با تبایغات شدید وعده اجرای برجام خواهند داد تا دوباره مردم را فریب دهند که به افتضاح طلبان رای دهند بعد از فریب مردم همین روش بازی دادن ایران را دنبال خواهند کرد البته به کمک سبک مغزان داخلی..
  • س ح IR ۰۹:۳۶ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    6 12
    انصاف خوب چيزيست برادر - بهترين دست آورد برجام اولا از منشور ذيل نمي دونم چي چي خارج شديم كه همه دنيا را موظف ميكرد تا از تحريم تبعيت كنند دوم سال ديگه از تحريم تصليحاتي خارج ميشويم سوما با روسيه و چين تقريبا هم ساز شديم چهارم ثابت كرديم كه اروپا مرد عمل نسيت پنجما ثابت كرديم كه آمريكا قابل اعتماد نيست ششما يكطرفه نريد مشرق جان اگر شما بوديد چه ميكرديد مطمئنا ميدانستم كاري از دستان برنمي امد و فقط دنبال بست قدرت و مكيدن ثروت بوديد وسلام نامه تمام . افتاد
    • IR ۱۳:۱۶ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
      7 1
      تشدید تحریمها و فشار حداکثری دشمن مهمترین دستاورد برجام است .
  • سربدار IR ۰۹:۴۱ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    13 1
    آیت الله خزعلی : در زمانی که سیدمحمد خاتمی به وزارت ارشاد منصوب شد برای عرض تبریک به خدمت آیت الله العظمی خاتمی (پدر محمد خاتمی) رفتیم که با ناراحتی ایشان مواجه شدیم!!! ایشان گفت :( او ) خطرناک است! پسرم غرب زده است!!!
  • DE ۱۲:۰۲ - ۱۳۹۸/۰۸/۲۲
    8 0
    حجریان: آقای روحانی اگر شکست بخورد- که میخورد بخاطر اینه که کارها گره خورده است .این بحران در بحرانی که ایجاد شده است مثلا توافق برجام که شکست خورده است..و همه چیز هوا شده. روحانی هم استعفا بدهد وبرود، ما هم با سر به قعر تاریخ میرویم چون متاسفانه موج اشتباهی را سوار شدیم .اصلاح طلبی یک پروژه ماستمالیزاسیون است و پروژه نرمالیزاسیون یک پروژه دیگر. پروژه اصلاح طلبی قابل اجرا نیست و لی ما ناچار باید به ادامه پروژه ماستمالیزاسیون رضایت بدهیم.