به گزارش سرویس جهان مشرق، نُه ماه از پایان جنگ چهلروزهای میگذرد که در آن، جمهوری اسلامی ایران در برابر تهاجم مشترک ایالات متحده، رژیم صهیونیستی و شبکهای از متحدان آشکار و پنهان آنها ایستاد. آنچه در میدان رخ داد، به اعتراف طیف گستردهای از تحلیلگران غربی و اسرائیلی، نه شکست ایران، که ناکامیِ راهبردیِ مهاجمان بود. با این حال، در داخل ایران، گفتمانی رو به رشد است که میتوان آن را «بحران انتظارات فزایندهی نظامی» نامید: انتظاری نامتناسب با امکانات واقعی، که پیروزیهای عظیمِ نسبی را به شکست مبدل میکند و در نهایت، آب را به آسیاب دشمن میریزد.
این بحران، پیش از هر چیز، یک بحران معیار است. میتوان ادعا کرد که بخشی از نخبگان و تودههای طرفدار نظام، ناخواسته معیارِ دشمن را برای سنجش پیروزی پذیرفتهاند.
مجلهی فارن افرز در تحلیلی با عنوان «جنگ ایران یک بازی انتظارات است»، این پویایی را بهروشنی توضیح میدهد: آمریکاییها تنها زمانی یک جنگ را «پیروزی» میدانند که رژیم حریف سقوط کند و دولتی دوست جای آن بنشیند؛ از این رو، با وجود برتری نظامی مطلق، جنگ برای افکار عمومی آمریکا «هدر دادن منابع» تلقی میشود.
در مقابل، ایران بهعنوان «قدرت ضعیفی که در جنگی تحمیلی میجنگد»، این توانایی را دارد که «بقا را پیروزی» بنامد. بحران انتظارات زمانی آغاز میشود که گروههایی در داخل، بهجای پذیرش این منطقِ راهبردیِ متناسب با موقعیت، ناخودآگاه همان معیارِ حداکثریِ آمریکایی—یعنی نابودی کامل توان نظامی دشمن یا تغییر معادلات از یک ضربه—را بر ایران تحمیل میکنند. این دقیقاً همان انتظاری است که ترامپ و رسانههای غربی در عملیات روانی خود میپرورانند.
آنچه در میدان رخ داد، برخلاف این انتظارات کاذب، یک ناکامیِ سنجشپذیر برای دشمن بود. مقامات و تحلیلگران اسرائیلی، که انگیزهای برای بزرگنمایی پیروزی ایران ندارند، این واقعیت را تأیید کردهاند.
مایرا زونزین، تحلیلگر ارشد گروه بینالمللی بحران، در گفتگو با خبرگزاری فرانسه اهداف سهگانهی نتانیاهو—نابودی برنامه هستهای، از بین بردن توان موشکی، و تغییر رژیم—را چنین جمعبندی کرد: «از نظر عینی، او در هر سه شکست خورده است. اورانیوم هنوز در ایران است، موشکهای بالستیک [هستند]، ایران حتی زمانی که بیش از یک ماه تحت حملات هوایی آمریکا و اسرائیل بود همچنان میتوانست شلیک کند… و رژیم همچنان کاملاً پابرجاست».
یوسی مکلبرگ از چتم هاوس نیز صریحتر میگوید: «تغییر رژیم قطعاً رخ نداد». دانی سیتریونوویچ، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، وضعیت را «عمیقاً نگرانکننده» خواند و اعتراف کرد: «رژیم همچنان محکم در قدرت است». جان مرشایمر، نظریهپرداز برجستهی آمریکایی، این ناکامی را از سطح راهبردی به سطح تاریخی ارتقا میدهد: «جنگ آمریکا علیه ایران، با پیشی گرفتن از جنگ عراق، بهعنوان بزرگترین اشتباه در تاریخ سیاست خارجی آمریکا ثبت خواهد شد». او این جنگ را «یک فاجعهی عظیم» و «شکستی مطلق» برای ایالات متحده مینامد.
در چنین چارچوبی، دستاورد راهبردی ایران نه در «نابودی» دشمن، بلکه در «تثبیت بازدارندگی» و «تغییر معادلهی قدرت» است. شاید مهمترین برگ برندهای که ایران در این نبرد رو کرد، نه یک سلاح، بلکه جغرافیا بود. نیویورک تایمز در تحلیلی مینویسد: «به نظر میرسد ایران از قبل یک عامل بازدارنده داشته است: جغرافیای خودش»؛ و تأکید میکند که کنترل تنگه هرمز، با وجود آسیب به رهبری و تأسیسات نظامی ایران، «آسیب کمی به توانایی ایران برای کنترل تنگه وارد کرده است».
دانی سیتریونوویچ در این گزارش جملهای کلیدی میگوید: «همه اکنون میدانند که اگر در آینده درگیری رخ دهد، بستن تنگه اولین چیزی خواهد بود که در کتاب درسی ایران نوشته شده است… شما نمیتوانید بر جغرافیا پیروز شوید». نیکول گرایوسکی، استاد علوم سیاسی در پاریس، این دستاورد را فراتر میبرد و از مفهوم «بازدارندگی درونجنگی» سخن میگوید: اقدامی که شاید به تنهایی جنگ را پایان نداد، اما به ایران «اهرم قابلتوجهی» بخشید و این کشور را در «موقعیت برتر» قرار داد. این یعنی ایران توانست در میانهی جنگ، معادلهی هزینهـفایده را برای دشمن بازنویسی کند.
نبرد ایران، برخلاف تصور رایج، یک نبردِ «روی برنامه» و مرحلهبهمرحله بود، نه واکنشی و انفعالی. راهبرد «دفاع موزاییکی» توضیح میدهد که چگونه ایران با تقسیم ساختار فرماندهی به واحدهای استانیِ خودمختار، توانست در برابر حملات ویرانگر و حتی ترورهای هدفمند، انسجام عملیاتی خود را حفظ کند و به جنگیدن ادامه دهد.
این دقیقاً همان چیزی است که یک مقام ارشد سپاه پاسداران انقلاب نیز تأیید کرد: ایران «بسیاری از ضعفهای نظامی شناساییشده در جنگ ۱۲ روزه را برطرف کرد و استراتژیها و تاکتیکهای میدان نبرد خود را در جنگ ۴۰ روزه تغییر داد». به بیان دیگر، آنچه در میدان رخ داد، نه یک «فتور» و «فرسودگی»، که یک یادگیریِ سریعِ نظامی و تطبیقِ آگاهانه بود. ایران در جنگ ۱۲ روزه بازدارندگی را به چالش کشید، و در جنگ ۴۰ روزه «قدرت و تثبیت بازدارندگی» خود را به نمایش گذاشت. این یک مسیر طراحیشده بود، نه یک واکنشِ از سرِ استیصال.
اکنون، بحران انتظارات فزاینده دقیقاً زمانی رخ میدهد که این دستاوردهای عظیمِ نسبی، در سایهی یک معیارِ مطلقگرایانه نادیده گرفته میشوند. بخشی از افکار عمومی و نخبگان، با فراموش کردنِ عدمتقارنِ بودجهی نظامیِ تریلیوندلاری آمریکا با بودجهی چند میلیارد دلاری ایران، و با فراموش کردنِ تنهاییِ ایران در این نبرد، از ارتش و سپاه انتظار دارند که کشوری را که تمام توان خود را برای بقا در منطقه به کار گرفته، در «اسرع وقت» و «بهطور کامل» از صحنه بیرون بیندازند.
این انتظار، نه یک آرزوی معقول، بلکه یک آسیبِ روانیِ ناشی از جنگ شناختی است. رسانههای غربی و خود ترامپ، با بزرگنمایی تواناییهای آمریکا و کوچکنماییِ دستاوردهای ایران، دقیقاً بر همین شکافِ ادراکی سرمایهگذاری میکنند. هدفِ عملیات روانیِ دشمن، به اعتراف تحلیلگران، «فرسایش روحیه و ایجاد سردرگمی در جامعه هدف—بدون ابزار نظامی» است. و زمانی که این عملیات روانی در داخل، توسط گروههایی از خودیها بازتولید شود، مؤثرتر از هر بمبی عمل میکند. رسانههای وابسته به دشمن «برای ایجاد ناامیدی، عملیات روانی را تشدید کردهاند»، و نتیجهی نهاییِ پذیرش این ناامیدی، تضعیف «حمایت عمومی از جنگ» و ایجاد شکاف میان «صف و ستاد» است.
این بحران، تأثیرات ویرانگری بر نیروهای مسلح خواهد داشت. اول، فرسایش روحیهی رزمندگان در خط مقدم، که با وجود ایستادگیِ اسطورهای، شاهد آن باشند که تلاششان در داخل به «سستی» و «سوزاندن برگهها» تفسیر میشود.
دوم، ایجاد شکاف میان ردهی نظامی و سیاسی؛ زمانی که فرماندهان میدانی تحت فشار افکار عمومیِ انتظارگرا قرار بگیرند، ممکن است تصمیماتی خارج از منطق راهبردیِ «نبرد روی برنامه» اتخاذ کنند.
سوم، و مهمتر از همه، تضعیف تابآوری ملی در برابر جنگ اقتصادی و محاصرهی دریایی، که دشمنِ ناکام در میدان، اکنون تمام تخممرغهای خود را در سبد آن گذاشته است. همانگونه که یک تحلیل نشان میدهد، «تبلیغ ناامیدی و ناامیدی همیشه نتیجهی معکوس میدهد… وقتی مقامات از بنبست صحبت میکنند، وقتی رسانهها ادعاهای دشمن را بدون رد کردن تقویت میکنند… دشمن جشن میگیرد». بحران انتظارات، دقیقاً همان «جشنِ» دشمن است.
در برابر این بحران، بازگشت به واقعیتِ سنجشپذیر تنها راه است. واقعیت این است که ایران در یک جنگ وجودی، با حداقل امکانات مادی و حداکثرِ تنهایی، توانست بقای خود را بهعنوان یک نظام سیاسی مستقل تضمین کند، بازدارندگیِ جغرافیاییِ خود را تثبیت کند، و دشمن را از «پیروزی نظامی» به «فشار اقتصادی و آشوبسازی» عقب براند.
این، نه یک «شکست»، بلکه یک پیروزیِ راهبردیِ متناسب با شرایط است. همانگونه که فارن افرز نتیجه میگیرد، در یک جنگ نامتقارن، «بقا» برای قدرت ضعیفتر، خود یک شکل از پیروزی است، و اگر این ادراک در ذهن نخبگان و افکار عمومی ایران تثبیت شود، میتواند «پیامدهای پایدار» و بهشدت مثبتی برای امنیت ملی ایران داشته باشد. در مقابل، اگر «انتظارات فزاینده» جای این ادراک واقعبینانه را بگیرد، ایران پیروزیِ خود را در میدان، در خانه از دست خواهد داد.
اکنون زمان آن نیست که از ارتش و سپاهِ خسته اما سربلند و مقتدر، انتظارِ معجزه داشته باشیم(گرچه در این نزدیک به دو سال که کشور درگیر جنگ وجودی است، اقداماتی معجزهوار با امدادهای الهی کم ندیدهایم؛ زمان آن است که دستاوردِ آنها را بشناسیم)، محدودیتهای واقعی را بپذیریم، و پشتِ آنها بایستیم. نبردِ وجودی هنوز تمام نشده است؛ فصلِ بعدیِ آن، نه با موشک، که با صبرِ راهبردی و وحدتِ ملی نوشته میشود.