به گزارش سرویس جهان مشرق، وبگاه تحلیلی هندی «اوراسیا تایم»، در مقاله‌ای به موضوع اهمیت انهدام دست‌کم یک فروند هواپیمای آواکس نیروی هوایی آمریکا در جریان حملات ایران در جنگ رمضان به پایگاه الخرج عربستان را پرداخته و آسیب‌پذیری‌های بالقوه‌ی این گرانقیمت‌ترین دارایی هوایی نظامی آمریکا را بررسی کرده است.

یک فروند هواگرد آواکس (سامانه هشدار و کنترل هوابرد) ئی-۳ سنتری متعلق به نیروی هوایی ایالات متحده، در جریان حمله ایران به پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان سعودی، در تاریخ ۲۷ مارس به شدت آسیب دید.

این حمله پس از آن صورت گرفت که سنتکام حدود ۶ فروند از ۱۶ فروند آواکس خود را در بحبوحه درگیری شدید با ایران که با عملیات موسوم به «خشم حماسی» در ۲۸ فوریه آغاز شد، به منطقه اعزام کرده بود. این حمله همچنین به حدود ۱۰ سرباز آمریکایی جراحت وارد کرد و حداقل به پنج فروند تانکر سوخترسان هوایی نیز آسیب زد.

نیروهای مسلح ایران اعلام کردند که در حمله به این آواکس از پهپاد انتحاری «شاهد-۱۳۶» استفاده شده است.

همان زمان، فعالان رسانه‌ای و فضای مجازی و حساب‌های کنسولگری‌های ایران در تاریخ ۲۹ مارس ۲۰۲۶ در شبکه اجتماعی ایکس نوشتند: «این شاهد_۱۳۶ کم‌هزینه با ۲۰ هزار دلار، یک فروند آواکس ئی-۳ به ارزش ۷۰۰ میلیون دلار را هنگامی که قصد فرار از باند را داشت، نابود کرد.» علاوه بر این، تصویری از یک پهپاد شاهد-۱۳۶ منتشر شد که روی آن نشان‌های انهدام یک فروند ئی-۳، به همراه علائم انهدام یک آرایه راداری پاتریوت مدل AN/MPQ-۶۵، یک رادار تاد مدل AN/TPY-۲ و یک رادار هشدار زودهنگام FPS-۱۳۲ درج شده بود.

هدف قرار دادن ئی-۳ براساس یک راهبرد نظامی رایج است که نه تنها منهدم کردن جنگنده‌ها، بلکه پشتیبان‌های آن‌ها مانند هواگردهای هشدار زودهنگام و تانکرهای سوخت‌رسان را نیز در بر می‌گیرد.

این رویکرد نامتقارن به دنبال آن است که دارایی‌های باارزش را دورتر از خط مقدم قرار دهد، حملات به ایران را دشوار و پرخطر کند و در عین حال برتری هوایی کلی دشمن را تضعیف نماید.

قابل توجه است که این اولین مورد انهدام رزمی یک آواکس در تاریخِ تقریباً ۵۰ ساله آن محسوب می‌شود و آسیب‌پذیری‌های نیروی هوایی آمریکا در منطقه را برجسته می‌سازد.

نیروی هوایی آمریکا ئی-۳ را این‌گونه توصیف می‌کند: «یک هواگرد سامانه هشدار و کنترل هواپایه (آواکس) با یک پلتفرم یکپارچه مدیریت نبرد فرماندهی و کنترل (C۲BM)، شناسایی، کشف هدف و رهگیری. این هواگرد تصویری دقیق و بی‌درنگ از فضای نبرد را در اختیار مرکز عملیات هوایی مشترک قرار می‌دهد.»

رادار این هواپیما قادر به شناسایی و رهگیری هواگردها، موشک‌ها و کشتی‌ها تا برد ۲۵۰ مایل (۴۰۲ کیلومتر) است که به نیروهای نظامی آمریکا در هشدار زودهنگام نسبت به پرتاب موشک‌های بالستیک و پهپادهای ایرانی کمک کرده است.

علاوه بر این، آواکس می‌تواند تحرکات هوایی و دریایی خودی و دشمن را در یک منطقه وسیع از فضای نبرد ردیابی کند، و قابلیت رادارِ نگاه‌به‌پایینِ آن، مزایای ویژه‌ای برای شناسایی و رهگیری تهدیدات پرواز در ارتفاع پایین، مانند پهپادهای ارزان و یک‌طرفه (انتحاری) مورد استفاده ایران و موشک‌های کروز، فراهم می‌آورد.

آواکس از زمان ورود به خدمت در اواخر دهه ۱۹۷۰، یکی از ارکان اصلی عملیات هوایی آمریکا بوده است. این هواگرد در طیف وسیعی از درگیری‌ها از جمله عملیات طوفان صحرا، عملیات علیه یوگسلاوی، عملیات افغانستان و عملیات‌های لیبی و سوریه، خدمات هشدار هوابرد، شناسایی، فرماندهی و کنترل و مدیریت نبرد را ارائه کرده است.

در جریان عملیات موسوم به «پتک نیمه‌شب» علیه ایران در ژوئن ۲۰۲۵، ئی-۳ها با فراهم‌سازی آگاهی بی‌درنگ از فضای نبرد، شناسایی تهدیدات و هماهنگی میان بمب‌افکن‌های بی-۲، اف-۳۵ها، اف-۲۲ها و ناوگان دریایی پشتیبانی کردند.

این حادثه همچنین شکاف‌هایی را در قابلیت آینده آواکس آشکار کرده است، به ویژه پس از تصمیم پنتاگون برای کنار گذاشتن خرید هواگرد ئی-۷ وجتیل که پیشتر به عنوان جانشین سنتری در نظر گرفته شده بود.

آواکس / هواگردهای هشدار و کنترل هوابرد (AEW&C) در خطر

هواگردهای آواکس/ AEW&C به عنوان «چشم‌های آسمان» برای جنگنده‌ها عمل می‌کنند. این پلتفرم‌ها نه تنها هواگردهای دشمن را شناسایی می‌کنند، بلکه جنگنده‌ها و موشک‌های آنها را هدایت کرده و آن‌ها را قادر می‌سازند در حالی که رادارهای خود را خاموش نگه داشته‌اند، با اهداف درگیر شوند.

هواگردهای هشدار زودهنگام بسیار نادر، گران‌قیمت و ارزشمند هستند و اغلب دور از خط مقدم و در فاصله‌ای دور از دسترس دشمن عمل می‌کنند، جایی که تصویری از میدان نبرد ارائه می‌دهند.

این ویژگی‌های برجسته و کاربری تاکتیکی، این هواگردها را به هدفی با اولویت بالا تبدیل می‌کند، زیرا انهدام یا از چرخه عملیات خارج شدن هواگردی مثل آواکس، در میدان نبرد نقاط کور ایجاد می‌کند، شناسایی حملات قریب‌الوقوع را به تأخیر می‌اندازد و زمان واکنش برای رهگیری را کاهش می‌دهد.

از آنجا که یک فروند آواکس می‌تواند توان عملیاتی ده‌ها جنگنده را ارتقاء دهد، انهدام یک آواکس می‌تواند حتی تأثیرگذارتر از انهدام یک جنگنده باشد.

در واقع، «اول آواکس را بِکُش» اغلب در تمرینات و دکترین به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از تلاش برای نابودی تصویر هوایی یکپارچه دشمن مورد تأکید قرار می‌گیرد.

در ۱۴ ژانویه ۲۰۲۴، نیروهای اوکراینی یک فروند هواگرد A-۵۰U آواکس را در حالی که بر فراز دریای آزوف، نزدیک ساحل اشغالی اوکراین عملیات می‌کرد، سرنگون کردند. گفته می‌شود یک موشک پاتریوت PAC-۲ ساخت آمریکا این هواگرد را سرنگون کرده است.

بعداً، در ۲۳ فوریه ۲۰۲۴، اوکراین دومین فروند A-۵۰U را سرنگون کرد، این بار در عمق بیشتری از خاک روسیه، بر فراز یا نزدیک منطقه کراسنودار، شرق دریای آزوف. این هواپیمای آ-۵۰ توسط سامانه دفاع هوایی اس-۲۰۰ در یک عملیات مشترک بین نیروی هوایی و اداره اطلاعات نظامی (GUR) سرنگون شد.

این تلفات پیاپی و گران، برای روسیه که تنها تعداد انگشت‌شماری از این پلتفرم‌های حیاتی را در اختیار داشت، یک شکست بزرگ محسوب می‌شد. طبق گزارش‌ها، روسیه ناوگان باقی‌مانده آ-۵۰ خود را زمین‌گیر کرد و جنگنده‌های سوخو ۳۰ را برای اسکورت آنها به کار گرفت تا از آنها حفاظت کند.

با این حال، منابع خبری محلی اوکراین ادعا کردند که حداقل دو فروند آ-۵۰ دیگر در جریان عملیات «تار عنکبوت» اوکراین در ژوئن ۲۰۲۵ مورد اصابت قرار گرفته‌اند.

در همین حال، در جنوب آسیا، بنا به گزارش‌ها، سامانه دفاع هوایی اس-۴۰۰ هند یک فروند رادار پرنده ساب اری‌آی-۲۰۰۰ نیروی هوایی پاکستان را در جریان درگیری مرزی در می ۲۰۲۵ سرنگون کرده است.

فرمانده نیروی هوایی هند، در ۹ اوت ۲۰۲۵ مدعی شد: «ما حداقل پنج جنگنده را تأیید کرده‌ایم که مورد اصابت قرار گرفتند و یک فروند هواگرد بزرگ که می‌تواند یک هواگرد شناسایی الکترونیکی (الینت) یا یک هواگرد آواکس باشد، که از فاصله حدود ۳۰۰ کیلومتری منهدم شد، که بزرگترین انهدام زمین به هوای ثبت‌شده‌ای است که می‌توانیم در مورد آن صحبت کنیم.»

علاوه بر این، به گفته مسعود اختر، مارشال هوایی بازنشسته نیروی هوایی پاکستان، پاکستان ممکن است دومین فروند ساب اری‌آی-۲۰۰۰ خود را نیز در جریان حملات موشکی هند به پایگاه هوایی بهولاری پاکستان از دست داده باشد.

پاکستان به طور رسمی هیچ تلفاتی را نپذیرفته است.

قابل توجه است که پلتفرم‌های آواکس/AEW&C به طور کلی در محیط‌های پرخطر آسیب‌پذیرتر از سایر هواگردهای جنگی در نظر گرفته می‌شوند، اگرچه هنگام استفاده صحیح، «هدف‌های آسانی» نیستند. آسیب‌پذیری‌ها اساساً ناشی از مساله طراحی است که پوشش قدرتمند راداری را بر پنهانکاری، سرعت یا دفاع از خود اولویت می‌دهد.