به گزارش سرویس اقتصادی مشرق، در الگوی متعارف جهانی، شبکه ثابت و وایفای ستون فقرات حمل ترافیک اینترنت است و شبکه همراه نقش مکمل را ایفا میکند.
در ایران این نسبت معکوس شده است: بر پایه گزارشهای رسمی، بخش غالب ترافیک کاربران بر بستر شبکه سیار جریان دارد. این گزارش، بدون ورود به مقایسه رتبهای، بر «میزان» سهم وایفای و اینترنت همراه در ایران در مقایسه با جهان متمرکز است و نشان میدهد که ریشه این معکوسشدگی را باید در علامتهای قیمتی تحریفشده و بازدارندههای سرمایهگذاری در شبکه ثابت جستوجو کرد، نه صرفاً در «فرهنگ مصرف» کاربران.
چه سهمی از ترافیک بر دوش «همراه» است؟
بر اساس تازهترین گزارش سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (رگولاتوری) برای بهار ۱۴۰۵، ضریب نفوذ اینترنت پهنباند سیار به ۱۴۶.۵۱% رسیده، در حالی که ضریب نفوذ اینترنت ثابت %۱۲.۰۲ بوده است.
تعداد مشترکان پهنباند سیار نیز به حدود ۱۲۷.۶۶ میلیون اشتراک رسیده، در حالی که تعداد مشترکان پهنباند ثابت با افت بیش از ۷ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به حدود ۱۰.۴۷ میلیون اشتراک کاهش یافته است.
به این ترتیب، فاصله ضریب نفوذ اینترنت سیار و ثابت اکنون به بیش از ۱۲ برابر رسیده و همچنان نشاندهنده اتکای بالای الگوی دسترسی اینترنت در ایران به شبکههای سیار است.
این نسبت در سطح جهانی نهتنها معکوس است، بلکه فاصلهای ساختاری با ایران دارد. بر پایه دادههای اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU) برای سال ۲۰۲۶، ترافیک پهنباند ثابت جهان به ۷.۵ زتابایت (ZB) و ترافیک پهنباند سیار به حدود ۱.۷ زتابایت رسیده است.
به بیان دیگر، در سطح جهانی حدود ۷۸ درصد ترافیک بر بستر شبکه ثابت و کمتر از ۲۲ درصد بر بستر شبکه سیار حمل میشود. استاندارد مرجع مورد اشاره سیاستگذاران ایرانی نیز نسبت ۳۰ به ۷۰ به نفع شبکه ثابت است.
بنابراین، در حالی که جهان حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد بار ترافیک خود را بر دوش وایفای و شبکه ثابت میگذارد، ایران ۷۰ تا ۸۰ درصد آن را بر دوش شبکه همراه گذاشته است.
چرا کاربر ایرانی «به اجبار» به سمت موبایل رفته است
معکوسشدن این نسبت محصول دو نیروی همجهت است: قیمت نسبی تحریفشده و ضعف زیرساخت ثابت که هزینه فرصت استفاده از وایفای را بالا برده است.
از منظر قیمتگذاری نیز، رئیس سندیکای صنعت مخابرات ایران معتقد است تعرفه اینترنت همراه در ایران در سطح پایینی قرار دارد؛ بهگونهای که برخلاف الگوی رایج در بسیاری از کشورها، که هزینه اینترنت همراه بهطور محسوسی بیشتر از اینترنت ثابت است، در ایران تفاوت قابلتوجهی میان تعرفه این دو نوع دسترسی وجود ندارد.
این نزدیکی تعرفهها، انگیزه اقتصادی مهاجرت به شبکه ثابت را از بین میبرد: چرا کاربر باید هزینه نصب و اشتراک فیبر یا وایفای خانگی را بپذیرد، وقتی دیتای همراه با قیمتی نزدیک و بدون هزینه راهاندازی در دسترس است؟ نتیجه، انتخاب «عقلانی» کاربر در چارچوب علامتهای قیمتی موجود است، نه یک ترجیح فرهنگی مستقل.
از منظر زیرساخت، ضعف شبکه ثابت این انتخاب را به یک اجبار تبدیل میکند. وزیر ارتباطات اعلام کرده است که «نرخ استفاده از فیبر نوری مطابق استاندارد جهانی باید بین ۳۰ تا ۷۰ درصد باشد که متأسفانه این عدد در کشور زیر چهار درصد است».
این عقبماندگی، خود محصول اقتصاد سرمایهگذاری است: گزارشها از «افزایش ۱۰ برابری هزینه توسعه فیبرنوری» و «توقف سرمایهگذاری» به دلیل عدم تناسب تعرفهها با هزینهها حکایت دارند. وقتی تعرفههای دستوری اجازه بازگشت سرمایه را نمیدهند و همزمان دیتای همراه ارزان، تقاضا برای شبکه ثابت را سرکوب میکند، اپراتور انگیزهای برای حفاری و توسعه فیبر ندارد.
این یک دام بازخوردی است: ارزانی شبکه اینترنت سیار ← کاهش تقاضای ثابت ← کاهش درآمد و انگیزه سرمایهگذاری در ثابت ← تضعیف کیفیت و پوشش ثابت ← پناه بردن دوباره کاربر به موبایل.
وایفای عمومی بهعنوان «کالای باشگاهی» : تجربه همسایگان
در کشورهای همسایه، وایفای عمومی نه یک سرویس لوکس، بلکه بهمثابه زیرساخت شهری کمهزینه برای کاهش فشار بر شبکه همراه و ارائه دسترسی پایدار در فضاهای پرتردد تعریف شده است.
در دبی، بر اساس آخرین آمار تجمیعی اعلامشده تا سپتامبر ۲۰۲۳، بیش از ۲۳,۶۰۰ نقطه دسترسی وایفای رایگان در فضاهای عمومی، فرودگاه، مترو و ایستگاههای اتوبوس مستقر شده است.
در عربستان سعودی، هیئت ارتباطات و فناوری اطلاعات از استقرار بیش از ۶۰ هزار نقطه اتصال وایفای رایگان در سراسر پادشاهی خبر داده است.
در آنکارا، شهرداری کلانشهر از سرویس وایفای رایگان در ۷۳ نقطه شهری خبر داده که بر اساس آخرین آمار تجمیعی منتشرشده درباره میزان استفاده از این شبکه، تا مارس ۲۰۲۳، ۶۶۲,۷۳۶ شهروند اعلام شده است و بیش از ۲.۵ میلیون گیگابایت داده از این طریق جریان یافته است.
این نمونهها نشان میدهند که وایفای عمومی میتواند بهعنوان یک ابزار "جداسازی ترافیک" (offload) عمل کند: بخشی از بار داده که امروز بر شبکه همراه تحمیل میشود، به شبکه ثابت و نقاط دسترسی عمومی منتقل میشود.
مطالعات اقتصادی بینالمللی نیز نشان میدهند که در مناطق شهری، استفاده از وایفای میتواند تا حدود ۶۵ درصد از ترافیک داده شبکههای همراه را به خود جذب کند؛ موضوعی که از یک سو به کاهش هزینههای اپراتورها کمک میکند و از سوی دیگر، میتواند هزینه دسترسی کاربران به اینترنت را نیز کاهش دهد.
این وضعیت در ایران، با توجه به فشار بالای ترافیکی بر شبکه همراه و بهرهبرداری کمتر از ظرفیت شبکه ثابت، فرصتی برای بهینهسازی اقتصادی ترافیک ایجاد میکند؛ بهگونهای که انتقال بخشی از ترافیک داده از شبکه همراه به شبکه ثابت و وایفای میتواند ضمن استفاده مؤثرتر از ظرفیت موجود، فشار سرمایهگذاری و هزینه توسعه شبکه سیار را نیز کاهش دهد.
اصلاح «قیمت نسبی» پیش از اصلاح «فرهنگ»
به عنوان جمع بندی این گزارش می توان گفت دادهها یک واقعیت ساده را آشکار میکنند: مسئله ایران «رتبه» در جدولهای بینالمللی نیست؛ مسئله معکوسشدن ساختاری سهم وایفای و همراه است.
در جهانی که حدود ۸۰ درصد ترافیک را شبکه ثابت حمل میکند، ایران حدود ۸۰ درصد ترافیک را به شبکه همراه سپرده است. این وضعیت را نمیتوان با توصیه به کاربران به «کمتر استفاده کردن از موبایل» اصلاح کرد، زیرا کاربر در چارچوب قیمتهای موجود و کیفیت زیرساخت موجود، انتخاب عقلانی خود را انجام میدهد.
تحلیل اقتصادی نشان میدهد که توالی اصلاحات اهمیت تعیینکننده دارد. تا زمانی که تعرفه نسبی دیتای همراه بهطور محسوس بالاتر از وایفای و شبکه ثابت نباشد، تقاضای موثر برای فیبر و وایفای شکل نمیگیرد؛ و تا زمانی که تقاضا شکل نگیرد، سرمایهگذاری در فیبر و وایفای عمومی توجیه اقتصادی پیدا نمیکند. از این رو، بازتنظیم علامتهای قیمتی نه یک توصیه جانبی، بلکه پیششرط هر سیاست توسعه وایفای است.
در گام بعد، گسترش وایفای عمومی در کلانشهرها میتواند با هزینه نهایی نزدیک به صفر برای کاربر، هم فشار بر شبکه همراه را کاهش دهد و هم تقاضای خانوارها را برای مهاجرت به شبکه ثابت تحریک میکند؛ دقیقاً همان نقشی که در دبی، ریاض و آنکارا ایفا کرده است. بدون این توالی، هر سیاستی که مستقیماً به «فرهنگسازی» مصرف بپردازد، در برابر منطق اقتصادی مسلط بر انتخاب کاربر، ناکارآمد خواهد ماند.