به گزارش مشرق، جمهوری آذربایجان طی چند سال گذشته حجم عرضه گاز طبیعی به بازارهای خارجی را به میزان قابل توجهی افزایش داده و در این میان، قاره اروپا به یکی از اصلی‌ترین مسیرهای صادراتی انرژی باکو تبدیل شده است.

این روند پرسش‌های مهمی را مطرح می‌کند؛ از جمله اینکه جمهوری آذربایجان چه میزان ذخایر گاز دارد، سالانه چقدر از این سوخت آبی استخراج می‌کند، چه کشورهایی خریدار گاز باکو هستند، این حامل انرژی چگونه به دست واردکنندگان می‌رسد و چه درآمدی ایجاد می‌کند؟

از نظر حجم ذخایر، جمهوری آذربایجان دوازدهمین کشور جهان در ذخایر گاز طبیعی است. طبق داده‌های دولت جمهوری آذربایجان، ذخایر اثبات‌شده گاز این کشور ۲.۶ تریلیون متر مکعب و ذخایر پیش‌بینی‌شده آن سه تریلیون متر مکعب است.

جمهوری آذربایجان بیش از قزاقستان، مصر و کویت گاز دارد، اما ذخایر آن یک تریلیون متر مکعب کمتر از عراق است. بزرگ‌ترین میدان‌های گازی جمهوری آذربایجان در فلات قاره دریای خزر متمرکز شده‌اند که شامل میدان «شاه‌دنیز» با یک تریلیون متر مکعب گاز، مجموعه میدان‌های «آذری - چراغ - گونشلی» با ۶۰۰ میلیارد متر مکعب گاز، میدان «آپشرون» با ۳۶۰ میلیارد متر مکعب گاز و میدان «امید» با ۲۰۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی هستند.

میزان استخراج سالانه طلای آبی و سهم میدان‌های اصلی دریای خزر

بر اساس داده‌های رسمی وزارت انرژی جمهوری آذربایجان، در سال ۲۰۲۵ میلادی در مجموع ۵۱.۵ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در این کشور استخراج شده است. بیشترین حجم از این سوخت آبی به میزان ۲۷.۹ میلیارد متر مکعب یا ۵۴.۱ درصد از کل تولید کشور، از میدان گازی «شاه‌دنیز» تامین شده است.

علاوه بر این، ۲۷.۳۷ درصد دیگر یا ۱۴.۱ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی از مجموعه میدان‌های «آذری - چراغ - گونشلی» برداشت شده است. میدان گازی «آپشرون» نیز در سال ۲۰۲۵ میلادی سهمی معادل سه درصد از کل استخراج کشور را به حجم ۱.۶ میلیارد متر مکعب گاز به خود اختصاص داد.

از سال ۲۰۲۲ میلادی تاکنون، میزان استخراج گاز در جمهوری آذربایجان ۱۰.۲۸ درصد یا ۴.۸ میلیارد متر مکعب افزایش یافته است. کارشناسان برآورد می‌کنند که با ادامه سرعت کنونی استخراج، ذخایر گاز موجود در این کشور برای حدود ۵۰ سال آینده کافی خواهد بود.

سهم صادرات از تولید کل و نقش کنسرسیوم‌های بین‌المللی در برداشت گاز

جمهوری آذربایجان تقریباً نیمی از کل گاز استخراج‌شده خود را می‌فروشد؛ به طوری که در سال ۲۰۲۵ میلادی، ۲۵.۲ میلیارد متر مکعب گاز یا ۴۸.۹ درصد از کل تولید به صادرات اختصاص یافت.

بر اساس وضعیت سال ۲۰۲۶ میلادی، جمهوری آذربایجان صادرکننده خالص گاز طبیعی محسوب می‌شود، زیرا حجم تولید آن بسیار بیشتر از مصرف داخلی ۱۳.۲۵ میلیارد متر مکعبی کشور است.

تقریباً تمام گاز صادراتی جمهوری آذربایجان از طریق خطوط لوله منتقل می‌شود و از سال ۲۰۲۲ میلادی تاکنون، حجم صادرات گاز این کشور ۲.۹ میلیارد متر مکعب یا ۱۳ درصد رشد داشته است. در بخش تولید نیز بخشی از گاز توسط شرکت دولتی نفت و گاز جمهوری آذربایجان (سوکار) استخراج می‌شود.

طبق آمار وزارت انرژی، «سوکار» در سال ۲۰۲۵ میلادی استخراج ۷.۹ میلیارد متر مکعب گاز یا ۱۵.۳ درصد از کل تولید کشور را تامین کرد. مابقی گاز در چهارچوب پروژه‌هایی استخراج می‌شود که کنسرسیوم‌های بین‌المللی با مشارکت شرکت‌های خارجی و «سوکار» آن‌ها را مدیریت می‌کنند و در بزرگ‌ترین پروژه‌ها نیز توافق‌نامه‌های اشتراک تولید برقرار است.

شرکت‌های بین‌المللی اصلی استخراج‌کننده گاز جمهوری آذربایجان شامل شرکت انگلیسی «بریتیش پترولیوم» (BP) فعال در میدان‌های «شاه‌دنیز»، «آذری - چراغ - گونشلی»، «قره‌باغ» و غیره، شرکت روسی «لوک‌اویل» (LUKOIL) در میدان «شاه‌دنیز»، شرکت فرانسوی «توتال‌انرژیز» (TotalEnergies) در میدان «آپشرون»، شرکت انگلیسی «نوبل آپ‌استریم» (Nobel Upstream) در میدان «امید»، شرکت اماراتی «ادنوک» (Adnoc) در میدان «آپشرون»، گروه مجارستانی «مول» (MOL Group) در میدان «آذری - چراغ - گونشلی» و شرکت ژاپنی «اینپکس» (INPEX) در مجموعه میدان‌های «آذری - چراغ - گونشلی» هستند.

مقصدهای اصلی صادرات گاز باکو؛ از بازار اروپا تا ترکیه و سوریه

در بخش بازارهای هدف، اصلی‌ترین بازار صادراتی گاز جمهوری آذربایجان قاره اروپا است. طبق آمار وزارت انرژی، در سال ۲۰۲۵ میلادی کشورهای اروپایی ۵۰.۸ درصد از کل عرضه‌های گازی یا ۱۲.۸ میلیارد متر مکعب را به خود اختصاص دادند.

دومین واردکننده اصلی سوخت آبی از جمهوری آذربایجان کشور ترکیه است که در سال گذشته میلادی ۹.۶ میلیارد متر مکعب گاز یا ۳۸ درصد از کل صادرات کشور را دریافت کرد. در جایگاه سوم نیز گرجستان با سهم ۹.۱ درصد یا ۲.۳ میلیارد متر مکعب قرار دارد. همچنین سوریه در سال ۲۰۲۵ میلادی حدود ۵۰۰ میلیون متر مکعب گاز از این کشور منطقه قفقاز خریداری کرد که اندکی کمتر از دو درصد صادرات گاز جمهوری آذربایجان است.

در میان کشورهای اروپایی، خریداران اصلی شامل ایتالیا با دریافت ۹.۵ میلیارد متر مکعب گاز در سال ۲۰۲۵ میلادی و یونان با دریافت ۱.۱ میلیارد متر مکعب هستند. سایر خریداران اروپایی گاز جمهوری آذربایجان شامل بلغارستان، مجارستان، رومانی، صربستان، مقدونیه‌شمالی، اسلواکی، اسلوونی و اوکراین هستند و در سال ۲۰۲۶ میلادی نیز باکو صادرات گاز به آلمان و اتریش را آغاز کرد.

بر اساس داده‌های کمیته دولتی گمرک جمهوری آذربایجان، در سال ۲۰۲۵ میلادی ارزش مالی گاز طبیعی صادراتی این کشور اندکی بیش از ۸.۸ میلیارد دلار ثبت شده است.

شبکه خطوط لوله صادراتی؛ از کریدور گازی جنوبی تا قرارداد سوآپ با ترکیه

مسیر اصلی صادرات گاز جمهوری آذربایجان به بازارهای جهانی، شبکه «کریدور گازی جنوبی» (SGC) به طول سه هزار و ۵۰۰ کیلومتر است که گاز میدان «شاه‌دنیز» از طریق آن عرضه می‌شود. کریدور گازی جنوبی از سه خط لوله تشکیل شده است که بخش نخست آن «خط لوله قفقاز جنوبی» عبوری از خاک جمهوری آذربایجان و گرجستان است.

بخش دوم، «خط لوله ترانس آناتولی» (TANAP) است که از خاک ترکیه عبور می‌کند و بخش سوم نیز «خط لوله ترانس آدریاتیک» (TAP) است که از طریق یونان و آلبانی و همچنین از بستر دریای آدریاتیک به ایتالیا می‌رسد.

افزون بر این، خط لوله سراسری «حاجی‌قبول - قزاق» نیز فعال است که بخشی از گاز جمهوری آذربایجان از طریق آن به گرجستان تحویل داده می‌شود. صادرات گاز به سوریه نیز در قالب توافق‌نامه معاوضه (سوآپ) با ترکیه و از طریق خط لوله گازی «ترکیه - سوریه» انجام می‌گیرد.