در بازار ایران معمولاً قیمت هر کالای وارداتی را با یک فرمول ساده حدس می‌زنند: قیمت جهانی ضرب در نرخ دلار. این فرمول برای برآوردی سرانگشتی بد نیست، اما هر کس چند سال خرید فلزات صنعتی را دنبال کرده باشد می‌داند بازار همیشه از آن پیروی نمی‌کند. گاهی دلار بالا می‌رود و قیمت ورق و لوله چند ماه تکان نمی‌خورد؛ گاهی هم دلار آرام است و قیمت فلز ناگهان جهش می‌کند.
برای کارخانه‌ای که مواد اولیه‌اش را از بازار آزاد می‌خرد، یا پیمانکاری که قیمت پروژه را چند ماه جلوتر می‌بندد، فهم این فاصله اهمیت عملی دارد. اشتباه در پیش‌بینی آن می‌تواند حاشیهٔ سود یک قرارداد را از بین ببرد.
نرخ ارز چقدر و با چه سرعتی به قیمت می‌رسد؟
اقتصاددانان به میزان انتقال تغییرات نرخ ارز به قیمت‌های داخلی «عبور نرخ ارز» می‌گویند. مطالعه‌ای از صندوق بین‌المللی پول (۲۰۲۳) که داده‌های حدود سه دهه از اقتصادهای پیشرفته و نوظهور را بررسی کرده، نشان می‌دهد این اثر در اقتصادهای نوظهور حدود سه برابر اقتصادهای پیشرفته است.
همین مطالعه دو یافتهٔ دیگر هم دارد که برای بازار ایران آشناست. قیمت‌ها در دوره‌های تورم بالا و نااطمینانی شدید، حساسیت بیشتری به نرخ ارز نشان می‌دهند. در ماه‌های اول هم کاهش ارزش پول ملی سریع‌تر از تقویت آن به قیمت‌ها منتقل می‌شود.
به زبان ساده، وقتی ارز گران می‌شود قیمت کالای وارداتی زود واکنش نشان می‌دهد، اما ارزان شدن ارز با تأخیر به دست خریدار می‌رسد. با این حال، نرخ ارز تنها متغیر این معادله نیست.
قیمت جهانی مواد اولیه؛ نیکل، نمونه‌ای روشن
بسیاری از فلزات صنعتی آلیاژند و قیمت جهانی‌شان به قیمت عناصر آلیاژی گره خورده است. فولاد ضدزنگ 304، از پرکاربردترین گریدهای استنلس استیل در صنایع غذایی، دارویی، لوازم خانگی و تجهیزات ساختمانی، بین ۸ تا ۱۰٫۵ درصد نیکل و حدود ۱۸ تا ۲۰ درصد کروم دارد. نیکل فلزی گران و پرنوسان است و تغییر قیمت آن در بورس فلزات لندن (LME) مستقیم روی قیمت جهانی این گرید اثر می‌گذارد.
نتیجه اینکه ممکن است دلار در بازار داخلی بالا برود، اما افت هم‌زمان نیکل در بازار جهانی بخشی از اثر آن را خنثی کند. برعکسش هم ممکن است: دلار ثابت بماند و جهش نیکل قیمت را بالا ببرد.
انبار، حمل و هزینه‌ای که دیده نمی‌شود
قیمت امروز بازار لزوماً قیمت کالایی نیست که امروز وارد می‌شود. موجودی انبار تاجران معمولاً با ارز چند ماه پیش خریداری شده و تا این موجودی تمام نشود، قیمت بازار با نرخ ارز روز فاصله دارد. به همین دلیل گاهی پس از یک دورهٔ ثبات، قیمت‌ها یکباره بالا می‌روند؛ نه به خاطر خبری تازه، بلکه چون موجودی ارزان تمام شده است.
هزینهٔ حمل و بیمه هم در کالای وارداتی سهم کمی ندارد. هر اختلالی در مسیرهای کشتیرانی، زمان رسیدن محموله را طولانی و هزینهٔ کرایه و بیمه را بیشتر می‌کند. در این وضعیت، کم شدن موجودی بازار خودش به عامل افزایش قیمت تبدیل می‌شود، حتی اگر نرخ ارز تغییر چندانی نکرده باشد.
سیاست ارزی؛ جهش‌هایی که در واقع جبرانی‌اند
در اقتصادی با نرخ‌های ارز چندگانه، نوع ارزی که به واردات یک کالا تعلق می‌گیرد گاهی از خود نرخ دلار بازار مهم‌تر است. تا وقتی کالایی با ارز ترجیحی وارد می‌شود، قیمتش از نرخ بازار آزاد عقب می‌ماند. حذف این ارز معمولاً جهشی ایجاد می‌کند که در نگاه اول حباب به نظر می‌رسد، اما بخش بزرگی از آن جبران عقب‌ماندگی قبلی است. تشخیص این دو از یکدیگر برای خریداری که دربارهٔ زمان خرید تصمیم می‌گیرد اهمیت زیادی دارد.
یک نمونهٔ عددی: فولاد ضدزنگ در ۴۴ ماه
اثر هم‌زمان این عوامل را می‌شود در داده‌های واقعی دید. گزارش جامع استیل رخ دربارهٔ تغییرات ۴۴ماههٔ بازار استیل، قیمت ورق رول 304 را از بهمن ۱۴۰۱ تا شهریور ۱۴۰۵ ماه‌به‌ماه با دلار بازار آزاد و طلای ۱۸ عیار مقایسه کرده است. چند یافتهٔ آن با آنچه گفتیم می‌خواند:
- در این دوره قیمت ریالی ورق رول ۳۰۴ حدود ۴۸۷ درصد، دلار حدود ۴۰۴ درصد و طلای ۱۸ عیار حدود ۱۰۱۱ درصد رشد کرده است.
- همبستگی تغییرات ماهانهٔ قیمت فولاد ضدزنگ با دلار ۰٫۶۶ بوده است؛ یعنی ارتباط معنادار است، اما این فلز آینهٔ تمام‌نمای دلار نیست.
- در سال ۱۴۰۲ قیمت نیکل در LME از حدود ۲۲ هزار به حدود ۱۵ هزار دلار در تن رسید و قیمت ریالی ورق 304 چند ماه در محدوده‌ای ثابت ماند.
- پس از حذف ارز نیمایی از واردات این کالا در سال ۱۴۰۴، قیمت در دی و بهمن به‌ترتیب حدود ۳۴ و ۱۶ درصد بالا رفت؛ جهشی که گزارش آن را بیشتر جبرانی می‌داند تا حبابی.
- اختلال در تردد تنگهٔ هرمز و افزایش هزینهٔ حمل و بیمه، ارزش دلاری هر کیلوگرم را در ماه‌های بعد بالاتر برد.
نکتهٔ کاربردی این گزارش، تبدیل قیمت ریالی به ارزش دلاری هر کیلوگرم است. این شاخص تا حد زیادی اثر تورم ریالی را کنار می‌گذارد و سنجه‌ای تقریبی به دست می‌دهد که قیمت روز نسبت به میانگین چند سال اخیر بالاتر است یا پایین‌تر . میانگین این شاخص در دورهٔ مطالعه حدود ۳٫۱ دلار بوده و در میانهٔ مهر ۱۴۰۵ به حدود ۴٫۸ دلار رسیده که بالاترین سطح کل دوره است. گزارش البته یادآوری می‌کند که در شرایط اختلال عرضه، بخشی از این سطح می‌تواند هزینهٔ ریسک تأمین باشد، نه صرفاً حباب.
خریدار صنعتی چه چیزهایی را زیر نظر داشته باشد؟
از این تجربه چند درس عملی برای مدیران خرید و پیمانکاران می‌توان گرفت:
- قیمت ریالی را به‌تنهایی معیار قرار ندهید و آن را با ارزش دلاری هر واحد کالا و میانگین تاریخی‌اش مقایسه کنید.
- برای فلزات آلیاژی، قیمت جهانی عنصر آلیاژی اصلی را دنبال کنید؛ مثلاً نیکل برای فولادهای ضدزنگ سری ۳۰۰.
- وضعیت موجودی بازار و زمان رسیدن محموله‌ها را به اندازهٔ نرخ ارز جدی بگیرید.
- پیش از تفسیر هر جهش، ببینید در سیاست ارزی یا تخصیص ارز تغییری رخ داده است یا نه.
- از داده‌های یکی دو ماه، روند بلندمدت نسازید.
جمع‌بندی
نرخ ارز مهم‌ترین متغیر قیمت کالای وارداتی در ایران است، اما همهٔ ماجرا نیست. قیمت جهانی مواد اولیه، موجودی انبار، هزینهٔ حمل و سیاست‌های ارزی هرکدام می‌توانند اثر دلار را تشدید یا خنثی کنند. خریداری که این عوامل را کنار هم ببیند، تصمیم‌هایش کمتر به هیجان بازار وابسته می‌شود و قراردادهایش را با برآورد واقع‌بینانه‌تری می‌بندد.