به گزارش مشرق، خبر اعلامی دونالد ترامپ درباره توافق با روسیه برای عرضه حدود ۴.۸ میلیون تن گازوئیل معادل ۳۶ میلیون بشکه طی چندماه آینده علاوه بر اینکه با اعتراض اوکراین و انتقادهایی در میان دموکرات‌های آمریکا روبه‌رو شده، نشان می‌دهد بازار جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی با فشار شدیدی در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا روبه‌روست. این تصمیم در شرایطی مطرح می‌شود که آمریکا سال‌ها برای محدودکردن درآمدهای انرژی روسیه به دلیل جنگ اوکراین تلاش کرده است.
هرچند مجوز اعلام‌شده به معنای لغو عمومی تحریم‌های روسیه نیست و عرضه محموله‌ها در چند مرحله، اثر گسترده این طرح بر قیمت‌ها را خنثی یا محدود می‌کند، اما بازکردن بخشی از مسیر صادرات گازوئیل روسیه نشان می‌دهد دولت ترامپ شدیداً تحت‌فشار قیمت‌های بالای نفت و گازوئیل و بنزین قرار دارد. اهمیت این تصمیم زمانی روشن‌تر می‌شود که قیمت نفت فیزیکی برنت در اروپا به حدود ۱۳۶ دلار و در برخی بازارهای آسیایی به محدوده ۱۵۰ دلار در هر بشکه رسیده است، درحالی‌که در روزهای مشابه سال ۲۰۲۵، قیمت برنت فیزیکی اروپا عمدتاً بین ۶۵ تا ۷۰ دلار و در بازارهای آسیایی نیز در همین محدوده بوده است. به عبارتی، بازار نفت فیزیکی با قیمتی نزدیک به دوبرابر سال گذشته روبه‌روست. به طور مختصر، بحران در بازارهای جهانی نفت و فرآورده‌های نفتی بسیار جدی است و هر غافلگیری در این حوزه به تشدید بحران با ابعاد وسیع‌تر منجر خواهد شد.
گازوئیل روسیه معادل ۲ روز مصرف جهان
بر اساس پستی که دونالد ترامپ در شبکه اجتماعی تروث‌سوشال منتشر کرده، روسیه قرار است بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل را بلافاصله به بازار آمریکا و بازار جهانی عرضه کند. طبق این اعلام، ۵۰۰ هزار تن دیگر در ماه نوامبر و یک میلیون تن پس از آن تحویل خواهد شد، همچنین به ادعای ترامپ، روسیه قرار است در مرحله بعد، مشروط به وضعیت پالایشگاه‌های خود، سه میلیون تن گازوئیل دیگر عرضه کند. مجموع این محموله‌ها به حدود ۴.۸ میلیون تن می‌رسد که با فرض تبدیل هر تن به ۷.۵ بشکه، معادل تقریبی ۳۶ میلیون بشکه است.
طبق توضیحات ترامپ، روسیه در نوامبر ۲۰۲۶ حدود ۵۰۰ هزار تن معادل ۳.۷ میلیون بشکه، بلافاصله پس از محموله دوم ۱ میلیون تن معادل ۷.۵ میلیون بشکه و طی مدت کوتاه بعدی؛ وابسته به وضعیت پالایشگاه‌ها ۳ میلیون معادل ۲۲.۵ میلیون بشکه گازوئیل به بازار عرضه خواهد کرد. با این حال، زمان‌بندی دقیق تحویل بخش عمده محموله‌ها مشخص نیست و هنوز نمی‌توان کل این حجم را عرضه قطعی و فوری به بازار محسوب کرد.
طبق داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، عرضه به بازار داخلی یا مصرف ظاهری سوخت‌های تقطیری آمریکا در هفته منتهی به ۲ اکتبر ۲۰۲۶ حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز بوده است. این شاخص گازوئیل را دربرمی‌گیرد، اما محدود به گازوئیل جاده‌ای نیست و سایر سوخت‌های تقطیری را نیز شامل می‌شود. با این مبنا، مجموع ۳۶ میلیون بشکه گازوئیل روسیه معادل حدود ۹.۵ روز مصرف سوخت‌های تقطیری آمریکاست. محموله فوری ۳۰۰ هزارتنی نیز با حجم تقریبی ۲.۲ میلیون بشکه، معادل حدود ۱۴ ساعت مصرف این گروه سوختی در آمریکا خواهد بود، اما این عرضه که هنوز مشخص نیست چه زمانی وارد بازار جهانی خواهد شد، در مقایسه با میزان تقاضای جهانی گازوئیل نیز قابل‌تأمل است.
بر اساس برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی، در حالی تقاضای جهانی گازوئیل روزانه حدود ۲۸ تا ۲۹ میلیون بشکه است که کل محموله‌های اعلام‌شده ترامپ از عرضه گازوئیل روسیه به بازار آمریکا و بازارهای جهانی، حدود ۴.۸ میلیون تن یا معادل تقریبی ۳۶ میلیون بشکه است. این حجم، در صورت تحقق کامل، معادل حدود ۱.۲ تا ۱.۳ روز تقاضای جهانی گازوئیل خواهد بود.
بااین‌حال، چون محموله‌ها در چند مرحله و طی یک بازه زمانی تحویل می‌شوند، نمی‌توان کل ۳۶ میلیون بشکه را افزایش عرضه یک‌روزه تلقی کرد، همچنین این رقم، سهم روسیه از کل عرضه جهانی نیست؛ بلکه حجم یک توافق اعلام شده است و مقصد نهایی تمام محموله‌ها نیز مشخص نیست، بنابراین اثر آن بر بازار به زمان‌بندی تحویل، میزان تحقق تعهدات و سهمی بستگی دارد که عملاً وارد بازارهای مصرف می‌شود.
بر اساس اعلام ترامپ، بلافاصله از ۹ اکتبر ۲۰۲۶ روسیه ۳۰۰ هزار تن گازوئیل به بازار عرضه خواهد کرد که این رقم معادل ۲.۲ میلیون بشکه است. برای تصور مقیاس این رقمی کافی است بدانیم آمریکا روزانه حدود ۱.۵ میلیون بشکه گازوئیل صادر می‌کند، بنابراین حجم اعلام شده عرضه گازوئیل روسیه معادل حدود ۱.۵ روز صادرات گازوئیل آمریکاست.
حمله اوکراین به نفت روسیه پس از توافق ترامپ
پس از اعلام توافق آمریکا و روسیه برای عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای جهانی، زلنسکی رئیس‌جمهور اوکراین، به این تصمیم واکنش نشان داد و نسبت به پیامدهای کاهش فشار تحریم‌ها علیه روسیه هشدار داد. رئیس‌جمهور اوکراین گفت: «هدیه‌دادن به پوتین نه صلح به ارمغان می‌آورد و نه هیچ منفعتی برای جهان متمدن دارد. روسیه در ازای این گازوئیل، با ترور و خیانت بیشتر پاسخ خواهد داد. اجازه‌دادن به روسیه برای فروش فرآورده‌های نفتی، سرمایه‌گذاری در جنگی است که باید به آن پایان داد، نه اینکه آن را طولانی‌تر کرد.» او با انتقاد از تصمیم ترامپ افزود: «درست در همین لحظه که درباره صلح صحبت می‌کنیم، آمریکا به روسیه فرصت صادرات گازوئیل می‌دهد. نمی‌دانم چه بگویم؛ معتقدم از ما صرفاً به‌عنوان پوششی برای این اقدامات استفاده می‌شود و این قطعاً ناعادلانه و رفتاری غیرمسئولانه است.»
اما اقدامات اوکراین به اظهارنظر محدود نشد. نیروهای اوکراینی بامداد شنبه ۱۰ اکتبر بار دیگر ایستگاه نفتی سامارا در منطقه سامارای روسیه را هدف حمله پهپادی قرار دادند؛ حمله‌ای که ساعاتی پس از اعلام توافق دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای جهانی انجام شد. ستاد کل ارتش اوکراین اعلام کرد این عملیات، سومین حمله به این تأسیسات بوده و میزان خسارات همچنان در دست بررسی است. لازم به ذکر است ایستگاه سامارا از مراکز مهم دریافت، ذخیره‌سازی و اختلاط نفت خام روسیه به شمار می‌رود و در تولید نفت صادراتی اورالز نقش دارد. در حمله پیشین، در ۷ اکتبر چهار مخزن ذخیره نفت تخریب و آتش‌سوزی گسترده‌ای گزارش شده بود.
دموکرات‌ها: اوکراین را چند فروختی؟
ترامپ توافق با روسیه را در حالی اعلام کرد که استیو ویتکاف و جرد کوشنر دامادش در میامی با مقامات اوکراینی برای بحث درباره پیشنهادی برای پایان‌دادن به جنگ روسیه و اوکراین دیدار می‌کردند. این اعلام ناگهانی ترامپ در تضاد شدید با قانون جامع تحریم‌های روسیه است که ماه گذشته امضا کرد و هدف آن مهار درآمدهای نفت و گاز بود که به جنگ روسیه علیه اوکراین دامن می‌زند. همچنین اقدام ترامپ، احتمال اعمال تحریم‌های جدید کاخ سفید بر روسیه را زیر سؤال می‌برد؛ چراکه قانونی که کنگره آن را با اکثریت قاطع تصویب کرد، دولت را موظف می‌کند کشورهایی را که نفت و گاز روسیه را خریداری می‌کنند، هدف قرار دهد.
قانون‌گذاران آمریکایی این هفته از دولت ترامپ خواسته بودند تا برای کمک به اوکراین، سریعاً از ابزارهای موجود استفاده کند. پس از اعتراض‌های رئیس‌جمهور آمریکا، دموکرات‌ها نیز به اقدامات ترامپ اعتراض کردند. چاک شومر، رهبر دموکرات‌های سنا همراه با سناتور جین شاهین، دموکرات ارشد کمیته روابط خارجی و سناتور الیزابت وارن، دموکرات ارشد کمیته بانکداری، توافق اعلامی ترامپ را خیانت به اوکراین، متحدان اروپایی و امنیت ملی آمریکا خواندند. این سناتورها نوشتند: «بس است. رئیس‌جمهور باید به جنگ خود با ایران پایان دهد، نه اینکه ماشین جنگی روسیه را تأمین مالی کند.»
معافیت محدود گازوئیل روسیه از تحریم‌های آمریکا
پس از اعلام توافق آمریکا و روسیه برای عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای جهانی، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوزی موقت صادر کرد که تحریم‌ها را از محموله‌های مشخص بارگیری شده از ۹ اکتبر ۲۰۲۶ تا آوریل ۲۰۲۷ مستثنا می‌کند. این مجوز به معنای لغو کامل تحریم‌های انرژی روسیه یا خرید قطعی تمام محموله‌ها توسط آمریکا نیست.
این توافق در شرایطی انجام می‌شود که حملات پهپادی اوکراین، ظرفیت پالایشی روسیه را تحت‌فشار قرار داده است. برآورد رویترز نشان می‌دهد حملات ژانویه تا مه ۲۰۲۶ حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز از ظرفیت پالایشی روسیه را از مدار خارج کرده بود. آژانس بین‌المللی انرژی نیز از افت پالایش نفت روسیه به حدود ۳.۸ میلیون بشکه در روز در ژوئن خبر داده است؛ سطحی که پایین‌ترین میزان در بیش از دو دهه بود. البته ظرفیت آسیب‌دیده الزاماً به معنای ظرفیت نابودشده نیست و آمار جامعی از میزان ظرفیت احیا شده و ظرفیت همچنان متوقف شده در دسترس نیست.
چندی پیش روسیه به دلیل کاهش تولید پالایشگاه‌ها و نگرانی از کمبود سوخت داخلی، محدودیت‌هایی بر صادرات گازوئیل اعمال کرده بود، اما حالا مسکو از کاهش زودهنگام این محدودیت‌ها خبر داده است. بااین‌حال، اگر ۳۶ میلیون بشکه طی چند ماه عرضه شود، اثر روزانه آن بر بازار محدود خواهد بود. همچنین اهمیت توافق بیش از حجم اسمی محموله‌ها، به توان روسیه برای احیای تولید پالایشگاه‌ها و تداوم صادرات بستگی دارد.
ماجرای نفت ۱۳۶ تا ۱۵۰ دلاری در بازار
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، مایک ورث، مدیرعامل شورون در روزهای گذشته گفت سیستم انرژی امروز شکننده‌تر از اوایل جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران است و کف قیمت نفت به‌تدریج بالاتر می‌رود، زیرا ذخایر عرضه نفت و سوخت در حال کاهش است. ورث در مجمع اطلاعات انرژی در لندن گفت هم‌زمان با ادامه درگیری‌ها در ماه هشتم، بنیان‌های اصلی (فاندامنتال‌های) بازار نفت و گاز در حال تنگ‌تر شدن است. او افزود که قیمت تحویل‌شده نفت فیزیکی در بازارهای آسیایی در حال حاضر به ۱۵۰ دلار در هر بشکه می‌رسد، درحالی‌که قیمت آتی نفت برنت در حول‌وحوش ۱۰۰ تا ۱۰۴ دلار معامله می‌شود.
اما بررسی داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) نیز نکات قابل تأملی دارد که در گزارش حاضر بر روی نمودار ترسیم شده است. بر اساس این داده‌ها، درحالی‌که این روزها قیمت آتی نفت برنت حول‌وحوش ۱۰۳ تا ۱۰۵ دلار در نوسان بوده، اما روند قیمت روزانه نفت خام برنت در بازار فیزیکی اروپا نشان می‌دهد این عدد از حدود ۷۰ دلار در قبل از جنگ ایران (۲۸ فوریه) به حدود ۱۳۶ دلار در روزهای اخیر رسیده است.
بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، قیمت نقدی یا فیزیکی نفت برنت در ۲۶ و ۲۷ فوریه یعنی یکی دو روز پیش از آغاز جنگ ایران حدود ۷۱ دلار در هر بشکه بوده که با گسترش جنگ و افزایش نگرانی درباره اختلال در عرضه و مسیرهای انتقال نفت، قیمت‌ها جهش کرده و در پایان مارس از ۱۲۰ دلار در هر بشکه عبور کرد و حتی در مقطعی از جنگ عدد ۱۴۶ دلار در هر بشکه را نیز به ثبت رساند.
در ۱۷ ژوئن با اعلام تفاهم ایران و آمریکا، انتظارات بازار به سمت کاهش تنش تغییر کرد. قیمت نقدی برنت در آن روز حدود ۸۰ دلار بود و در روزهای پایانی ژوئن به محدوده ۷۰ دلار رسید؛ روندی که نشان می‌داد کاهش احتمال درگیری می‌تواند بخشی از صرف ریسک ژئوپلیتیک را تخلیه کند. بااین‌حال، نقض تفاهم‌نامه از سوی آمریکایی‌ها و بازگشت درگیری‌ها، بار دیگر نگرانی از اختلال عرضه را تشدید کرد و قیمت‌ها مسیر صعودی گرفتند.
در اکتبر، قیمت نفت فیزیکی برنت طبق ارقام مورد اشاره به محدوده ۱۳۶ دلار رسیده، درحالی‌که قراردادهای آتی برنت حدود ۱۰۴ دلار معامله می‌شوند. اختلاف ۳۱ تا ۳۲ دلاری میان این دو بازار، نشانه‌ای مهم از افزایش قیمت نفت قابل‌تحویل در کوتاه‌مدت است. در شرایط عادی، قیمت فیزیکی و آتی با یکدیگر همبستگی بالایی دارند؛ اما هنگام اختلال عرضه، خریداران برای دسترسی سریع به محموله‌های موجود حاضر می‌شوند مبلغ بیشتری بپردازند. این وضعیت می‌تواند به شکل‌گیری ساختار بک‌واردیشن (Backwardation) شدید منجر شود؛ یعنی قیمت تحویل نزدیک از قیمت تحویل در آینده بالاتر قرار گیرد.
قیمت آتی علاوه بر وضعیت عرضه فعلی، انتظارات معامله‌گران درباره تقاضای آینده، احتمال کاهش تنش‌ها و مسیر اقتصاد جهانی را منعکس می‌کند؛ در مقابل، قیمت فیزیکی بیش از پیش به دسترسی واقعی به نفت و امکان تحویل فوری حساس است. از منظر اقتصاد انرژی، اگر این فاصله برای مدتی پایدار بماند، می‌تواند نشان دهد که بازار با تنگنای عرضه در کوتاه‌مدت مواجه است و نفت موجود ارزشی به‌مراتب بالاتر از انتظار منعکس‌شده در قراردادهای آتی پیدا کرده است. بنابراین، برای ارزیابی عمق بحران، صرفاً دنبال‌کردن قیمت آتی کافی نیست؛ هم‌زمان باید قیمت‌های فیزیکی، موجودی‌های تجاری، هزینه حمل و جریان صادرات نیز بررسی شوند.
به گفته کارشناسان اقتصاد انرژی، فاصله ۳۰ تا ۳۲ دلاری قیمت فیزیکی یا نقدی نفت برنت در بازارهای اروپایی و شکاف بیش از ۴۰ دلاری آن در بازارهای آسیایی که بیش از هر جایی به نفت خاورمیانه و خلیج فارس وابسته هستند، نشان می‌دهد عمق فاجعه کمبود نفت در جهان به شدت بالاست و با توجه به تخلیه بخش عمده ذخایر نفتی، هر اتفاقی ناگهانی می‌تواند منجر به فاجعه قیمتی شود.