به گزارش مشرق، مراسم تحویل نخستین فروندهای هواپیمای جنگنده بدون سرنشین قزل المای (KIZILELMA) ترکیه به نیروی هوایی این کشور، برگزار شد.
در این مراسم، ۳ فروند از این جنگنده که توسط شرکت بایکار متعلق به سلجوق بیرقدار داماد اردوغان و طراح و تولید کننده پهپادهای بیرقدار تولید شده، به وزارت دفاع ترکیه تحویل داده شدند.
هواپیمای جنگی بدون سرنشین، برخلاف پهپاد، جثهای بزرگ و تقریباً هم اندازه هواپیمای جنگنده معمول دارد، اما درست مانند پهپاد، بدون خلبان است.
هواپیمای جنگی بدون سرنشین مانند قزل الما، با موتور جت، سرعت بسیار بیشتر از پهپاد، رادار پیشرفته AESA، قابلیت حمل موشک هوا به هوا، درگیری با هواپیماهای دشمن، محفظه داخلی تسلیحات و امکان همکاری با جنگندههای سرنشیندار طراحی میشود. به همین دلیل از نظر پیچیدگی مهندسی، الکترونیک، پیشرانه، نرمافزار و هزینه، به جنگنده نزدیکتر است تا پهپادهای متعارف.
درباره هزینه تمام شده ساخت یک فروند هواپیمای جنگنده بدون سرنشین در ترکیه، اطلاعاتی منتشر نشده اما در اوت ۲۰۲۵، سلجوق بیرقدار گفته بود با هزینه تولید یک فروند اف ۱۶ میتوان حدود ۲۰ فروند قزلالما تولید کرد. اگر هزینه اف ۱۶ را ۶۰ تا ۷۰ میلیون دلار فرض کنیم، این ادعا به معنای حدود ۳ تا ۳٫۵ میلیون دلار برای هر ۱ فروند قزلالما است.
نامگذاری بر اساس افسانه و اسطوره
قزل به معنی قرمز و الما نیز همان سیب است. «سیب سرخ» در اساطیر ترکی، عبارتی است که نماد آرمانها یا رویاهای ترکهای اوغوز است. معنی استعاری و اسطوره ای سیب سرخ، عناصری هستند که هر چه بیشتر به آنها فکر کنیم، دورتر میشوند، اما جذابیت آنها به تناسب فاصلهشان افزایش مییابد.
بنابراین تصویر سیب سرخ، یکی از نمادهای مهم ملیگرایی و توسعهطلبی ترک، نماد هدف و مقصدی دور برای کشورهای ترک است. این تصویر نشان دهنده مکانی برای رسیدن و سرزمینی برای فتح است.
در دوره عثمانی، سیب سرخ نمادی از جهاد، به ویژه علیه کشورهای غربی بود و این آرمان به ویژه در نیروی نظامی موسوم به ینیچریها رواج یافت و برای حفظ روحیه مبارزه آنها مورد استفاده قرار گرفت.
ضیاء گوکآلپ، آکادمیسین ملی گرای راست افراطی ترکیه، این تصویر را با آرمان توران ترکیب کرد و به آن معنای جدیدی بخشید. ترکهای اوغوز که از ترکستان به شرق دریای خزر آمده بودند، آرزوی تصاحب گوی طلایی یا سیب سرخ را داشتند که روی چادر ابریشمی خاقان خزر به عنوان نشانهای از حاکمیت او یافت میشد.
البته روایتهای دیگری نیز وجود دارد که میگویند: «سیب سرخ» یک نماد بیزانسی بوده و ترکها این نماد را از آنان عاریت گرفتهاند.
وزارت دفاع ملی ترکیه، تحویل جنگنده قزل الما به نیروی هوایی ارتش را یک نقطه عطف تاریخی دانسته و ترکیه به اولین کشور در تاریخ هوانوردی جهان تبدیل شده که یک هواپیمای جنگی بدون سرنشین را به فهرست موجودی خود اضافه میکند.
شرکت سازنده نیز اعلام کرده که این هواپیما پس از گذراندن موفقیتآمیز آزمایشهای کامل، حالا وارد اسکادران شده است. بایکار اعلام کرده تا به امروز در مجموع ۶۰۰ سورتی پرواز در فعالیتهای آزمایشی و آموزشی در محدوده این پروژه انجام شده است.
وزارت دفاع و دیگر نهادهای رسمی ترکیه در شرایطی تحویل این هواپیمای بدون سرنشین را مهم ارزیابی کردهاند که آنکارا در چند سال گذشته، به خاطر فرسودگی ناوگان هواپیماهای نیروی هوایی دچار نگرانی شده و خرید جنگندههای اف ۳۵ و اف ۱۶ از آمریکا ناممکن شده است. در نتیجه ترکیه مجبور شده حتی هواپیماهای دست دوم یوروفایتر قطر و عمان را برای جبران کسری فعلی، خریداری کند.
عمر چلیک سخنگوی حزب عدالت و توسعه اعلام کرده که این نسل از هواپیماها، تغییر دهنده بازی در دفاع خواهند بود. چلیک، این سطح از خودکفایی را مرهون «انقلاب اردوغان در افزایش سطح اعتماد به نفس ترکیه» نامیده و به گفته او، رئیس جمهور فعلی، ترکیه را به نقطهای رسانده که دستاوردهای پیشگامانه دارد.
هواپیمای مزبور اولین آزمایشهای شلیک خود را با مهمات تولون و تیبر-۸۲ در ۸ اکتبر ۲۰۲۵ به پایان رساند. در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۵، با ادغام سیستم هدفگیری الکترواپتیکی TOYGUN به پیشرفت بیشتری دست یافت و در یک آزمایش مهمی که در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۵ در سواحل سینوپ انجام شد، با استفاده از رادار MURAD AESA طراحی شده توسط ASELSAN، با موشک هوا به هوای فراتر از دید، یک هواپیمای هدف با موتور جت را با دقت مورد اصابت قرار داد.
با این آزمایش، قزل الما به عنوان اولین هواپیمای جنگی بدون سرنشین جهان ثبت شد که با استفاده از یک موشک هوا به هوای فراتر از دید، یک هدف هوایی با موتور جت را هدف قرار داده است.
همچنین در ۲۷ دسامبر ۲۰۲۵، دو فروند از این هواپیما، با آرایش نزدیک، قابلیت خودگردانی گروهی را نشان دادند.
مقامات دفاعی ترکیه مدعی شدند که ارتش ترکیه نخستین ارتش جهان در استفاده از هواپیمای جنگنده بدون سرنشین است. ولی واقعیت این است که چین زودتر از ترکیه وارد این حوزه شده و نسخه پیشرفته «جی.جِی ۱۱» را با خودکفایی کامل تولید کرده و به کارگرفته و آمریکا نیز دو مدل از این جنگنده را تولید کرده است.
قزل الما از نسخه اصلاحشده موتور توربوفن AI-۳۲۲F تولید شده در کارخانه ایوچنکو پروگرس اوکراین استفاده میکند. این هواپیمای بدون سرنشین که قادر است به مدت ۴ ساعت در ارتفاع ۱۱۰۰۰ متری، برد ۵۰۰ کیلومتر و سرعت ۰.۶ ماخ در هوا بماند، به رادارهای ASELSAN مجهز شده و قادر به استفاده از بمبهای هوا به زمین و هوا به هوای توسعه یافته توسط ROKETSAN و ASELSAN است.
با وجود همه قابلیتها و ابتکار مهندسی، درباره ادعای ملی بودن و بومی بودن جنگنده مزبور، اما و اگر فراوانی وجود دارد.
علاوه بر این، هنوز مشخص نیست که آیا این پروژه از نظر هزینه، تیراژ تولید، نگهداری و کارایی رزمی، مزیت رقابتی واقعی دارد یا خیر.
قزل الما با ۱۴.۵ متر مربع طول، ۱۰ متر دهانه بال، حداکثر وزن برخاست ۸ هزار و ۵۰۰ کیلوگرم، حمل محموله ۱ و نیم تُنی، ۴ ساعت ماندگاری پرواز و شعاع رزمی ۵۰۰ مایل دریایی، از نظر طراحی، مهندسی و قابلیت عملیاتی با ذکر جزئیات کامل معرفی نشده و چنین به نظر میرسد که تعریف این پروژه به عنوان یک انقلاب فن آوری و دفاعی، غالباً در پسزمینه سیاسی و تبلیغاتی حزب حاکم ترکیه قابل درک است.
حالا شرکت بایکار، به عنوان مالک و تولیدکننده، مسئول طراحی پیکربندی کلی، بدنه، آیرودینامیک، معماری سامانهها و یکپارچهسازی هواپیماست.
این یک دستاورد مهندسی است. طراحی یک هواپیمای جت رزمی بدون سرنشین، بهخصوص با هدف پرواز با سرعت بالا و حمل تسلیحات، کاری بسیار پیچیدهتر از ساخت پهپادهای ملخی است. اما واقعیت این است که طراحی بومی بدنه به معنای بومیبودن تمام فناوریهای هواپیما نیست.
به عنوان مثال، وابستگی خارجی کامل در بخش موتور، یک نقطه ضعف واقعی است. سلجوق بیرقدار قبلاً اعلام کرده بود که برای تولید موتور این جنگنده به صورت مستقل و داخلی، یک سرمایه گذاری سیصد میلیون دلاری لازم است.
اگر چه قزلالما در طراحی و یکپارچهسازی هواپیما محصول توان مهندسی ترکیه است، اما در پیشرانه هنوز استقلال کامل ندارد. این وابستگی صرفاً مسئله نمادین نیست.
موتور بر قابلیت صادرات، استمرار تولید، خدمات پس از فروش، تعمیرات و امکان ارتقای هواپیما اثر میگذارد. البته میزان استقلال در بخش رادار و سامانههای الکترونیکی، کامل است و از نظر علمی و مهندسی نیز اهمیت بالایی دارد. ولی ادعای رادارگریز بودن این جنگنده محل تردید است.
در پایان باید به این نکته اشاره کرد که سه ابهام مهم درباره چشمانداز تولید و به کارگیری جنگنده بدون سرنشین در ترکیه وجود دارد.
نخست: مزیت اقتصادی و اثبات مقرون به صرفه بودن تولید. دوم: قابلیت واقعی عملیاتی. اما شاید ابهام سوم، از اهمیت بالاتری برخوردار است. ابهامی که به ما میگوید، سطوح هماهنگی این سلاح با هوش مصنوعی و سامانههای مرتبط تا چه اندازه کارآ و مناسب خواهد بود. چرا که ارزش راهبردی یک جنگنده بدون سرنشین صرفاً در حذف خلبان خلاصه نمیشود.
ارزش اصلی آن در توانایی اجرای مأموریتهای پیچیده، همکاری با سایر هواپیماها و حفظ کارایی در محیط جنگ الکترونیک است. یعنی باید بتواند با جنگندههای سرنشیندار ارتباط برقرار کند، اطلاعات راداری و الکترواپتیکی را به اشتراک بگذارد، در گروههای چندفروندی پرواز کند، مسیر پرواز و مأموریت را بهصورت خودکار مدیریت کند، در صورت اختلال ارتباطی، رفتار از پیش تعریف شده و ایمن داشته باشد و علاوه بر همه اینها، در چارچوب اختیارات انسانی، درگیری تسلیحاتی را اجرا کند.