به گزارش مشرق، این روزها در بسیاری از رسانههای استانبول و آنکارا، همچنان درباره اهمیت دیدار علی الزیدی نخست وزیر عراق با رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه صحبت میشود.
برخی از رسانههای نزدیک به آکپارتی، با استفاده از اظهارات و تعابیر اغراقآمیز، ادعا میکنند که هوشیاری و دقت اردوغان درباره ضرورت تکمیل امضاهای یک سند که وزیر حمل و نقل عراق آن را امضا نکرده بود، مانع از یک خسران ۵۰ ساله شده و منافع ملی ترکیه را تضمین کرده است.
از این گذشته، رسانههای دیگری نیز مدعی شدهاند که با خرید ۱۵ درصدی سهام نفت کرکوک، ترکیه به یکی از مهمترین کنشگران بازار انرژی منطقه تبدیل خواهد شد.
در این یادداشت، در آغاز به اظهارنظر یکی از کارشناسان انرژی ترکیه میپردازیم و سپس نشان خواهیم داد که چرا بخشهای مهمی از این دیدگاهها واقع بینانه به نظر نمیرسد.
سهام ۱۵ درصدی، فرصت ۱۰۰ درصدی
یکی از دیپلماتهای اسبق وزارت امور خارجه ترکیه به نام مهمت اوغوتچی که حالا ریاست باشگاه انرژی در لندن انگلیس را بر عهده دارد و در عین حال به عنوان یک کارشناس بین المللی حوزه انرژی شناخته میشود، در ارزیابی اهمیت خرید سهام نفت کرکوک، به نکات اغراق آمیزی اشاره کرده است.
اوغوتچی میگوید: «در بخش انرژی، برخی از توافقنامهها صرفاً تجاری نیستند. برخی نقشههای انرژی را تغییر میدهند و برخی دیگر موقعیت ژئوپلیتیکی کشورها را تغییر میدهند. خرید ۱۵٪ سهام شرکت انرژی BP کرکوک لیمیتد (BPECKL) توسط شرکت نفت ترکیه (TPAO) یکی از این تحولات استراتژیک است که در دسته دوم قرار میگیرد. در نگاه اول، این ممکن است یک سرمایهگذاری معمولی در بخش نفت بینالمللی به نظر برسد. با این حال، موضوع بسیار بزرگتر از این است. برای اولین بار، ترکیه نه تنها به یک خریدار نفت یا اپراتور خط لوله در یکی از مهمترین میادین نفتی عراق تبدیل میشود، بلکه به بخشی مستقیم از زنجیره تولید تبدیل میشود. این یک گام استراتژیک است که نه تنها پیامدهای اقتصادی، بلکه پیامدهای ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و دیپلماتیک نیز دارد».
اوغوتچی، کرکوک را به عنوان «حافظه انرژی خاورمیانه» توصیف کرده و یکی از تخمینهای قدیمی را تکرار کرده که مدعی است میادین کرکوک، بای حسن، جمبور و خباز، پتانسیل هیدروکربن قابل بازیابی معادل ۳ میلیارد بشکه نفت دارد.
اوغوتچی در ادامه گفته: «خرید ۱۵٪ سهام نفت کرکوک توسط ترکیه، ممکن است در نگاه اول ناچیز به نظر برسد. با این حال، در بخش انرژی، ارزش استراتژیک همیشه با درصد سهم سنجیده نمیشود. ترکیه اکنون نه تنها در مسیری است که نفت از آن عبور میکند، بلکه در میزی است که تولید در آن انجام میشود. مزایای سیاسی و اقتصادی این امر بسیار فراتر از اندازه مالی سرمایهگذاری خواهد بود. آنچه کرکوک را متفاوت میکند، مقیاس آن نیست، بلکه ماهیت نمادین و استراتژیک آن است. برای اولین بار، ترکیه با غولهای انرژی جهانی در توسعه مجدد یکی از مهمترین میادین نفتی عراق همکاری میکند. همانطور که شرکتهای سعودی آرامکو، ADNOC، پتروبراس، اکوینور، پتروناس و قطر انرژی با سرمایهگذاری در خارج از مرزهای خود به ابزارهای سیاست خارجی کشورهایشان تبدیل شدهاند، شرکت ملی تاپو با چشماندازی مشابه برای امنیت انرژی ترکیه و همچنین ظرفیت سیاست خارجی آن مهم است.
امروزه، مبارزه در ژئوپلیتیک انرژی دیگر صرفاً بر سر ذخایر نیست. رقابت واقعی بر این متمرکز است که نفت از کدام کریدورها، با چه هزینهای و با چه خطرات سیاسی به بازارهای جهانی میرسد. از این منظر، خط لوله کرکوک-جیحان همچنان اقتصادیترین، کوتاهترین و پیشرفتهترین مسیر صادرات زیرساختی برای نفت عراق است».
در همین حال روزنامه صباح گازته به عنوان یکی از جراید وابسته به اتاق فکر حزب عدالت و توسعه میگوید: «هدف ترکیه نباید محدود به بازگشایی خط لوله کرکوک-جیحان باشد. هدف واقعی تبدیل شدن به یک شریک ضروری در معماری انرژی آینده عراق است. پروژه راه توسعه که ترکیه در سالهای اخیر در اولویت قرار داده، نباید صرفاً به عنوان یک پروژه حمل و نقل دیده شود. خطوط لوله نفت، گاز طبیعی، اتصالات برق، مراکز داده، بنادر، راهآهن، مراکز لجستیک، هیدروژن سبز... همه اینها بخشهایی از یک چشمانداز ژئواکونومیک هستند. از دیگر سو، جیحان فقط یک پایانه صادراتی نیست؛ بلکه مرکزی برای ذخیرهسازی، تجارت، پالایش و پتروشیمی نیز هست. جیحان نه تنها باید به یک پایانه صادراتی، بلکه به مرکزی برای ذخیره سازی، تجارت، پالایش، پتروشیمی و تأمین مالی انرژی نیز تبدیل شود».
این روزنامه در ادامه به خرید سهام نفت کرکوک توسط ترکیه اشاره کرده و میگوید: «سهم ۱۵ درصدی کرکوک ممکن است از نظر ترازنامه محدود به نظر برسد. با این حال، ارزش استراتژیک آن بسیار فراتر از این است. برای اولین بار، ترکیه به شیوهای نهادی و بلندمدت وارد زنجیره ارزش انرژی عراق میشود. آنچه اکنون باید انجام شود این است که این سود را به عنوان یک سرمایهگذاری مستقل در نظر نگیریم، بلکه آن را به بخشی از یک مشارکت استراتژیک بزرگتر ترکیه و عراق تبدیل کنیم. سهام ۱۵ درصدی کرکوک صرفاً یک سرمایهگذاری نفتی نیست. این اقدام حلقهای حیاتی در یک چشمانداز چندلایه است که شامل امنیت انرژی، دیپلماسی آب، مبارزه با تروریسم، جاده توسعه، کریدورهای انرژی جایگزین به تنگه هرمز و آینده مشارکت استراتژیک ترکیه و عراق میشود. ترکیه میتواند از یک کشور ترانزیت نفت عراق به یک قدرت ژئواکونومیک واقعی تبدیل شود که جریانهای انرژی منطقهای را تولید، حمل، تأمین مالی و هدایت میکند».
واقعیت از چه قرار است؟
همچنان که در آغازِ این گزارش ذکر شد، رسانههای نزدیک به حزب حاکم ترکیه میکوشند تا خرید ۱۵ درصدی سهام نفت کرکوک را به عنوان یک دستاورد تاریخی بینظیر برای دولت اردوغان توصیف کنند.
ولی واقعیت این است که خرید ۱۵ درصدی، به معنی نفوذ و دسترسی بیشتر است و نباید آن را به معنای تغییر قواعد بازی قلمداد کرد. حالا از مجموع ۱۰۰ درصدی سهام نفت کرکوک فقط ۱۵ درصد در اختیار ترکیه است و با توجه به سهم ۴۳ درصدی بریتیش پترولیوم، تصمیمگیری اصلی همچنان با انگلیسیها خواهد بود. نکته دوم این است که اساساً برخلاف ادعای تحلیلگران ترکیه، کرکوک آینده انرژی عراق را تعیین نمیکند. چرا که حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد تولید نفت عراق در جنوب این کشور یعنی در بصره متمرکز است.
به عبارتی دیگر، کرکوک بسیار مهم است، اما موتور اصلی اقتصاد نفتی عراق نیست. در دهه آینده، سرنوشت انرژی عراق بیش از هر چیز به بصره وابسته خواهد بود.
نکته بعدی این است که اغلب رسانههای نزدیک به حزب و دولت اردوغان در ترکیه مدعی شدهاند که بندر جیحان به هاب اصلی منطقه تبدیل میشود. این در حالی است که واقعیت میدانی بازار نفت منطقه، گویای آن است که در برابر رقبای بسیار قدرتمندی مانند فاو، بصره، بانیاس، بنادر خلیج فارس و بستر صادرات ال.ان.جی، جیحان فقط یکی از بازیگران خواهد بود و نه هاب اصلی.
در پایان باید گفت: به باور بسیاری از اندیشکدههای جهانی بازار انرژی، برخلاف ادعای ترکها، عراق در سالیان آتی نیز افزایش تولید قابل توجهی نخواهد داشت و نمیتواند با حمایت ترکیه به مهمترین صادرکننده منطقه تبدیل شود.
به باور بسیاری از تحلیلگران بازار انرژی، خط لوله کرکوک–جیحان همچنان یکی از اقتصادیترین مسیرهای صادرات نفت شمال عراق است، اما در بلندمدت عراق احتمالاً به دنبال تنوعبخشی به مسیرهای صادراتی خواهد بود تا وابستگی خود را به یک کریدور کاهش دهد. این همان منطقی است که تولیدکنندگان بزرگ انرژی معمولاً دنبال میکنند.